Tại phiên toà, cách an toàn nhất là gọi mọi người theo vai của họ trong vụ án: "Hội đồng xét xử" hoặc "chủ toạ phiên toà" khi nói với bàn xét xử, "vị đại diện Viện kiểm sát" khi nói với kiểm sát viên, "luật sư" khi nói với người bào chữa hay người bảo vệ quyền lợi, và "phía nguyên đơn", "phía bị đơn" khi nhắc tới bên kia. Không có điều luật nào bắt buộc từng câu chữ, nhưng xưng hô theo vai giúp lời nói trung tính, đúng mực và dễ ghi biên bản.
Người lần đầu ra toà thường lúng túng ở chỗ này: gọi thẩm phán là "chị", gọi người chồng sắp ly hôn bằng tên thân mật, hoặc gọi bên kia bằng những từ nặng nề trong lúc giận. Bài đi qua từng người trong phòng xử, cách mở đầu và kết thúc một lượt nói, những cách gọi nên tránh, và cách sửa khi lỡ gọi sai. Các câu mẫu dưới đây chỉ là gợi ý để bạn hình dung, không phải công thức bắt buộc.
Vì sao xưng hô ở toà khác với ngoài đời
Ngoài đời, người Việt xưng hô theo tuổi tác và quan hệ: anh, chị, cô, chú, bác. Ở phòng xử, quan hệ đó tạm gác lại. Người ngồi ghế chủ toạ có thể trẻ hơn bạn hai mươi tuổi, nhưng trong phiên toà họ là người điều khiển việc xét xử nhân danh Nhà nước. Bên kia có thể là em ruột, là chồng cũ, là người hàng xóm bao năm, nhưng tại đây họ là một bên đương sự. Gọi theo vai giúp mọi người nhớ mình đang ở đâu.
Xưng hô theo vai còn có lợi thực tế. Biên bản phiên toà ghi lại lời bạn nói; câu "phía bị đơn đã nhận đủ tiền" rõ ràng hơn nhiều so với câu "nó nhận đủ rồi". Hội thẩm nhân dân, những người không theo dõi vụ án từ đầu như thẩm phán, nghe "nguyên đơn" và "bị đơn" sẽ hiểu ngay ai đang được nói tới.
Cuối cùng, cách gọi trung tính là một tấm đệm cảm xúc. Khi bạn buộc mình nói "phía bị đơn" thay vì gọi tên người đã làm mình tổn thương, giọng nói tự khắc bình tĩnh hơn. Đây là mẹo nhiều người làm nghề vẫn khuyên đương sự tập ở nhà trước ngày xử: nói to vài lần câu trình bày với những cách gọi trung tính cho quen miệng.
Ai ngồi ở đâu trong phòng xử và gọi họ thế nào
Bảng dưới áp dụng cho phiên toà sơ thẩm thông thường. Viện kiểm sát có mặt ở mọi phiên hình sự, còn ở phiên dân sự thì chỉ tham gia trong một số loại vụ việc theo luật định.
| Người trong phòng xử | Vai trò | Cách gọi gợi ý |
|---|---|---|
| Thẩm phán ngồi ở giữa bàn xét xử | Chủ toạ, điều khiển phiên toà | "Thưa Hội đồng xét xử" hoặc "Thưa chủ toạ phiên toà" |
| Hai người ngồi hai bên thẩm phán | Hội thẩm nhân dân, thành viên hội đồng xét xử | Gọi chung "Hội đồng xét xử"; khi hội thẩm hỏi riêng có thể đáp "Thưa hội thẩm" |
| Người ở bàn riêng phía bên | Kiểm sát viên đại diện Viện kiểm sát | "Thưa vị đại diện Viện kiểm sát" |
| Người ghi chép ở bàn thấp hơn | Thư ký phiên toà | Ít khi nói trực tiếp trong phiên; ngoài giờ xử gọi "thưa thư ký" hoặc theo cách lịch sự thông thường |
| Người hỗ trợ một bên | Luật sư, người bảo vệ quyền lợi hợp pháp | "Luật sư phía nguyên đơn", "người bảo vệ quyền lợi của bị đơn" |
| Bên kia của vụ án | Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan | "Phía nguyên đơn", "phía bị đơn", hoặc họ tên đầy đủ kèm vai |
| Người được gọi lên khai | Người làm chứng, người giám định | "Người làm chứng", "giám định viên", hoặc họ tên kèm vai |
Khi không chắc một người đang ngồi ở vai gì, bạn dùng lời gọi chung "Hội đồng xét xử" cho bàn xét xử, và "phía bên kia" cho đối phương. Không ai trách bạn vì gọi chung một cách lễ phép.
