Đi xem một phiên xử công khai trước ngày xử của mình là cách rẻ nhất để biết phòng xử trông ra sao, phiên toà diễn ra theo trình tự nào, hội đồng xét xử hỏi thế nào và đương sự khác trình bày ra sao. Phiên toà dân sự sơ thẩm nhìn chung được xét xử công khai, trừ những trường hợp pháp luật cho phép xử kín; người dân được vào dự theo nội quy phiên toà.
Phần lớn nỗi sợ khi ra toà đến từ sự lạ lẫm: không biết ngồi đâu, khi nào được nói, nói xong thì làm gì. Một buổi sáng ngồi ở hàng ghế dự khán xoá bớt phần lớn những câu hỏi đó. Bài này hướng dẫn chọn phiên phù hợp, cư xử đúng mực khi dự và những gì nên quan sát để mang về áp dụng cho vụ của mình.
Đi xem để được gì
Lợi ích đầu tiên là quen với không gian. Bạn thấy bục của hội đồng xét xử, bàn của thư ký, chỗ ngồi của các bên đương sự, vị trí đứng khi trình bày, khoảng cách giữa các bên. Khi tới ngày của mình, bước vào một căn phòng đã từng thấy sẽ khác hẳn bước vào lần đầu.
Lợi ích thứ hai là quen với nhịp phiên toà. Bạn nghe chủ toạ điều khiển phiên ra sao, các câu hỏi được đặt ngắn hay dài, đương sự được nói bao lâu trước khi bị hỏi ngắt, không khí lúc tranh luận thế nào. Những điều này không có trong sách hướng dẫn thủ tục nhưng ảnh hưởng nhiều tới cách bạn nên chuẩn bị phần nói.
Lợi ích thứ ba là học từ người khác, cả điều nên làm lẫn điều nên tránh. Rất có thể bạn sẽ thấy một đương sự nói lan man bị nhắc nhở, một người khác trả lời ngắn gọn và được hội đồng hỏi tiếp một cách nhẹ nhàng. Nhìn tận mắt có sức thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Chọn phiên nào để xem
Cùng loại vụ việc. Nếu vụ của bạn là tranh chấp hợp đồng vay, hãy cố tìm một phiên xử dân sự về vay tài sản hay hợp đồng; nếu là ly hôn, tìm phiên hôn nhân gia đình. Mỗi loại vụ có những câu hỏi và trọng tâm riêng.
Cùng toà nếu được. Từ 1/7/2025, phần lớn vụ việc sơ thẩm do toà án nhân dân khu vực giải quyết. Xem một phiên tại chính toà sẽ xử vụ của bạn giúp quen đường đi, chỗ gửi xe, cổng vào, quy trình kiểm tra khi vào.
Phiên xử công khai. Những vụ xử kín, như vụ liên quan bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự hoặc bảo vệ người chưa thành niên, không cho người ngoài vào. Đừng cố vào những phiên này.
Phiên sơ thẩm. Vụ của bạn đang ở sơ thẩm thì xem sơ thẩm. Phiên phúc thẩm có trình tự và trọng tâm khác, dễ làm bạn hình dung sai.
Tìm lịch xét xử. Lịch xét xử thường được niêm yết tại trụ sở toà và có thể được công bố trên kênh thông tin chính thức của ngành toà án. Nếu chưa rõ, hỏi bộ phận tiếp dân của toà.
Quy tắc khi vào phòng xử với tư cách người dự
Người dự phiên toà phải chấp hành nội quy phiên toà như mọi người có mặt. Những điều cơ bản:
- Đến trước giờ khai mạc, làm theo hướng dẫn kiểm tra của người làm nhiệm vụ.
- Trang phục lịch sự, kín đáo.
- Tắt chuông điện thoại, không nghe gọi trong phòng xử.
- Không tự ý ghi âm, ghi hình, chụp ảnh; việc này chỉ được làm khi quy định cho phép và có sự đồng ý của chủ toạ.
- Đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng và khi tuyên án, theo hướng dẫn của thư ký.
- Không nói chuyện riêng, không bình luận, không phát biểu, không tỏ thái độ với bất kỳ bên nào.
- Không mang trẻ nhỏ theo; nội quy phiên toà thường không cho trẻ em dưới một độ tuổi nhất định vào phòng xử nếu không được toà triệu tập.
- Ra vào nhẹ nhàng, nên ngồi tới khi hết một phần phiên rồi mới rời đi.
Bạn là khách trong phiên xử của người khác. Họ đang trải qua một ngày khó khăn; sự có mặt kín đáo, tôn trọng của người dự là điều tối thiểu.
