Trong vụ kiện đòi tiền cho vay, hội đồng xét xử phải trả lời bốn câu hỏi: có giao dịch vay thật không, số tiền gốc bao nhiêu, bên vay đã trả được bao nhiêu, và lãi tính thế nào cho đúng luật. Hai bên thường không cãi nhau về cả bốn câu, mà chỉ vênh ở một hai điểm. Người trình bày tốt là người nhận ra sớm điểm nào thật sự đang tranh chấp và dồn chứng cứ vào đúng chỗ đó.
Bài này dành cho cả bên cho vay và bên vay ở phiên sơ thẩm, đi theo góc kỹ năng: lập bảng tính nợ, chứng minh việc giao tiền và việc trả tiền, xử lý phần lãi, trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử, đề xuất trả góp. Cách viết đơn khởi kiện, nộp án phí thuộc phần thủ tục. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Tìm điểm thật sự đang tranh chấp
Trước phiên, hãy đọc lại toàn bộ lời khai của bên kia trong hồ sơ và đánh dấu: điểm nào họ thừa nhận, điểm nào họ phản đối. Ví dụ giả định: bên vay thừa nhận đã nhận 200 triệu đồng nhưng nói đã trả 80 triệu và lãi thoả thuận thấp hơn mức bên cho vay tính. Như vậy tranh chấp chỉ còn ở số tiền đã trả và mức lãi; việc chứng minh có vay hay không gần như không cần mất thời gian tại phiên nữa.
Điểm đã được bên kia thừa nhận thì bạn nên nhắc lại ngắn gọn và đề nghị hội đồng ghi nhận, rồi dành thời gian cho điểm còn tranh chấp. Nhiều người lại làm ngược: kể rất dài hoàn cảnh cho vay, tình nghĩa bạn bè, rồi đến phần cần chứng minh nhất thì chỉ còn vài câu.
Với bên vay cũng vậy. Nếu bạn thừa nhận có vay, đừng tốn công phủ nhận những chi tiết vụn vặt; hãy tập trung vào những gì thật sự ảnh hưởng đến số tiền phải trả: các lần đã trả, mức lãi, thời điểm bắt đầu tính lãi chậm trả. Thừa nhận phần đúng một cách rõ ràng còn giúp lời phản đối phần sai của bạn đáng tin hơn.
Bảng tính nợ: nộp kèm bản trình bày
Một bảng tính nợ rõ ràng giúp hội đồng xét xử đối chiếu nhanh. Bên cho vay nên lập; bên vay cũng nên lập bảng theo quan điểm của mình để so. Ví dụ giả định về bố cục:
| Ngày | Nội dung | Số tiền | Chứng cứ | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tháng 3/2023 | Giao tiền vay lần 1 | 150 triệu đồng | Sao kê chuyển khoản | Nội dung chuyển khoản ghi "cho vay" |
| Tháng 6/2023 | Giao tiền vay lần 2 | 50 triệu đồng | Giấy nhận tiền viết tay | Có chữ ký bên vay |
| Tháng 12/2023 | Bên vay trả | 30 triệu đồng | Sao kê | Hai bên đều thừa nhận |
| Tháng 5/2024 | Bên vay trả | 50 triệu đồng | Bên vay cung cấp biên nhận | Bên cho vay chưa xác nhận |
| Đến ngày xét xử | Lãi theo thoả thuận và lãi chậm trả | Tính theo từng giai đoạn | Giấy vay, tin nhắn thoả thuận lãi | Ghi rõ cách tính |
Cột ghi chú là nơi bạn chỉ ra điểm tranh chấp. Bảng càng tách bạch các khoản thì toà càng dễ chấp nhận phần không tranh chấp và tập trung xem xét phần còn lại. Đừng gộp gốc và lãi thành một con số tròn khi trình bày.
Bên cho vay: chứng minh việc giao tiền và thoả thuận
Giao tiền qua ngân hàng. Sao kê có nội dung chuyển khoản rõ ràng là chứng cứ mạnh. Nếu nội dung để trống hoặc ghi mơ hồ, hãy bổ sung các tin nhắn trước và sau giao dịch cho thấy đó là tiền cho vay, không phải trả nợ hay góp vốn.
Giao tiền mặt. Giấy nhận tiền có chữ ký bên vay, hoặc người chứng kiến việc giao tiền. Không có giấy tờ thì việc chứng minh khó hơn nhiều, nhưng tin nhắn bên vay thừa nhận khoản nợ, xin khất nợ vẫn có giá trị.
