Tập nói trước ngày ra toà nghĩa là đứng lên, nói to thành tiếng phần trình bày của mình như đang ở phòng xử, có bấm giờ và có người ngắt lời bằng câu hỏi, lặp lại vài lần cho tới khi bạn nói được trôi chảy mà không cần đọc giấy. Đọc thầm trong đầu không phải là tập. Rất nhiều người thấy mình nắm vụ việc rất chắc, rồi khi mở miệng trước ba người lạ trên bục cao thì câu chữ rối tung.
Phần trình bày tại phiên sơ thẩm thường không dài, và chủ toạ có thể nhắc bạn đi vào trọng tâm. Ba phút là một mốc tập tốt: đủ để nói yêu cầu, tóm sự việc và chỉ ra chứng cứ chính. Bài này đi từ dàn ý tới buổi tập có người đóng vai, kèm những lỗi giọng nói hay gặp.
Vì sao phải nói to thành tiếng
Khi nghĩ trong đầu, câu chữ trôi rất nhanh và có vẻ mạch lạc. Khi nói thành tiếng, bạn mới phát hiện mình vấp ở đâu: một tên tài liệu dài khó đọc, một con số lẫn lộn giữa triệu và trăm triệu, một đoạn chuyển ý không biết nối bằng câu gì. Những chỗ vấp này sẽ lặp lại đúng y như vậy tại phiên toà, chỉ có điều lúc đó bạn đang căng thẳng hơn nhiều.
Nói to cũng giúp bạn đo được thời gian thật. Phần lớn người tập lần đầu nói dài gấp đôi dự kiến, vì họ thêm chi tiết khi nói, giải thích lại những ý đã rõ, và quay lại chuyện cũ. Biết mình đang nói bảy phút trong khi chỉ nên nói ba là thông tin quan trọng để cắt bớt.
Cuối cùng, cơ thể cần được làm quen. Tim đập nhanh, tay run, giọng khô là phản ứng bình thường khi phải nói ở nơi trang nghiêm. Nói đi nói lại cùng một nội dung giúp phần trình bày trở thành thói quen, và thói quen thì ít bị ảnh hưởng bởi căng thẳng hơn trí nhớ.
Viết dàn ý, đừng viết bài văn để học thuộc
Dàn ý là các ý, không phải các câu. Ghi mỗi ý bằng vài chữ: "yêu cầu: trả tiền gốc còn thiếu", "vay tháng 3/2023, giấy viết tay", "trả một phần tháng 2/2024", "nhắc nhiều lần, có tin nhắn". Khi nói, bạn tự diễn đạt thành câu.
Học thuộc lòng dễ gãy. Bài học thuộc nghe như đọc, và chỉ cần bị ngắt giữa chừng là quên mất đang ở câu nào. Dàn ý thì cho phép bạn trả lời câu hỏi rồi quay lại đúng ý tiếp theo.
Câu mở đầu và câu kết thì nên thuộc. Hai câu này là ngoại lệ. Câu mở đầu giúp bạn vượt qua mấy giây khó nhất, ví dụ: "Thưa hội đồng xét xử, bên nguyên đơn giữ nguyên yêu cầu buộc bị đơn trả số tiền còn thiếu." Câu kết giúp bạn dừng đúng lúc thay vì kéo dài.
Mỗi ý gắn với một chứng cứ. Trong dàn ý, bên cạnh mỗi ý sự việc ghi số thẻ của tài liệu chứng minh. Khi tập, tập luôn động tác chỉ ra tài liệu.
Một buổi tập đầy đủ gồm những gì
Buổi tập không cần dài, chừng bốn mươi lăm phút là đủ. Lặp lại ba đến năm buổi trong hai tuần trước ngày xử:
- Đứng lên, đặt dàn ý và cặp hồ sơ trên bàn trước mặt như ở phòng xử.
- Bấm giờ, nói phần trình bày từ câu mở đầu tới câu kết, không dừng lại sửa.
- Ghi lại thời gian, đánh dấu những chỗ vấp ngay sau khi nói xong.
- Sửa dàn ý: cắt ý thừa, đổi cách gọi tài liệu cho dễ nói, ghi rõ con số hay nhầm.
- Nói lại lần hai, cố gắng ngắn hơn lần một.
- Nhờ người đóng vai hỏi ngắt, trả lời rồi quay lại dàn ý.
- Kết thúc bằng việc nói một lần nữa câu kết, đúng mười giây.
Buổi đầu thường mệt và nản vì thấy mình nói chưa tốt. Đó là dấu hiệu buổi tập có tác dụng. Từ buổi thứ ba, phần lớn người tập thấy mình nói trôi hơn rõ rệt.