Quan sát gì theo từng phần của phiên xử
Mang theo một cuốn sổ và chia trang theo các phần của phiên toà. Bảng dưới gợi ý điều cần để ý ở mỗi phần, tính theo trình tự phổ biến của một phiên sơ thẩm dân sự:
| Phần phiên toà | Để ý điều gì | Rút ra cho vụ của mình |
|---|---|---|
| Khai mạc, kiểm tra người có mặt | Thư ký báo cáo, chủ toạ kiểm tra căn cước, giải thích quyền và nghĩa vụ | Cần mang giấy tờ gì, trả lời ngắn khi được gọi tên |
| Hỏi về thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu và thoả thuận | Chủ toạ hỏi các bên giữ nguyên yêu cầu không, có thoả thuận được không | Chuẩn bị câu trả lời một dòng về yêu cầu của mình |
| Trình bày của các bên | Đương sự nói bao lâu, khi nào bị hỏi ngắt | Độ dài phần trình bày nên tập |
| Hỏi và xem xét chứng cứ | Hội đồng hỏi ai trước, hỏi về điều gì, cách đưa tài liệu ra xem | Những kiểu câu hỏi cần chuẩn bị |
| Tranh luận | Các bên đối đáp ra sao, chủ toạ điều khiển thế nào | Cách giữ bình tĩnh và đi vào trọng tâm |
| Nghị án, tuyên án | Thời gian chờ, cách tuyên, những gì được công bố | Chuẩn bị tinh thần cho thời gian chờ |
Trình tự cụ thể có thể khác tuỳ vụ, ví dụ có thêm phần phát biểu của kiểm sát viên khi viện kiểm sát tham gia, hoặc có nghe người làm chứng, người giám định. Ghi lại điều thực tế bạn thấy, không cần khớp đúng bảng.
Ghi chép sao cho có ích
Đừng cố ghi lại nội dung vụ việc của người khác; đó không phải mục đích, và cũng không nên mang thông tin đời tư của họ đi kể. Hãy ghi những điều về cách thức: hội đồng hỏi những câu như thế nào, đương sự nào trình bày dễ theo dõi và vì sao, chỗ nào phiên toà bị chậm lại, những từ ngữ xưng hô được dùng.
Một cách ghi gọn: chia trang làm hai cột. Cột trái ghi "điều nên làm" khi thấy ai đó làm tốt, ví dụ "chỉ ngay tài liệu khi được hỏi", "nói con số trước rồi mới giải thích". Cột phải ghi "điều nên tránh", ví dụ "kể chuyện từ đầu khi chỉ được hỏi một ngày", "ngắt lời bên kia". Cuối buổi, chọn ra ba điều từ mỗi cột để đưa vào việc chuẩn bị của mình.
Ghi thêm những chi tiết thực tế: giờ khai mạc thực tế so với giờ ghi trên lịch, phiên kéo dài bao lâu, có giờ nghỉ không, chỗ ngồi chờ ở đâu. Những chi tiết này giúp bạn tính toán chuyện nghỉ làm, đi lại, ăn uống cho ngày của mình.
Đừng suy diễn kết quả vụ người khác sang vụ mình
Một sai lầm hay gặp: thấy một vụ tương tự được xử theo hướng nào đó, rồi tin rằng vụ mình cũng sẽ như thế. Mỗi vụ việc có hồ sơ, chứng cứ, lời khai và hoàn cảnh riêng; hai vụ cùng là đòi nợ có thể có kết quả rất khác vì một tờ giấy, một tin nhắn, một lời thừa nhận. Bạn đi xem để học cách thức, không phải để dự đoán kết quả.
Tương tự, đừng mang những điều nghe được trong phiên của người khác ra bàn tán ngoài hành lang hay đăng lên mạng xã hội. Việc phiên toà công khai không có nghĩa là các bên chấp nhận để câu chuyện của họ bị lan truyền, và bình luận về một vụ đang giải quyết có thể gây hại cho người trong cuộc.
Nếu sau buổi xem bạn thấy lo lắng hơn, chẳng hạn vì thấy hội đồng hỏi rất kỹ hay vì một đương sự bị chủ toạ nhắc nhở, đó là phản ứng bình thường. Hãy chuyển nỗi lo thành việc cụ thể: thêm một buổi tập nói, xem lại phần chứng cứ, hoặc tìm người làm nghề để hỏi về điểm bạn chưa chắc.
