Khi bên kia đưa ra một tài liệu mới giữa phiên toà, bạn có quyền được biết nội dung tài liệu đó, đề nghị làm rõ nguồn gốc và lý do nộp muộn, và nêu ý kiến để hội đồng xét xử cân nhắc có chấp nhận xem xét hay không. Tố tụng dân sự đặt ra thời hạn giao nộp chứng cứ trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, và tài liệu đưa ra tại phiên chỉ được xem xét trong những trường hợp nhất định. Bạn không cần hoảng; việc của bạn là phản ứng đúng thủ tục.
Bài này đi qua các việc nên làm theo thứ tự, những câu hỏi để thử độ tin cậy của tài liệu, các đề nghị bạn có thể đưa ra với hội đồng, và cách đưa tài liệu đó vào phần tranh luận. Phần cuối nói về tình huống ngược lại, khi chính bạn có tài liệu đến muộn. Cách thu thập và giao nộp chứng cứ theo từng loại thuộc một chủ đề riêng; ở đây chỉ bàn cách ứng xử tại phiên.
Nguyên tắc giao nộp chứng cứ và vì sao tài liệu mới tại phiên là ngoại lệ
Trong vụ án dân sự, đương sự có nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho toà trong thời hạn mà thẩm phán ấn định ở giai đoạn chuẩn bị xét xử. Mục đích là để các bên đều được biết, được tiếp cận chứng cứ của nhau trước khi ra phiên, và để phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ có ý nghĩa. Nguyên tắc công khai này bảo vệ cả hai phía.
Vì thế, tài liệu mới xuất hiện tại phiên là ngoại lệ chứ không phải chuyện thường. Theo nguyên lý của quy định hiện hành, tài liệu mà toà đã yêu cầu nộp nhưng đương sự không nộp, nếu đến phiên mới đưa ra, thì đương sự phải chứng minh có lý do chính đáng. Còn tài liệu mà trước đó toà không yêu cầu, hoặc tài liệu mà đương sự không thể biết được trong quá trình giải quyết, thì đương sự có quyền xuất trình tại phiên. Hội đồng xét xử là bên quyết định có xem xét tài liệu đó hay không.
Hiểu nguyên tắc này giúp bạn biết mình nên hỏi gì. Câu hỏi then chốt không phải "tài liệu này có lợi cho ai", mà là "vì sao đến giờ mới có" và "nó đến từ đâu". Thời hạn và điều kiện cụ thể bạn nên đối chiếu với quy định đang có hiệu lực hoặc hỏi thư ký phiên toà; bài chỉ trình bày nguyên lý.
Việc đầu tiên khi bên kia rút ra tài liệu mới
Ngay khi tài liệu xuất hiện, trình tự xử lý bình tĩnh gợi ý như sau:
- Ghi lại thời điểm và nội dung bên kia giới thiệu về tài liệu: họ nói nó là gì, chứng minh điều gì.
- Đứng lên khi được chủ toạ cho phép và đề nghị được xem tài liệu, vì đương sự có quyền được biết chứng cứ do bên khác xuất trình.
- Đọc kỹ, ghi lại ngày lập, người lập, chữ ký, đây là bản chính hay bản sao, có bao nhiêu trang.
- Đề nghị hội đồng làm rõ vì sao tài liệu không được giao nộp trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.
- Nêu ý kiến của bạn về việc có nên xem xét tài liệu này hay không, kèm lý do ngắn.
- Nếu tài liệu được chấp nhận xem xét và bạn cần thời gian để kiểm tra, đề nghị hội đồng cho thời gian hoặc có biện pháp phù hợp.
- Đề nghị thư ký ghi vào biên bản ý kiến của bạn về tài liệu mới.
Bước thứ hai và bước cuối cùng quan trọng hơn người ta nghĩ. Có trường hợp đương sự không yêu cầu xem tài liệu, chỉ nghe bên kia mô tả, đến khi đọc bản án mới biết tài liệu đó nói gì. Và nếu ý kiến phản đối của bạn không được ghi vào biên bản, sau này rất khó chứng minh bạn đã phản đối.
Những câu hỏi để thử độ tin cậy của tài liệu
Tài liệu này ở đâu ra? Ai giữ nó trước đây, bên kia có nó từ khi nào. Một tài liệu do chính bên xuất trình lập ra có giá trị khác với tài liệu do cơ quan, tổ chức độc lập cấp.
Đây là bản chính hay bản sao? Bản sao không có bản chính để đối chiếu thường bị đánh giá thận trọng hơn. Bạn có thể đề nghị bên kia xuất trình bản chính để hội đồng đối chiếu.