Thoả thuận về lãi và thời hạn. Giấy vay ghi lãi suất, tin nhắn bàn về lãi, các lần bên vay trả tiền đúng bằng khoản lãi hằng tháng là căn cứ cho mức lãi bạn yêu cầu.
Việc đòi nợ. Tin nhắn, thư đòi nợ, biên bản làm việc cho thấy bạn đã yêu cầu trả và bên vay chậm trả từ thời điểm nào, phục vụ cho việc tính lãi chậm trả.
Điều nên tránh. Đừng tự sửa, cắt ghép ảnh chụp tin nhắn. Nộp nguyên cuộc trò chuyện, sẵn sàng xuất trình điện thoại khi toà yêu cầu. Chứng cứ bị nghi chỉnh sửa có thể làm mất uy tín của cả hồ sơ.
Bên vay: thừa nhận phần đúng, tranh luận phần chưa đúng
Nếu bạn là bên vay, phản xạ thường là phủ nhận càng nhiều càng tốt. Cách đó hiếm khi có lợi, nhất là khi bên kia có sao kê, giấy nhận tiền. Một lập trường đáng tin hơn là: thừa nhận khoản vay có thật, rồi chỉ ra những chỗ số liệu chưa đúng bằng chứng cứ.
Những điểm bên vay hay có căn cứ để tranh luận gồm: các lần đã trả mà bên cho vay không tính, nhất là các lần trả tiền mặt có giấy biên nhận hoặc có người chứng kiến; mức lãi vượt quá giới hạn luật cho phép; thời điểm bắt đầu tính lãi chậm trả; hoặc một khoản tiền được bên cho vay gộp vào nhưng thực chất là tiền hàng, tiền góp chung làm ăn. Mỗi điểm cần có chứng cứ riêng, không gộp thành một lời than chung.
Khi bên vay thật sự không đủ khả năng trả một lần, nói điều đó ra một cách thẳng thắn kèm đề xuất cụ thể có ích hơn là cố kéo dài tranh luận. Hội đồng xét xử không thể giảm nợ vì hoàn cảnh khó khăn nếu bên cho vay không đồng ý, nhưng một đề xuất trả góp nghiêm túc có thể mở đường cho thoả thuận ngay tại phiên.
Phần lãi: nơi bảng tính hay bị toà điều chỉnh
Lãi là phần dễ bị điều chỉnh nhất. Bộ luật Dân sự cho phép các bên thoả thuận lãi suất nhưng đặt giới hạn trần đối với vay giữa các cá nhân; phần lãi vượt quá giới hạn không được toà chấp nhận. Ngoài lãi trong hạn, khi bên vay chậm trả còn có lãi chậm trả trên nợ gốc và trên lãi chưa trả, tuỳ thoả thuận và quy định cụ thể.
Cách tính chi tiết phụ thuộc vào việc giấy vay có ghi lãi không, ghi thế nào, khoản vay có kỳ hạn không và đã quá hạn từ khi nào. Bạn không cần tự tính đến đồng cuối cùng, nhưng nên trình bày rõ cách mình tính: mức lãi, khoảng thời gian, số tiền làm căn cứ. Khi toà điều chỉnh, bạn sẽ dễ hiểu vì sao con số khác đi.
Bên cho vay nên tự rà trước xem mức lãi mình yêu cầu có vượt giới hạn hay không; nếu có, chủ động điều chỉnh yêu cầu trước phiên sẽ tốt hơn để hội đồng phải bác một phần. Bên vay, nếu đã trả lãi cao hơn mức được phép, có thể đề nghị toà xem xét trừ phần chênh lệch vào nợ gốc. Lãi suất cao bất thường kèm các dấu hiệu khác còn có thể liên quan đến vấn đề hình sự, khi đó nên tham khảo người làm nghề.
Câu hỏi hay gặp ở phần xét hỏi
Hội đồng xét xử thường hỏi những câu dưới đây; bạn nên chuẩn bị câu trả lời ngắn, đúng, có số liệu:
- Tiền được giao bằng cách nào, ngày nào, ai chứng kiến?
- Mục đích vay là gì, hai bên quen biết ra sao?
- Có thoả thuận lãi không, ghi ở đâu, nếu chỉ nói miệng thì có ai biết?
- Bên vay đã trả bao nhiêu lần, mỗi lần bao nhiêu, bằng cách nào?
- Từ khi nào bên vay ngừng trả, bên cho vay đã đòi bằng cách nào?
- Hai bên có muốn thoả thuận cách trả không?
- Ngoài khoản vay này, hai bên còn giao dịch tiền bạc nào khác không, có khoản nào bị lẫn vào nhau không?