Không đi xem được thì làm gì thay
Không phải ai cũng sắp xếp được một buổi sáng để đi xem phiên xử của người khác: toà ở xa, công việc không cho nghỉ, hoặc trong thời gian đó không có phiên công khai nào phù hợp. Khi đó vẫn có vài cách để bớt lạ lẫm, dù không thay được việc tận mắt thấy.
Cách thứ nhất là tới trụ sở toà một lần trước ngày xử, kể cả khi không vào phòng xử nào. Bạn biết đường đi, chỗ gửi xe, cổng vào, khu vực chờ, quy trình kiểm tra. Riêng việc này đã bớt được một nửa sự bối rối buổi sáng hôm xử. Cách thứ hai là hỏi người quen từng ra toà với tư cách đương sự hoặc người làm chứng: họ nhớ gì nhất, điều gì làm họ bất ngờ. Nghe người thật kể thường gần thực tế hơn đọc mô tả thủ tục.
Cách thứ ba là tự dựng lại trình tự phiên toà trên giấy, theo bảng ở trên, và tập theo đúng trình tự đó tại nhà: khai mạc, được hỏi về yêu cầu, trình bày, bị hỏi, tranh luận. Đi một lượt như vậy giúp bạn hình dung được lúc nào mình sẽ phải lên tiếng. Nếu phiên xử của bạn có thể kéo dài nhiều buổi, hãy tranh thủ quan sát kỹ ngay buổi đầu và điều chỉnh cho các buổi sau.
Sau buổi xem: sửa lại phần chuẩn bị của mình
Buổi xem chỉ có giá trị khi bạn mang được điều gì đó về áp dụng. Trong vòng một hai ngày sau:
- Đọc lại sổ ghi chép, khoanh ba điều nên làm và ba điều nên tránh.
- Đối chiếu độ dài phần trình bày bạn đã tập với thời gian bạn thấy các đương sự được nói, cắt bớt nếu cần.
- Thêm vào danh sách tập hỏi ngắt những kiểu câu hỏi bạn nghe được mà chưa nghĩ tới.
- Điều chỉnh cách xưng hô, cách gọi bên kia cho phù hợp với những gì bạn thấy tại phòng xử.
- Cập nhật danh sách việc cần làm trong ngày xử: giờ đến, chỗ gửi xe, cửa vào, nơi chờ.
Nếu có thể, đi xem thêm một lần nữa sau khi đã sửa phần chuẩn bị. Lần thứ hai bạn sẽ để ý được những chi tiết tinh hơn, vì không còn bận làm quen với không gian.
Câu hỏi thường gặp
Người không liên quan có được vào xem phiên toà dân sự không?
Phiên toà dân sự nhìn chung được xét xử công khai và người dân có thể vào dự theo nội quy phiên toà, trừ trường hợp xét xử kín theo quy định. Một số phiên có thể giới hạn số người vì sức chứa phòng xử; khi đó làm theo hướng dẫn của người làm nhiệm vụ.
Có cần xin phép trước khi vào dự phiên toà không?
Thông thường với phiên xử công khai, bạn không cần xin phép trước, chỉ cần đến đúng giờ và chấp hành việc kiểm tra, nội quy tại toà. Nếu không chắc, hỏi bộ phận tiếp dân hoặc người làm nhiệm vụ tại cổng.
Có được ghi chép trong lúc dự phiên toà không?
Ghi chép bằng giấy bút để học hỏi thường không bị cấm, miễn là không gây ồn hay ảnh hưởng tới phiên xử. Việc ghi âm, ghi hình, chụp ảnh thì khác: chỉ được làm khi quy định cho phép và có sự đồng ý của chủ toạ.
Nên xem một phiên trọn vẹn hay chỉ một phần?
Nếu có thời gian, nên xem trọn một phiên để thấy toàn bộ trình tự. Nếu bận, ưu tiên phần trình bày và phần hỏi của các bên, vì đó là những phần bạn sẽ phải tham gia nhiều nhất.
Có nên rủ người đi cùng mình ngày xử theo xem không?
Nên, nếu người đó sẽ có mặt trong ngày xử của bạn. Họ sẽ hiểu cần ngồi đâu, cư xử thế nào và không vô tình làm điều gì ảnh hưởng tới phiên toà, như nói chuyện hay phản ứng khi nghe bên kia trình bày.
Không tìm được phiên xử cùng loại vụ thì có nên xem phiên khác không?
Vẫn nên. Trình tự chung của phiên toà sơ thẩm dân sự khá giống nhau, và việc quen với không gian, nhịp điều khiển của chủ toạ đã đủ giúp bạn bớt lạ lẫm khi tới lượt mình.