Nếu bị hỏi một chi tiết mà bạn thật sự không nhớ, cách nói đúng là nói không nhớ, nói rõ phần nào còn nhớ, và chỉ ra giấy tờ nào có thể làm rõ chi tiết đó. Đoán bừa cho xong câu hỏi là phản xạ tự nhiên khi đứng trước hội đồng xét xử, nhưng một con số đoán sai có thể mâu thuẫn với chính giấy tờ bạn nộp, và khi đó các lời khai khác của bạn cũng bị nghi ngờ theo.
Bài này giúp bạn phân biệt bốn tình huống thường bị gộp chung: không nhớ, không biết, nhớ đại khái và không chắc. Mỗi tình huống có một cách nói phù hợp. Nội dung dùng cho đương sự trong vụ án dân sự sơ thẩm; các câu mẫu được viết theo ngôi đương sự, ví dụ đều là giả định.
Vì sao người ra toà hay đoán thay vì nói không nhớ
Khi được hỏi, phần lớn mọi người cảm thấy mình phải có câu trả lời. Đứng trước hội đồng, cảm giác đó mạnh hơn: nói "không nhớ" nghe như thiếu trách nhiệm, như mình đang giấu điều gì. Thêm vào đó, bên kia vừa trả lời trơn tru một câu tương tự, khiến bạn muốn trả lời chắc nịch không kém.
Vấn đề là trí nhớ về một sự việc cách đây một hai năm vốn không chính xác. Người ta nhớ tốt diễn biến chung nhưng hay nhầm ngày, nhầm số tiền, nhầm ai có mặt. Khi bị hỏi dồn, não có xu hướng lấp chỗ trống bằng một chi tiết nghe hợp lý. Chi tiết lấp chỗ trống đó bạn có thể tin là thật, nhưng nó không nằm trong giấy tờ nào.
Hội đồng xét xử nghe nhiều đương sự mỗi năm. Họ không đánh giá thấp một người nói thẳng là không nhớ ngày cụ thể của một cuộc gặp đã lâu. Điều làm họ cảnh giác là người trả lời rất chắc chắn một con số, rồi vài phút sau bị chứng minh là sai bằng tài liệu trong hồ sơ. Từ đó, những câu trả lời chắc chắn khác của người này cũng bị cân nhắc lại.
Bốn tình huống và cách nói tương ứng
Bảng dưới phân biệt bốn tình huống. Câu mẫu viết theo ngôi đương sự là bên nguyên đơn; nếu bạn là bị đơn hoặc người có quyền lợi liên quan, bạn đổi cách xưng cho phù hợp.
| Tình huống | Nghĩa là gì | Cách nói gợi ý |
|---|---|---|
| Không nhớ | Sự việc bạn có trải qua nhưng chi tiết được hỏi đã quên. | "Bên nguyên đơn không nhớ chính xác ngày đó. Chỉ nhớ là sau Tết, trước khi bắt đầu sửa nhà." |
| Không biết | Sự việc bạn không trực tiếp chứng kiến hoặc không được báo. | "Việc đó bên nguyên đơn không có mặt nên không biết. Chỉ nghe con trai kể lại." |
| Nhớ đại khái | Bạn nhớ khoảng chừng nhưng không chính xác. | "Khoảng ba mươi triệu, con số chính xác có trong sao kê đã nộp." |
| Không chắc | Bạn có một câu trả lời trong đầu nhưng có thể nhầm. | "Bên nguyên đơn nghĩ là người ký là anh Hai, nhưng không chắc, xin đối chiếu chữ ký trên giấy nhận tiền." |
Khác biệt giữa "không nhớ" và "không biết" rất quan trọng. Nếu bạn không có mặt mà lại nói "không nhớ", hội đồng có thể hiểu bạn đã có mặt. Nếu bạn nghe người khác kể lại, hãy nói rõ là nghe kể lại và ai kể, đừng trình bày như chính mắt mình thấy.
Nói không nhớ thế nào để không bị coi là né tránh
Nói phần còn nhớ. Hiếm khi bạn quên hết. Bạn có thể không nhớ ngày nhưng nhớ là trước hay sau một sự kiện khác, nhớ là buổi sáng hay buổi tối, nhớ là ở nhà hay ở quán. Nêu những mốc này giúp hội đồng thấy bạn đang hợp tác.
Chỉ ra nguồn có thể làm rõ. Nếu chi tiết bị quên có trong một giấy tờ, tin nhắn, sao kê, hãy nói tên tài liệu đó. Câu "con số chính xác có trong bảng sao kê đã nộp ngày nộp đơn" vừa trung thực vừa giúp hội đồng tra nhanh.
Nói một lần, rõ ràng. Đừng lặp "hình như", "chắc là", "có lẽ" ở mọi câu. Khi không nhớ một điểm, nói một lần dứt khoát. Những điểm bạn nhớ rõ thì nói chắc chắn. Sự phân biệt này làm các câu chắc chắn của bạn có trọng lượng hơn.
