Trong vụ án dân sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không bắt buộc phải là luật sư. Ngoài luật sư, pháp luật tố tụng dân sự cho phép trợ giúp viên pháp lý hoặc người tham gia trợ giúp pháp lý, đại diện của tổ chức đại diện người lao động trong vụ việc lao động, và một công dân Việt Nam đáp ứng đủ điều kiện luật định được đứng ra làm việc này. Người đó phải đăng ký với toà án trước khi tham gia.
Lựa chọn này hữu ích với người tự theo vụ: bạn có thể nhờ một người quen học luật, một luật gia đã nghỉ hưu, hay cán bộ công đoàn đứng cạnh mình tại phiên toà mà không phải ký hợp đồng dịch vụ pháp lý. Nhưng người bảo vệ có vai trò và giới hạn riêng, khác với người đại diện theo uỷ quyền. Hiểu đúng khác biệt này giúp bạn không giao nhầm việc.
Ai được làm người bảo vệ quyền lợi cho đương sự
Theo pháp luật tố tụng dân sự hiện hành, những người sau được toà án chấp nhận làm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự khi đã đăng ký đúng thủ tục:
- Luật sư tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật về luật sư.
- Trợ giúp viên pháp lý hoặc người tham gia trợ giúp pháp lý theo pháp luật về trợ giúp pháp lý, khi bạn thuộc diện được trợ giúp.
- Đại diện của tổ chức đại diện người lao động, thường là công đoàn, khi bảo vệ quyền lợi cho người lao động trong vụ việc lao động.
- Công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xoá án tích, không thuộc trường hợp đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính theo luật định.
- Những người không được làm dù là công dân đủ tuổi: người đang là cán bộ, công chức trong toà án, viện kiểm sát; công chức, sĩ quan, hạ sĩ quan trong ngành công an. Nhóm này bị loại để tránh xung đột với vai trò công vụ của họ.
Nhóm thứ tư là điểm nhiều người không biết. Một người họ hàng tốt nghiệp ngành luật, một đồng nghiệp từng làm pháp chế, một luật gia đã nghỉ hưu đều có thể là người bảo vệ cho bạn nếu đáp ứng đủ điều kiện. Họ không cần thẻ luật sư. Dù vậy, bạn nên chọn người thật sự hiểu thủ tục tố tụng, vì toà không đặt ra tiêu chuẩn chuyên môn cho nhóm này.
Người bảo vệ quyền lợi khác người đại diện theo uỷ quyền ở đâu
Đây là chỗ người tự theo vụ hay nhầm nhất. Hai vai trò có thể cùng đứng cạnh bạn tại toà, nhưng quyền hạn khác hẳn nhau:
| Tiêu chí | Người bảo vệ quyền lợi | Người đại diện theo uỷ quyền |
|---|---|---|
| Vị trí | Đứng bên cạnh đương sự, hỗ trợ bảo vệ | Thay mặt đương sự, nhân danh đương sự |
| Đương sự có phải có mặt không | Đương sự vẫn tham gia, có thể vắng nếu có đơn và được toà chấp nhận theo quy định | Đương sự có thể không cần có mặt, người đại diện làm thay trong phạm vi uỷ quyền |
| Quyết định thay đương sự | Không. Không tự rút yêu cầu, không tự thoả thuận thay | Có, trong phạm vi văn bản uỷ quyền |
| Thủ tục với toà | Đăng ký người bảo vệ, toà xác nhận | Nộp văn bản uỷ quyền hợp lệ |
| Việc ly hôn | Được nhờ | Đương sự không được uỷ quyền cho người khác thay mặt mình |
| Ví dụ thường gặp | Luật gia đi cùng, trợ giúp viên pháp lý | Con thay cha mẹ già, người thân thay người ở xa |
Bạn có thể dùng cả hai cùng lúc: một người nhà làm đại diện theo uỷ quyền để đi lại thay bạn, và một người có chuyên môn làm người bảo vệ để lo phần lập luận. Chỉ cần nhớ người bảo vệ không thay bạn ra quyết định.
Người bảo vệ được làm gì trong vụ án
Tham gia từ sớm. Người bảo vệ có thể tham gia tố tụng từ khi bạn khởi kiện hoặc ở bất kỳ giai đoạn nào sau đó. Tham gia càng sớm thì họ càng giúp được ở khâu quan trọng nhất là xác định yêu cầu và gom chứng cứ.
Thu thập, cung cấp tài liệu chứng cứ. Họ được giao nộp tài liệu cho toà, đề nghị toà thu thập những chứng cứ bạn không tự lấy được, và đề nghị triệu tập người làm chứng.