Ngày lập có khớp với các sự việc khác không? So ngày ghi trên tài liệu với dòng thời gian đã được làm rõ: có ai ở đâu vào ngày đó, sự việc ghi trong tài liệu có xảy ra trước hay sau những sự việc đã được xác nhận.
Chữ ký, người lập có đúng không? Nếu tài liệu mang chữ ký của bạn mà bạn không ký, hãy nói rõ ngay tại phiên. Việc đề nghị giám định chữ ký là một quyền theo thủ tục, cách thực hiện do toà hướng dẫn.
Tài liệu chứng minh được điều gì, và không chứng minh được điều gì? Nhiều tài liệu chỉ chứng minh một phần nhỏ. Một tờ giấy nhận tiền chứng minh có việc nhận tiền, nhưng chưa chắc chứng minh mục đích của khoản tiền đó.
Các đề nghị bạn có thể đưa ra với hội đồng xét xử
Tuỳ tình huống, bạn có thể đưa ra một hoặc vài đề nghị dưới đây. Hội đồng quyết định có chấp nhận hay không; việc của bạn là nêu đề nghị rõ ràng, có lý do.
| Tình huống | Đề nghị có thể nêu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tài liệu toà đã yêu cầu từ trước mà bên kia không nộp | Đề nghị không chấp nhận xem xét nếu không có lý do chính đáng | Nêu ngắn rằng tài liệu đã được yêu cầu từ giai đoạn chuẩn bị |
| Tài liệu dài, nhiều số liệu | Đề nghị được thời gian đọc, đối chiếu trước khi nêu ý kiến | Hội đồng có thể cho nghỉ ngắn hoặc có biện pháp khác |
| Tài liệu có chữ ký bạn cho là không phải của mình | Nêu rõ ý kiến không thừa nhận, đề nghị làm rõ, giám định theo thủ tục | Chuẩn bị mẫu chữ ký thật nếu toà yêu cầu |
| Tài liệu chỉ có bản sao | Đề nghị xuất trình bản chính để đối chiếu | Ghi vào biên bản nếu bên kia không xuất trình được |
| Tài liệu cần xác minh với bên thứ ba | Đề nghị hội đồng xem xét việc xác minh, thu thập thêm | Hội đồng cân nhắc tạm ngừng hoặc hoãn theo quy định |
Đừng đề nghị tất cả cùng lúc. Chọn đề nghị phù hợp nhất với tình huống, nói một lần cho rõ. Nếu hội đồng quyết định vẫn xem xét tài liệu, bạn tôn trọng quyết định đó và chuyển sang việc phản bác nội dung tài liệu ở phần tranh luận. Việc không đồng ý với cách hội đồng đánh giá chứng cứ, nếu có, sẽ được thể hiện qua quyền kháng cáo sau khi có bản án.
Đưa tài liệu mới vào phần tranh luận
Khi tài liệu đã được hội đồng xem xét, nó trở thành một phần của bức tranh mà bạn phải đáp lại. Cách làm hiệu quả là dành riêng một luận điểm trong bài tranh luận cho tài liệu đó, theo khung: tài liệu chứng minh được gì, không chứng minh được gì, mâu thuẫn ở đâu với các chứng cứ khác.
Ví dụ giả định: trong vụ đòi nợ ở Hải Phòng, bên vay đưa ra giữa phiên một tờ giấy viết tay ghi "đã trả đủ", có chữ ký được cho là của bên cho vay. Bên cho vay không thừa nhận chữ ký. Trong phần tranh luận, bên cho vay có thể nêu: tài liệu này chỉ là bản sao chụp; ngày ghi trên giấy rơi vào thời điểm mà sao kê ngân hàng cho thấy bên vay vẫn còn chuyển tiền trả lãi; và bên vay chưa giải thích vì sao không nộp tài liệu này trong giai đoạn chuẩn bị. Ba điểm, mỗi điểm một chứng cứ, không cần kết luận ai gian dối.
Ở chiều ngược lại, bên vay cũng có lập luận của mình: tờ giấy được tìm thấy muộn vì lý do nào đó, và họ sẵn sàng để toà giám định. Hội đồng xét xử nghe cả hai và đánh giá. Bài học cho cả hai phía là chứng cứ mới không tự động thắng; nó phải được đặt cạnh các chứng cứ khác và chịu được sự đối chiếu. Khi vụ việc có giá trị lớn hoặc có dấu hiệu tài liệu bị làm giả, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề để được tư vấn cách xử lý phù hợp.
Những phản ứng nên tránh khi bị bất ngờ
Bị bất ngờ trước một tờ giấy lạ là cảm giác khó chịu, nhất là khi tờ giấy đó có vẻ bất lợi. Một số phản ứng thường gặp lại làm tình hình xấu đi:
- Giật lấy tài liệu từ tay bên kia hoặc tự đi sang bàn bên kia để xem mà không chờ chủ toạ cho phép.