Câu hỏi cuối hay bị xem nhẹ, trong khi nhiều vụ rối chính vì hai bên vừa vay mượn, vừa mua bán hàng, vừa góp tiền làm ăn với nhau, nên tiền chuyển qua lại không rõ khoản nào trả cho việc nào. Nếu tình huống của bạn như vậy, hãy tách bảng riêng cho từng loại giao dịch trước phiên.
Khi không nhớ chính xác, hãy nói "không nhớ chính xác ngày, khoảng tháng 6 năm 2023, đề nghị đối chiếu sao kê đã nộp". Trả lời đoán mò rồi bị chứng cứ trong hồ sơ chứng minh là sai sẽ khiến các câu trả lời khác của bạn bị nghi ngờ.
Đề xuất trả góp hoặc thoả thuận ngay tại phiên
Nhiều vụ đòi tiền vay kết thúc bằng thoả thuận, kể cả khi đã ra đến phiên xét xử. Một đề xuất có khả năng được chấp nhận thường gồm:
- Số tiền gốc hai bên thống nhất.
- Cách xử lý phần lãi: giữ nguyên, giảm, hay miễn một phần để đổi lấy việc trả nhanh.
- Lịch trả cụ thể: số tiền mỗi kỳ, ngày trả, hình thức chuyển.
- Điều khoản khi trễ hẹn: ví dụ trễ một kỳ thì toàn bộ số còn lại đến hạn.
- Đề nghị hội đồng xét xử ghi nhận nội dung thoả thuận để có thể thi hành được.
Bên cho vay nên cân nhắc thực tế: một bản án tuyên đủ số tiền nhưng bên vay không có tài sản để thi hành có thể kém giá trị hơn một thoả thuận trả góp mà bên vay có khả năng thực hiện. Ngược lại, bên vay chỉ nên hứa lịch trả mà mình chắc làm được, vì thoả thuận được toà ghi nhận cũng có giá trị thi hành.
Trước khi vào phiên, bên vay nên tính kỹ khả năng trả hằng tháng dựa trên thu nhập thực, còn bên cho vay nên xác định trước mức tối thiểu mình chấp nhận. Hai con số chuẩn bị sẵn giúp cuộc thương lượng tại phiên đi nhanh và tránh việc nhận lời trong lúc nóng vội rồi hối hận.
Câu hỏi thường gặp
Cho vay không có giấy tờ thì có kiện đòi được không?
Có thể, nếu chứng minh được việc giao tiền và thoả thuận vay bằng cách khác như sao kê chuyển khoản, tin nhắn bên vay thừa nhận nợ, người chứng kiến. Không có giấy vay khiến việc chứng minh khó hơn, chứ không làm mất quyền khởi kiện.
Toà có chấp nhận mọi mức lãi hai bên đã thoả thuận không?
Không. Bộ luật Dân sự đặt giới hạn trần cho lãi suất thoả thuận trong vay giữa các cá nhân; phần vượt giới hạn không được chấp nhận. Bên cho vay nên tự rà và điều chỉnh yêu cầu trước khi ra phiên.
Đã trả tiền mặt mà không có biên nhận thì chứng minh thế nào?
Bạn có thể dựa vào người chứng kiến, tin nhắn trước và sau lần trả, sổ ghi chép, hoặc việc rút tiền từ tài khoản vào đúng thời điểm đó. Mỗi loại chứng cứ riêng lẻ có thể yếu, nhưng nhiều dấu vết khớp nhau sẽ có sức thuyết phục hơn.
Bên vay xin trả góp tại phiên thì bên cho vay có bắt buộc đồng ý không?
Không bắt buộc. Thoả thuận chỉ hình thành khi cả hai bên đồng ý. Tuy nhiên bên cho vay nên cân nhắc khả năng thi hành thực tế, vì một lịch trả góp khả thi đôi khi mang lại tiền nhanh hơn một bản án mà bên vay không có tài sản để thi hành.
Tin nhắn chụp màn hình có được dùng làm chứng cứ không?
Có thể được xem xét, nhưng bạn nên nộp đầy đủ cuộc trò chuyện, không cắt xén, và sẵn sàng xuất trình thiết bị gốc khi toà yêu cầu. Nếu bên kia phản đối tính xác thực, toà có thể xem xét thêm hoặc trưng cầu giám định.
Bên vay không đến phiên toà thì vụ án có xử được không?
Toà có thể xét xử vắng mặt bị đơn trong các trường hợp luật cho phép, sau khi đã triệu tập hợp lệ. Khi đó bên cho vay càng cần trình bày đầy đủ, có chứng cứ cho từng khoản, vì toà vẫn phải tự xác định số tiền đúng.