Đoán trước lập luận của bên kia là đổi vai: bạn tự viết bản trình bày như thể mình đang đứng ở phía đối diện, dựa trên chính những gì họ đã nộp cho toà, rồi chuẩn bị câu trả lời cho từng điểm. Việc này không đòi hỏi kiến thức pháp lý sâu, chỉ cần đọc kỹ hồ sơ và chịu nhìn vụ việc bằng con mắt của người không đứng về phía mình.
Phần lớn sự bất ngờ tại phiên xử không thật sự bất ngờ. Bên kia đã nói gần hết những gì họ định nói trong bản tự khai, văn bản ý kiến hay tại phiên họp trước đó; chỉ là người ta ít khi đọc kỹ phần của đối phương. Bài này hướng dẫn cách đọc, cách viết thử và cách chuẩn bị mà vẫn giữ đúng sự thật.
Vì sao người tự theo vụ án hay bị bất ngờ
Khi tự theo vụ án, bạn dành phần lớn thời gian để kể câu chuyện của mình cho thật đầy đủ. Đó là phản xạ tự nhiên: mình bị thiệt, mình muốn được nghe. Nhưng hội đồng xét xử nghe cả hai bên, và quyết định thường xoay quanh những điểm mà câu chuyện của hai bên vênh nhau. Nếu bạn chưa từng nghĩ nghiêm túc về câu chuyện của bên kia, bạn sẽ gặp nó lần đầu ngay trong phòng xử.
Bất ngờ gây hại theo hai cách. Cách thứ nhất là bạn không có câu trả lời, im lặng hoặc trả lời vòng vo. Cách thứ hai tệ hơn: bạn phản ứng bằng cảm xúc, nói nặng lời hoặc phủ nhận cả những điều có thật, và độ tin cậy của bạn giảm trước mặt hội đồng. Cả hai đều tránh được phần lớn nếu bạn đã dành một buổi tối ngồi ở ghế của bên kia.
Một lợi ích khác ít người nghĩ tới: khi viết thử lập luận của bên kia, bạn hiểu vì sao họ không chịu thoả thuận. Có khi họ thật sự tin mình đúng ở một điểm nhỏ, và nhận ra điều đó mở ra hướng hoà giải mà trước đây bạn không thấy.
Lấy nguyên liệu để đoán từ đâu
Bạn không cần đoán mò. Những nguồn sau thường đã cho thấy gần hết hướng đi của bên kia:
- Bản tự khai và các văn bản trình bày ý kiến bên kia đã nộp.
- Đơn phản tố hoặc yêu cầu độc lập, nếu có.
- Chứng cứ bên kia giao nộp: mỗi tài liệu họ nộp là để chứng minh một điều gì đó, hãy tự hỏi đó là điều gì.
- Biên bản phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải: những gì họ nói, những gì họ đồng ý, những gì họ đề xuất.
- Lời khai người làm chứng do bên kia đề nghị.
- Tin nhắn, thư từ giữa hai bên trước khi có vụ kiện: lý do họ đưa ra khi chưa có luật sư thường rất thật.
- Câu hỏi thẩm phán từng đặt cho bạn ở các buổi làm việc trước: đó thường là những điểm hội đồng thấy còn chưa rõ.
Đọc những nguồn này với một câu hỏi duy nhất trong đầu: nếu mình là họ, mình sẽ thuyết phục hội đồng bằng điểm nào mạnh nhất.
Viết thử bản trình bày của bên kia
Lấy một tờ giấy, viết tiêu đề "Nếu là bên kia". Viết ngắn, theo đúng khung bạn dùng cho mình: họ yêu cầu gì hoặc phản đối gì, kể sự việc theo cách của họ, họ dựa vào chứng cứ nào, câu chốt của họ là gì. Viết bằng giọng của họ, công bằng nhất có thể, không biến họ thành người xấu trên giấy. Một bản viết thử yếu ớt, dễ đánh đổ chỉ làm bạn tự tin sai chỗ.
Ví dụ giả định: trong vụ đòi lại tiền đặt cọc mua nhà, bên mua nghĩ đơn giản là bên bán không chịu ra công chứng nên phải trả lại cọc. Khi viết thử từ phía bên bán, bên mua nhận ra bên bán sẽ nói: đã hẹn công chứng hai lần, bên mua đều xin dời vì chưa thu xếp đủ tiền, có tin nhắn chứng minh, nên lỗi không ở bên bán. Đây là điểm bên mua chưa từng đặt lên bàn khi chuẩn bị.