Nghiên cứu hồ sơ vụ án. Người bảo vệ được đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ để phục vụ việc bảo vệ, trừ những tài liệu luật hạn chế tiếp cận như bí mật nhà nước hay bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự khác.
Có mặt ở phiên hoà giải, phiên họp và phiên toà. Họ được tham gia phiên hoà giải, phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ, đặt câu hỏi và tranh luận tại phiên toà để bảo vệ quyền lợi cho bạn.
Nhận giấy tờ thay. Trong nhiều trường hợp, người bảo vệ có thể thay bạn nhận văn bản tố tụng và tài liệu chứng cứ. Một số văn bản luật buộc phải giao trực tiếp cho đương sự, nên bạn vẫn cần theo dõi giấy tờ gửi về nhà mình.
Giới hạn quan trọng. Người bảo vệ không được tự ý thay đổi, rút yêu cầu hay ký thoả thuận thay bạn. Mọi quyết định về số tiền, tài sản, nhượng bộ vẫn do bạn đưa ra. Người bảo vệ cũng phải giữ bí mật thông tin bạn cung cấp và không được cung cấp tài liệu sai sự thật cho toà.
Thủ tục đăng ký người bảo vệ với toà án
Người bảo vệ không tự động có tư cách chỉ vì đi cùng bạn đến toà. Họ phải đăng ký với toà đang giải quyết vụ án. Trình tự thường như sau:
- Bạn lập giấy yêu cầu người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, ghi rõ thông tin của mình, vụ án đang giải quyết (số thụ lý nếu có), và người được nhờ.
- Người bảo vệ chuẩn bị giấy tờ chứng minh tư cách: với luật sư là thẻ luật sư; với trợ giúp viên pháp lý là văn bản cử của tổ chức trợ giúp pháp lý và thẻ; với đại diện công đoàn là văn bản cử; với công dân là giấy tờ tuỳ thân, kèm xác nhận không có án tích nếu toà yêu cầu.
- Người bảo vệ nộp hồ sơ đăng ký tại bộ phận tiếp nhận của toà. Toà kiểm tra giấy tờ, thấy đủ điều kiện thì vào sổ đăng ký và xác nhận vào giấy yêu cầu trong thời hạn ngắn theo luật.
- Nếu toà từ chối, toà phải thông báo bằng văn bản và nêu lý do cho bạn và người được nhờ. Bạn có thể bổ sung giấy tờ hoặc nhờ người khác.
- Sau khi được xác nhận, người bảo vệ có thể bắt đầu đọc hồ sơ và tham gia các phiên. Bạn nên báo lịch cho họ ngay khi nhận được giấy triệu tập.
Mẫu giấy tờ và yêu cầu kèm theo có thể khác nhau đôi chút giữa các toà. Trước khi đi, bạn hoặc người bảo vệ nên hỏi bộ phận tiếp nhận của toà án nhân dân khu vực đang thụ lý vụ án.
Nhờ người quen làm người bảo vệ: lợi và rủi ro
Lợi thế rõ nhất là sự tin cậy và linh hoạt. Người quen hiểu hoàn cảnh của bạn, sẵn lòng đọc hồ sơ buổi tối, đi cùng bạn những lúc bạn căng thẳng nhất. Với các vụ đơn giản, một người đọc kỹ văn bản và giữ được bình tĩnh đã là trợ thủ đáng giá.
Rủi ro nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, không có cơ chế bảo đảm chuyên môn: người quen có thể tự tin hơn mức hiểu biết thật, và sai sót của họ cũng là sai sót của bạn. Thứ hai, quan hệ cá nhân làm khó việc góp ý thẳng: bạn ngại phản đối khi họ đề xuất hướng đi không hợp, họ ngại nói khi thấy bạn sai. Thứ ba, người quen không chịu trách nhiệm nghề nghiệp như một luật sư hay trợ giúp viên pháp lý.
Cách giảm rủi ro là thống nhất từ đầu bằng một tờ ghi chú ngắn: người bảo vệ lo phần nào, bạn quyết phần nào, hai bên trao đổi trước mỗi phiên ra sao. Với vụ có nhiều bên hoặc giá trị lớn, nhờ người quen cùng với một buổi tư vấn chuyên môn ở các mốc quan trọng thường an toàn hơn để người quen gánh trọn.
Ví dụ giả định: hai cách dùng người bảo vệ trong cùng một vụ
Ví dụ giả định: bà Lan ở Đồng Nai kiện đòi lại khoản tiền cho người hàng xóm vay, có giấy vay viết tay và vài lần chuyển khoản. Bà lớn tuổi, nghe kém, dễ xúc động khi đứng trước người từng thân thiết.