Không tranh luận với câu hỏi. Đôi khi bên kia hoặc hội đồng tỏ ý ngạc nhiên vì bạn không nhớ một việc tưởng như quan trọng. Bạn không cần thanh minh dài. Một câu giải thích ngắn về lý do, ví dụ việc đã cách nhiều năm hoặc lúc đó bạn đang ốm, là đủ.
Giữ nhất quán với lời khai cũ. Nếu trong bản tự khai trước đây bạn đã nêu một con số, giờ bạn không còn nhớ chắc, hãy nói rõ: lúc khai bạn dựa vào giấy tờ nào, giờ bạn không nhớ thêm được gì khác. Không nên đưa ra con số mới chỉ vì lúc này nghĩ lại thấy khác.
Khi lời đang nói lệch với lời khai cũ trong hồ sơ
Hồ sơ vụ án thường có bản tự khai, biên bản lấy lời khai, biên bản hoà giải của bạn từ nhiều tháng trước. Đến phiên toà, bạn có thể nhớ lại một chi tiết khác, hoặc nhận ra lời khai cũ đã ghi chưa đúng ý mình. Đây là chuyện xảy ra thường xuyên và không tự nó làm bạn mất quyền lợi, nếu bạn xử lý minh bạch.
Cách làm an toàn là nói thẳng sự khác nhau khi được hỏi tới điểm đó: lần trước bạn khai gì, giờ bạn thấy điểm nào cần sửa, và vì sao. Lý do có thể là bạn đã tìm lại được tin nhắn cũ, đã hỏi lại người trong nhà, hoặc lần trước người ghi biên bản ghi tóm tắt chưa sát. Kèm theo đó, nếu có tài liệu mới hỗ trợ, bạn nêu ra để hội đồng xem xét theo đúng quy định về chứng cứ.
Điều nên tránh là im lặng về lời khai cũ, chờ xem bên kia có phát hiện không. Nếu bên kia phát hiện và nêu ra trước, sự thay đổi của bạn sẽ trông như cố ý che giấu, dù thực tế chỉ là nhầm lẫn. Hội đồng có thể công bố lời khai cũ của bạn tại phiên và yêu cầu giải thích; lúc đó bạn bị động hơn nhiều so với tự mình đính chính.
Bạn cũng nên biết: sau phiên toà, đương sự có quyền xem biên bản phiên toà và đề nghị ghi những sửa đổi, bổ sung nếu thấy biên bản ghi chưa đúng lời mình. Nếu bạn đã đính chính một điểm trong phần hỏi, hãy kiểm tra biên bản có ghi lại sự đính chính đó hay không.
Luyện trước ở nhà: tách chỗ nhớ chắc và chỗ nhớ mờ
Cách giảm đáng kể nguy cơ đoán bừa là chuẩn bị trước một bảng cá nhân, chỉ dùng cho bạn, không nộp cho toà.
- Liệt kê các sự kiện chính của vụ việc theo thứ tự thời gian, mỗi sự kiện một dòng.
- Đánh dấu bên cạnh mỗi chi tiết: nhớ chắc, nhớ đại khái, hay chỉ nghe kể lại.
- Với chi tiết nhớ đại khái, ghi tên giấy tờ có thể chứng minh con số hoặc ngày chính xác, kèm số trang trong tập hồ sơ của bạn.
- Đọc lại bản tự khai và các biên bản lời khai cũ, đánh dấu chỗ nào khác với bảng vừa lập.
- Với mỗi chỗ khác, viết một câu giải thích ngắn sẽ dùng nếu được hỏi.
- Nhờ một người thân đọc to vài câu hỏi bất kỳ trong bảng, tập trả lời thành tiếng và dừng đúng lúc.
Bảng này giúp bạn bình tĩnh hơn vì đã biết trước chỗ nào mình yếu. Khi bị hỏi đúng chỗ đó tại phiên, bạn không bị bất ngờ và có sẵn câu trả lời trung thực. Bảng cá nhân này khác với bảng chứng cứ nộp toà; cách lập bảng chứng cứ được bàn ở mục chuẩn bị trước phiên.
Khi câu hỏi gài sẵn một chi tiết bạn không nhớ
Có những câu hỏi không hỏi trống mà đưa sẵn một chi tiết, ví dụ giả định: "Hôm đó là ngày mười lăm, đúng không?" hoặc "Lúc giao tiền có cả em gái bạn ở đó phải không?". Kiểu câu này thường do bên kia hoặc người bảo vệ quyền lợi của họ đặt ra trong lượt hỏi của mình. Người đang căng thẳng rất dễ gật đầu cho xong, vì chi tiết nghe có vẻ hợp lý và việc gật đầu nhẹ nhàng hơn việc nói không nhớ.