Sau khi viết, đọc lại và gạch dưới hai hoặc ba câu mà bạn thấy khó trả lời nhất. Đó là trọng tâm của phần chuẩn bị còn lại. Những câu dễ trả lời thì chỉ cần ghi chú một dòng; dồn sức vào những câu khó.
Những kiểu phản bác hay gặp trong vụ dân sự
Phủ nhận sự việc. Bên kia nói việc đó không xảy ra: không vay, không nhận hàng, không ký. Câu trả lời của bạn nằm ở chứng cứ trực tiếp, và bạn cần biết tài liệu nào chứng minh, nằm ở đâu.
Thừa nhận sự việc nhưng giải thích khác. Có nhận tiền nhưng là tiền góp vốn chứ không phải tiền vay; có ký nhưng bị hiểu sai nội dung. Kiểu này khó hơn, vì bạn phải chứng minh bản chất giao dịch, thường bằng nhiều chứng cứ gián tiếp ghép lại.
Đặt nghi vấn chứng cứ. Tin nhắn bị cắt ghép, chữ ký không phải của họ, ảnh chụp không rõ thời điểm. Hãy kiểm lại xem chứng cứ của bạn có dữ liệu gốc không, có người hoặc tổ chức khác xác nhận được không.
Đổ lỗi ngược. Bên kia vi phạm vì bạn vi phạm trước. Dòng thời gian của bạn là công cụ chính để trả lời kiểu phản bác này.
Phản bác về con số. Đồng ý có nghĩa vụ nhưng cho rằng số tiền thấp hơn, đã trả một phần, hoặc lãi tính sai. Chuẩn bị phép tính rõ ràng, từng bước, có tài liệu cho mỗi con số.
Phản bác về thủ tục hoặc thời hạn. Cho rằng đã hết thời hiệu, kiện sai người, sai toà. Đây là loại bạn khó tự đánh giá nhất, nên hỏi người làm nghề nếu thấy bên kia đã nêu trong văn bản.
Bảng điểm yếu và cách chuẩn bị trung thực
Chuyển những điểm khó vào một bảng nhỏ. Cột cuối luôn phải là sự thật, không phải câu chữ để lách:
| Bên kia sẽ nói | Sự thật theo hồ sơ | Bạn chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Nguyên đơn tự xin dời ngày công chứng | Có một lần xin dời, lần sau là bên bán hoãn | Thừa nhận lần một, chỉ tin nhắn chứng minh lần hai |
| Số tiền đã trả lớn hơn nguyên đơn nói | Có một khoản chuyển khoản nguyên đơn quên tính | Tự điều chỉnh số yêu cầu, nói rõ đã trừ |
| Tin nhắn bị cắt ghép | Điện thoại gốc còn giữ nguyên dữ liệu | Mang thiết bị, sẵn sàng mở trước hội đồng |
| Nguyên đơn biết nhà đang thế chấp từ đầu | Không có tài liệu nào cho thấy đã được báo | Trình bày đúng như vậy, không thêm chi tiết |
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy cách phản ứng tốt nhất với một điểm yếu có thật thường là thừa nhận sớm và giải thích ngắn. Hội đồng xét xử đánh giá cao đương sự trung thực ở những điểm bất lợi, và điều đó làm phần còn lại của câu chuyện đáng tin hơn.
Khi gặp một điểm không có câu trả lời tốt
Sẽ có lúc bạn viết thử lập luận của bên kia và nhận ra họ đúng ở một điểm, hoặc ít nhất mình không có gì để phản bác. Đó không phải thất bại của việc chuẩn bị mà chính là thành quả của nó. Biết trước cho bạn ba lựa chọn: điều chỉnh yêu cầu để bỏ phần không đứng vững, cân nhắc hoà giải với mức chấp nhận được, hoặc vẫn giữ yêu cầu nhưng chuẩn bị tinh thần rằng phần đó khó được chấp nhận.
Lựa chọn nào cũng hợp lý tuỳ hoàn cảnh, miễn là bạn chọn khi đã thấy rõ. Người không chuẩn bị chỉ có một lựa chọn: phản ứng tại chỗ, thường là bằng sự lúng túng.
Nếu điểm yếu liên quan đến quy định pháp luật mà bạn không chắc, như thời hiệu, hiệu lực của một hợp đồng thiếu công chứng, hay quyền của người thứ ba, hãy hỏi người có chuyên môn trước ngày xử. Đó là những câu hỏi mà một buổi trao đổi ngắn có thể trả lời rõ hơn nhiều đêm tự tìm hiểu.