Cách thứ nhất, bà nhờ cháu gái học năm cuối ngành luật làm người bảo vệ. Cháu giúp bà sắp xếp chứng cứ, viết bản trình bày và ngồi cạnh tại phiên để nhắc ý. Cách này phù hợp vì vụ việc đơn giản, chứng cứ rõ, bên kia không có luật sư. Cháu không quyết định thay bà mức chấp nhận khi hoà giải; bà tự quyết sau khi hai bà cháu đã bàn trước ở nhà.
Cách thứ hai, giả sử người hàng xóm phản tố, khẳng định đã trả tiền mặt và đưa ra một tờ giấy nhận tiền có chữ ký mà bà Lan cho là không phải của mình. Lúc này vụ án có thể phải giám định chữ ký và có dấu hiệu cần xem xét về hình sự. Đây là lúc nên chuyển sang hoặc bổ sung người có kinh nghiệm hành nghề, vì kỹ năng cần có đã vượt khỏi việc sắp xếp giấy tờ và trình bày.
Giao gì cho người bảo vệ trong buổi làm việc đầu tiên
Người bảo vệ, dù là người quen hay trợ giúp viên pháp lý, chỉ giúp tốt khi nhận đủ đầu vào. Trước buổi gặp đầu, bạn chuẩn bị sẵn:
- Một trang tóm tắt sự việc theo dòng thời gian, ghi ngày tháng cụ thể, không cần văn hay.
- Toàn bộ văn bản toà đã gửi: thông báo thụ lý, giấy triệu tập, thông báo nộp tạm ứng án phí, biên bản các phiên đã có. Xếp theo ngày nhận.
- Danh sách chứng cứ đang có, đánh dấu cái nào có bản gốc, cái nào chỉ là ảnh chụp hoặc bản sao.
- Những gì bên kia đã nói hoặc nộp mà bạn cho là sai, kèm lý do bạn cho là sai.
- Mức bạn sẵn sàng chấp nhận nếu hoà giải, và những điểm bạn không nhượng. Điều này chỉ nói riêng với người bảo vệ.
- Lịch bận của bạn trong vài tháng tới, để người bảo vệ biết khi nào cần xin toà đổi lịch.
Đưa đủ một lần giúp người bảo vệ đọc nhanh và tránh tình huống phát hiện một tờ giấy quan trọng ngay trước ngày xét xử. Bạn giữ bản gốc, chỉ giao bản sao, trừ khi cần nộp bản gốc cho toà để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Một người bảo vệ có thể bảo vệ cho nhiều đương sự trong cùng vụ không?
Được, nếu quyền lợi của những đương sự đó không đối lập nhau. Ví dụ hai anh em cùng là nguyên đơn đòi một khoản tiền chung có thể nhờ cùng một người. Nếu quyền lợi của họ mâu thuẫn, người bảo vệ chỉ được đứng về một phía.
Một đương sự nhờ nhiều người bảo vệ được không?
Được. Pháp luật tố tụng dân sự cho phép nhiều người cùng bảo vệ quyền lợi cho một đương sự. Thực tế bạn nên phân vai rõ để tránh mỗi người trình bày một hướng trước hội đồng xét xử.
Người bảo vệ không phải luật sư có được nhận thù lao không?
Pháp luật tố tụng không cấm việc hai bên tự thoả thuận về chi phí đi lại hay bồi dưỡng. Tuy nhiên người không phải luật sư không được hành nghề luật sư hay quảng cáo dịch vụ pháp lý như một nghề. Bạn nên rõ ràng từ đầu để tránh hiểu lầm.
Bên kia có phản đối được người bảo vệ của bạn không?
Bên kia có thể đề nghị toà xem xét nếu cho rằng người bảo vệ không đủ điều kiện, ví dụ đang là công chức ngành toà án hay từng tham gia vụ án với tư cách khác. Toà sẽ quyết định dựa trên điều kiện luật định, không dựa trên việc bên kia không thích người đó.
Người bảo vệ có thay bạn ký biên bản hoà giải thành không?
Không. Biên bản hoà giải thành ghi nhận ý chí của đương sự, nên chính bạn hoặc người đại diện hợp pháp của bạn phải ký. Người bảo vệ có thể góp ý nội dung trước khi bạn ký.
Đã đăng ký người bảo vệ rồi thì có đổi người được không?
Được. Bạn có thể chấm dứt việc nhờ người này và nhờ người khác. Nên báo cho toà bằng văn bản để toà không tiếp tục gửi giấy tờ hoặc cho người cũ tiếp cận hồ sơ, rồi làm thủ tục đăng ký cho người mới.