Một cái gật đầu như vậy sẽ được ghi vào biên bản phiên toà như lời xác nhận của bạn. Nếu chi tiết đó sai, bạn vừa tự tạo ra một mâu thuẫn mới trong hồ sơ. Vì vậy với câu hỏi có chi tiết gài sẵn, bạn tách hai phần: phần nào bạn xác nhận được thì xác nhận, phần nào không nhớ thì nói rõ không nhớ. Ví dụ: "Có giao tiền hôm đó, nhưng ngày cụ thể và việc em gái có mặt hay không thì bên nguyên đơn không nhớ chắc."
Nếu câu hỏi gộp nhiều chi tiết vào một, bạn có quyền đề nghị chủ toạ cho trả lời từng ý. Chủ toạ điều khiển phần hỏi và thường chấp nhận đề nghị hợp lý này. Trả lời tách ý mất thêm vài giây nhưng tránh được việc bị ghi nhận đồng ý cả một chuỗi chi tiết mà bạn chỉ chắc một phần.
Ranh giới giữa nói không nhớ và nói dối
Bài này hướng dẫn cách nói khi bạn thật sự không nhớ. Nó không phải cách để né một câu hỏi bất lợi mà bạn biết rõ câu trả lời. Dùng câu "không nhớ" như tấm khiên cho một sự việc bạn biết là có thật là trái với nghĩa vụ trung thực của người tham gia tố tụng, và thường không có tác dụng: nếu chứng cứ trong hồ sơ cho thấy bạn biết, hội đồng sẽ đánh giá lời khai của bạn kém tin cậy.
Với điểm bất lợi mà bạn biết rõ, cách tốt hơn là xác nhận sự việc rồi giải thích bối cảnh. Ví dụ giả định: bạn có ký nhận một khoản tiền, nhưng đó là tiền trả nợ cũ chứ không phải tiền đặt cọc như bên kia nói. Thừa nhận việc ký nhận và tập trung vào bản chất khoản tiền giữ cho bạn sự tin cậy, đồng thời đưa tranh chấp về đúng điểm cần làm rõ.
Với người làm chứng, ranh giới này còn nghiêm hơn: người làm chứng cam đoan khai đúng sự thật trước khi được hỏi và có thể phải chịu trách nhiệm theo luật nếu khai sai sự thật. Nếu người thân của bạn ra làm chứng, đừng dặn họ nói chắc những gì họ không nhớ. Cứ để họ trả lời theo đúng trí nhớ của họ, kể cả khi điều đó không có lợi cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nói không nhớ nhiều lần có bị coi là không hợp tác không?
Nếu bạn nói không nhớ với những chi tiết nhỏ, đã lâu và kèm phần còn nhớ, hội đồng thường thông cảm. Nếu bạn nói không nhớ với hầu hết câu hỏi, kể cả những điều cơ bản của vụ việc, lời khai của bạn sẽ bị đánh giá thấp. Chuẩn bị trước giúp số câu không nhớ ở mức tự nhiên.
Có nên nói con số ước lượng khi bị hỏi số tiền không?
Được, nhưng phải nói rõ đó là ước lượng và chỉ ra giấy tờ có con số chính xác. Ví dụ khoảng hai mươi triệu, chính xác theo sao kê đã nộp. Không nên đưa con số tròn như thể chắc chắn, vì nếu lệch với sao kê sẽ gây nghi ngờ.
Nếu quên mất mình đã khai gì trong bản tự khai trước đây thì sao?
Bạn nên đọc lại toàn bộ lời khai cũ trước phiên. Nếu tại phiên bị hỏi mà không nhớ đã khai gì, bạn cứ nói thật và đề nghị hội đồng cho xem lại bản khai đó. Đừng đoán nội dung mình đã khai rồi trả lời theo phỏng đoán.
Có được xin xem giấy tờ trong hồ sơ để trả lời cho chính xác không?
Bạn có thể đề nghị hội đồng cho đối chiếu tài liệu liên quan, hoặc tự tra trong tập hồ sơ cá nhân mang theo. Hội đồng quyết định có cho xem tại chỗ hay không. Đánh dấu sẵn tài liệu quan trọng giúp việc tra cứu nhanh và không làm gián đoạn phiên.
Bên kia nói bạn giả vờ không nhớ thì phản ứng thế nào?
Bạn không cần tranh cãi tại chỗ. Bạn giữ nguyên câu trả lời, giải thích ngắn lý do không nhớ nếu được hỏi, và chỉ ra tài liệu có thể làm rõ. Việc đánh giá lời khai là của hội đồng xét xử, không phải của bên kia.
Người lớn tuổi hay quên thì có nên để người khác trả lời thay không?
Đương sự lớn tuổi có thể uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng theo quy định, hoặc nhờ người bảo vệ quyền lợi hỗ trợ. Tuy vậy, với những điều chỉ họ trực tiếp biết, hội đồng vẫn có thể hỏi họ. Khi đó họ nên trả lời đúng mức trí nhớ, không cần cố nhớ cho đủ.