Nếu bạn là bị đơn: đoán trước câu hỏi của nguyên đơn
Bị đơn có một lợi thế: đơn khởi kiện của nguyên đơn đã nói rõ họ đòi gì và dựa vào đâu. Nhưng bị đơn cũng có một rủi ro riêng: nguyên đơn và hội đồng xét xử sẽ hỏi bạn rất nhiều, vì bạn là người đang bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ. Phần chuẩn bị của bị đơn vì thế nên tập trung vào những câu hỏi bạn sẽ phải trả lời, chứ không chỉ những lập luận bạn sẽ đưa ra.
Đọc lại đơn khởi kiện, với mỗi đoạn, tự hỏi nguyên đơn sẽ muốn bạn xác nhận điều gì. Có nhận số tiền đó không, nhận vào ngày nào, đã trả lại bao nhiêu, vì sao không trả tiếp. Câu nào bạn trả lời được bằng tài liệu, ghi rõ tài liệu; câu nào chỉ trả lời được bằng trí nhớ, ghi rõ mình nhớ tới đâu.
Nếu bạn có yêu cầu phản tố, hãy đổi vai thêm một lần nữa: lúc này nguyên đơn trở thành người phản bác yêu cầu của bạn, và bạn cần đoán họ sẽ phản bác thế nào, giống như cách nguyên đơn chuẩn bị cho yêu cầu chính.
Ranh giới: chuẩn bị, không phải dựng chuyện
Đoán trước lập luận của bên kia là để trả lời bằng sự thật có chứng cứ, không phải để nghĩ ra một câu chuyện khác che đi điểm yếu. Khai không đúng sự thật tại toà, tạo hay sửa tài liệu cho khớp, hoặc gợi ý người làm chứng nói theo ý mình là những hành vi bị pháp luật nghiêm cấm và có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý, chưa kể chúng thường bị lộ khi đối chiếu với tài liệu khác trong hồ sơ.
Nếu khi rà lại bạn phát hiện lời mình từng khai trước đây có chỗ chưa đúng, cách làm đúng là nói rõ và giải thích vì sao, không phải cố giữ cho nhất quán bằng mọi giá. Hội đồng xét xử thấy rất nhiều người đổi lời; điều họ chú ý là sự thay đổi có lý do hợp lý và trung thực hay không.
Cuối cùng, nhớ rằng bên kia cũng đang làm đúng việc này với hồ sơ của bạn. Cách phòng thủ tốt nhất không phải là một câu trả lời khéo, mà là một hồ sơ có chứng cứ rõ ràng và một lời trình bày trước sau như một.
Câu hỏi thường gặp
Nếu bên kia chưa nộp bản tự khai thì đoán lập luận của họ thế nào?
Dùng những nguồn khác: tin nhắn trước khi có vụ kiện, những gì họ nói ở buổi hoà giải tại cơ sở hoặc tại toà, và chứng cứ họ đã nộp. Ngoài ra, tự hỏi những cách phản bác phổ biến nhất với loại vụ của bạn và chuẩn bị cho từng cách.
Có nên nói trước với hội đồng về điểm yếu của mình không?
Với những điểm yếu gần như sẽ bị nêu ra, chủ động trình bày ngắn gọn kèm giải thích thường tốt hơn để bên kia nêu trước. Tuy vậy, cách trình bày cụ thể tuỳ từng vụ; nếu có luật sư, nên bàn với luật sư.
Đoán sai hoàn toàn thì có sao không?
Không sao. Việc viết thử vẫn giúp bạn hiểu kỹ hồ sơ của mình hơn, và kể cả khi bên kia đưa ra lập luận khác, bạn đã quen với cách nhìn vụ việc từ nhiều phía nên phản ứng bình tĩnh hơn.
Bên kia có luật sư thì lập luận có khác nhiều không?
Thường chặt chẽ hơn về mặt pháp lý, hay nêu các vấn đề như thời hiệu, tư cách đương sự, hiệu lực hợp đồng. Nếu văn bản của bên kia có những lập luận pháp lý bạn không hiểu, đó là dấu hiệu nên tham khảo ý kiến luật sư.
Có nên nhờ người thân đóng vai bên kia để tập không?
Có thể, và khá hữu ích. Đưa cho họ bản viết thử của bên kia, nhờ họ nói lại bằng lời của mình và đặt câu hỏi. Chọn người đủ khách quan, không chỉ đứng về phía bạn, để buổi tập có giá trị.
Bao lâu trước phiên xử nên làm việc này?
Nên làm ngay sau khi có đủ văn bản của bên kia, thường là sau phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải. Làm sớm cho bạn thời gian bổ sung chứng cứ nếu phát hiện thiếu, điều mà sát ngày xử thì rất khó.