Nhờ người thân đóng vai hỏi ngắt
Tại phiên toà, hội đồng xét xử có thể hỏi xen vào khi bạn đang trình bày để làm rõ một chi tiết. Người chưa quen sẽ bị cuốn sang câu hỏi rồi quên mất mình đang nói tới đâu. Cách tập đơn giản: đưa cho người thân danh sách năm đến bảy câu hỏi bạn đoán hội đồng hay hỏi, nhờ họ chọn ngẫu nhiên và hỏi ngắt ở những thời điểm bất kỳ.
Những câu hỏi nên đưa vào: số tiền chính xác là bao nhiêu, ngày nào giao tiền, có ai chứng kiến không, sao không đòi sớm hơn, tài liệu này ở đâu trong hồ sơ, có đồng ý hoà giải ở mức nào không. Người đóng vai không cần biết luật; họ chỉ cần hỏi bằng giọng trung tính và không gợi ý câu trả lời.
Khi bị hỏi, tập phản xạ ba bước: dừng lại, trả lời đúng câu được hỏi một cách ngắn gọn, rồi nhìn xuống dàn ý tìm lại ý đang dở. Câu trả lời không được khác với những gì bạn đã khai trong hồ sơ trừ khi có lý do chính đáng; nếu không nhớ chính xác thì tập nói thẳng là không nhớ và chỉ ra tài liệu có thể làm rõ.
Giọng, tốc độ và cách xưng hô
Chậm hơn bình thường. Khi căng thẳng, ai cũng nói nhanh lên. Tập nói chậm hơn thói quen một chút, ngắt ở cuối mỗi ý. Thư ký phiên toà ghi biên bản cũng cần bạn nói đủ chậm.
Đủ to cho cả phòng nghe. Phòng xử có thể có micro hoặc không. Tập nói với âm lượng như đang nói chuyện với người ngồi cách bạn vài mét.
Xưng hô trung tính, nhất quán. Thường dùng "thưa hội đồng xét xử" khi bắt đầu. Khi nhắc tới bên kia, dùng tư cách tố tụng như "bị đơn", "nguyên đơn", "người có quyền lợi liên quan" thay vì gọi tên thân mật hay lời lẽ gay gắt. Khi nói về mình, nhiều người dùng "bên nguyên đơn" hoặc "bên bị đơn" cho trang trọng.
Từ ngữ đơn giản. Không cần cố dùng thuật ngữ pháp lý. Một câu rõ ràng bằng lời thường được hiểu tốt hơn một thuật ngữ dùng sai chỗ.
Tránh từ cảm xúc mạnh. "Lừa đảo", "trơ trẽn", "vô lương tâm" là những từ dễ làm chủ toạ nhắc nhở và không thêm giá trị chứng minh. Mô tả hành vi bằng sự việc: "đã nhận tiền nhưng không giao hàng" nói lên đủ điều.
Tập với cảm xúc: vụ việc trong gia đình
Ly hôn, tranh chấp nuôi con, chia thừa kế giữa anh chị em là những vụ mà nói ra một sự việc cũng có thể làm bạn nghẹn lời. Đừng đợi tới phòng xử mới lần đầu nói to những chuyện đó. Tập nói nhiều lần ở nhà, kể cả khi lần đầu bạn phải dừng lại vì xúc động. Mỗi lần lặp lại, cảm xúc vẫn còn nhưng không cuốn mất lời nói.
Viết riêng những câu khó nói nhất ra giấy và tập chúng nhiều hơn các phần khác. Ví dụ một người mẹ trong vụ tranh quyền nuôi con cần nói được bằng giọng bình tĩnh về điều kiện chăm sóc con hằng ngày, thay vì kể lại những lần cãi vã. Hội đồng xét xử trong vụ này quan tâm tới lợi ích của đứa trẻ; phần trình bày càng tập trung vào điều đó càng có giá trị.
Nếu bạn biết mình dễ xúc động, chuẩn bị sẵn một câu xin phép ngắn như "xin hội đồng cho bên nguyên đơn vài giây" và một ngụm nước. Không ai đánh giá thấp một người cần ngừng lại vài giây; điều làm phần trình bày yếu đi là những lời nói ra trong lúc không kiểm soát được.
Lịch tập trong hai tuần cuối
Không cần tập mỗi ngày. Một lịch thưa nhưng đều đặn hiệu quả hơn một đêm tập dồn trước ngày xử:
- Khoảng hai tuần trước: buổi tập đầu tiên, chủ yếu để phát hiện chỗ vấp và đo thời gian thật; sửa dàn ý ngay sau buổi tập.