- Lớn tiếng khẳng định tài liệu là giả khi chưa đọc kỹ và chưa có căn cứ nào.
- Im lặng, không yêu cầu xem, rồi để tài liệu được đánh giá mà không có ý kiến của mình trong biên bản.
- Bỏ hẳn bài tranh luận đã chuẩn bị để chỉ nói về tờ giấy mới, quên mất những luận điểm vốn mạnh của mình.
- Đáp trả bằng cách đưa ra ngay một tài liệu khác chưa từng nộp, biến phiên toà thành cuộc đọ giấy tờ.
Tài liệu mới chỉ là một chứng cứ trong nhiều chứng cứ. Phần lớn lập luận của bạn vẫn đứng vững trên những gì đã có trong hồ sơ. Hãy xử lý tài liệu mới bằng một luận điểm riêng, rồi quay lại trình bày các luận điểm chính như đã chuẩn bị.
Khi chính bạn là người có tài liệu đến muộn
Không phải lúc nào bạn cũng ở phía bị bất ngờ. Nếu bạn có một tài liệu quan trọng mà chưa nộp trong giai đoạn chuẩn bị, cách làm đúng là:
- Báo cho toà càng sớm càng tốt, không đợi đến giữa phiên để tạo bất ngờ.
- Chuẩn bị giải thích trung thực vì sao chưa nộp: mới tìm thấy, mới được cơ quan cấp, toà chưa yêu cầu.
- Mang theo bản chính và đủ bản sao để hội đồng và bên kia cùng xem.
- Nêu rõ tài liệu chứng minh điều gì, gắn với yêu cầu nào.
- Chấp nhận khả năng hội đồng không xem xét, hoặc cho bên kia thời gian để đối chiếu.
Cố tình giữ tài liệu đến phút cuối để bên kia không kịp chuẩn bị là cách làm dễ phản tác dụng: hội đồng có thể không xem xét tài liệu đó, và việc phiên toà phải tạm ngừng hay hoãn để xác minh làm vụ án kéo dài với cả hai phía. Tố tụng dân sự đặt ra nguyên tắc công khai chứng cứ chính là để tránh kiểu tranh tụng bằng bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia có được đưa tài liệu mới ra tại phiên toà sơ thẩm không?
Có trong một số trường hợp theo quy định, ví dụ tài liệu toà chưa yêu cầu trước đó hoặc tài liệu đương sự không thể biết được trong quá trình giải quyết. Nếu là tài liệu toà đã yêu cầu mà không nộp, bên đưa ra phải chứng minh lý do chính đáng. Hội đồng quyết định có xem xét hay không.
Mình có quyền xem tài liệu bên kia đưa ra không?
Có. Đương sự có quyền được biết, ghi chép, sao chụp tài liệu chứng cứ do bên khác xuất trình, trừ những trường hợp pháp luật hạn chế công khai. Tại phiên, bạn đề nghị chủ toạ cho xem trước khi nêu ý kiến về tài liệu.
Nếu tài liệu có chữ ký giả của mình thì làm gì?
Nêu rõ ngay tại phiên rằng bạn không ký tài liệu đó và đề nghị ghi vào biên bản. Bạn có thể đề nghị giám định chữ ký theo thủ tục mà toà hướng dẫn. Nếu có dấu hiệu làm giả giấy tờ, nên tham khảo ý kiến luật sư về các bước tiếp theo.
Có thể xin hoãn phiên toà vì bên kia đưa tài liệu mới không?
Bạn có thể đề nghị được thời gian để kiểm tra hoặc đề nghị xác minh thêm. Hội đồng cân nhắc tạm ngừng, hoãn hay tiếp tục tuỳ tính chất tài liệu và quy định. Đề nghị cần nêu lý do cụ thể, không chỉ vì muốn kéo dài thời gian.
Nếu hội đồng vẫn xem xét tài liệu dù mình phản đối thì sao?
Bạn tôn trọng quyết định tại phiên và tập trung phản bác nội dung tài liệu trong phần tranh luận. Ý kiến phản đối của bạn nên được ghi vào biên bản. Nếu không đồng ý với bản án, bạn có quyền kháng cáo theo thủ tục và thời hạn luật định.
Mình cũng có tài liệu muộn thì có nên đưa ra tại phiên không?
Nếu tài liệu quan trọng, hãy báo toà sớm nhất có thể và chuẩn bị giải thích lý do chưa nộp. Đưa ra công khai, có bản chính và bản sao đầy đủ. Không nên cố tình để đến giữa phiên nhằm gây bất ngờ cho bên kia.