- Mười ngày trước: buổi tập thứ hai, có người thân hỏi ngắt; ghi lại những câu hỏi làm bạn lúng túng.
- Một tuần trước: buổi tập thứ ba, tập cả phần trình bày lẫn phần tranh luận ngắn; nếu có luật sư, đây là lúc tập trước mặt luật sư.
- Ba bốn ngày trước: buổi tập thứ tư, chỉ tập những câu khó và những câu hỏi từng làm bạn lúng túng.
- Tối hôm trước: nói một lần duy nhất từ đầu tới cuối, nhẹ nhàng, rồi dừng; không tập thêm tới khuya.
- Sáng ngày xử: đọc lại câu mở đầu và câu kết, uống đủ nước, ăn sáng nhẹ.
Nếu phiên xử bị hoãn, bạn không cần làm lại cả lịch. Chỉ cần thêm một hai buổi ngắn trước ngày xử mới, tập trung vào những điểm mới phát sinh. Điều quan trọng là tối hôm trước được ngủ đủ: một người tỉnh táo với dàn ý vừa phải trình bày tốt hơn một người thức trắng để học thêm.
Giới hạn: tập cách nói, không tập nội dung khác sự thật
Tập nói là luyện cách diễn đạt những gì có thật và đã có trong hồ sơ, sao cho gọn và rõ. Nó không phải việc soạn sẵn một câu chuyện mới, thêm chi tiết chưa từng khai, hay luyện cách lảng tránh câu hỏi. Lời trình bày tại toà phải trung thực; khai không đúng sự thật có thể dẫn tới hệ quả pháp lý và gần như luôn làm hỏng độ tin cậy của cả phần còn lại.
Nếu trong lúc tập bạn nhận ra một chi tiết mình từng khai không chính xác, hãy dừng lại và xử lý điều đó đàng hoàng: chuẩn bị nói rõ chi tiết đúng và giải thích vì sao trước đây nói khác. Đó là việc nên làm trước phiên, có thể với sự tư vấn của người làm nghề.
Nếu bạn có luật sư, nên tập trước mặt luật sư ít nhất một lần. Luật sư sẽ nói phần nào của trình bày là việc của đương sự, phần nào luật sư sẽ đảm nhận, để hai người không nói chồng lên nhau tại phiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi âm chính mình khi tập ở nhà để nghe lại không?
Có, ghi âm ở nhà để tự nghe lại là cách tốt để phát hiện mình nói quá nhanh, lặp từ hay nói nhỏ. Lưu ý đây chỉ là việc ở nhà; ghi âm, ghi hình tại phiên toà thì phải tuân theo quy định và sự cho phép của chủ toạ.
Nếu đứng trước hội đồng mà quên hết thì làm sao?
Nhìn xuống dàn ý, đọc câu mở đầu đã thuộc, rồi đi tiếp theo từng ý. Nếu vẫn bối rối, có thể xin hội đồng vài giây để sắp xếp lại. Đó là lý do bạn nên luôn có tờ dàn ý trên bàn, dù đã tập nhiều lần.
Có cần tập phần tranh luận không, hay chỉ phần trình bày?
Nên tập cả hai. Phần trình bày thường đã có dàn ý, còn phần tranh luận cần phản ứng với điều bên kia nói. Tập bằng cách nhờ người thân đóng vai bên kia đưa ra một hai lập luận, bạn đáp lại ngắn gọn và dựa vào chứng cứ.
Người lớn tuổi, nói không lưu loát có bất lợi không?
Hội đồng xét xử đánh giá nội dung và chứng cứ chứ không chấm điểm khả năng nói. Người lớn tuổi nên tập nói chậm, rõ, đi đúng các ý chính. Nếu gặp khó khăn lớn, có thể nhờ người đại diện hoặc người bảo vệ quyền lợi theo đúng thủ tục.
Có nên tập trước gương không?
Tập trước gương giúp nhận ra thói quen như nhìn xuống quá nhiều hay cử chỉ thừa, nhưng không thay được việc tập với người thật hỏi ngắt. Kết hợp cả hai là tốt nhất.
Nếu nói bằng tiếng Việt chưa thạo thì sao?
Người không thông thạo tiếng Việt có quyền dùng ngôn ngữ của mình và có người phiên dịch theo quy định. Khi đó vẫn nên tập trình bày bằng ngôn ngữ của mình, nói từng câu ngắn để người phiên dịch truyền đạt chính xác.