Mở đầu và kết thúc một lượt nói
Mở lời bằng một câu thưa. Mỗi khi được chủ toạ cho nói, bạn đứng dậy và mở đầu bằng "Thưa Hội đồng xét xử". Câu này báo hiệu bạn bắt đầu, giúp thư ký kịp ghi, và cho chính bạn một nhịp thở trước khi vào nội dung.
Giới thiệu vai mình nếu lần đầu nói. Lượt nói đầu tiên, bạn nói thêm họ tên và tư cách, ví dụ: "Thưa Hội đồng xét xử, người trình bày là Nguyễn Văn A, bị đơn trong vụ án." Những lượt sau không cần nhắc lại.
Tự xưng theo vai hoặc xưng tên. Bạn có thể tự xưng bằng vai tố tụng, như "nguyên đơn xin trình bày", "bị đơn không đồng ý", hoặc dùng cách xưng ngôi thứ nhất trang trọng, lịch sự quen thuộc khi nói với cơ quan nhà nước. Tránh xưng "em", "cháu", "con" với hội đồng xét xử, vì nghe như xin xỏ và đặt bạn vào vị thế yếu.
Kết lượt bằng câu xin dừng. Khi đã nói xong, bạn kết bằng "Ý kiến của bị đơn đến đây là hết" hoặc "Xin cảm ơn Hội đồng xét xử", rồi chờ chủ toạ cho ngồi. Câu kết rõ ràng giúp chủ toạ biết bạn không bị cắt ngang và đã trình bày đủ.
Khi trả lời một câu hỏi. Không cần lặp lại câu thưa dài mỗi lần trả lời. Một chữ "Thưa Hội đồng" ngắn rồi trả lời thẳng vào câu hỏi là đủ, đặc biệt khi bị hỏi liên tiếp nhiều câu.
Gọi bên kia thế nào khi đang giận
Đây là chỗ khó nhất. Trong vụ ly hôn hay tranh chấp gia đình, bạn có thể đã gọi người kia là "anh", "em", "mình" suốt nhiều năm, hoặc ngược lại là những từ không nên in ra. Tại phiên toà, hãy chuyển hẳn sang "phía nguyên đơn", "phía bị đơn", hoặc gọi họ tên đầy đủ. Đừng dùng tên thân mật, cũng đừng dùng đại từ coi thường như "hắn", "nó", "cái ông kia".
Gọi tên miệt thị không làm bên kia yếu đi trước hội đồng xét xử; ngược lại nó khiến bạn trông như người thiếu kiểm soát, và chủ toạ có quyền nhắc nhở ngay. Lời nói xúc phạm người khác tại phiên toà còn có thể bị coi là vi phạm nội quy. Hội đồng xét xử đánh giá chứng cứ, không chấm điểm ai mắng hay hơn.
Khi muốn chỉ ra bên kia nói sai, bạn nói vào sự việc chứ không nói vào con người. Câu "Phía nguyên đơn trình bày đã giao hàng ngày mười, nhưng biên bản giao nhận bị đơn đã nộp ghi ngày hai mươi" có sức nặng hơn hẳn câu "Bà ấy nói dối trắng trợn". Cứ giao cho chứng cứ phần việc buộc tội; lời của bạn chỉ cần chỉ đúng chỗ.
Nếu bên kia gọi bạn bằng từ xúc phạm, đừng đáp lại cùng kiểu. Bạn giơ tay xin chủ toạ cho phát biểu, rồi đề nghị chủ toạ nhắc phía bên kia dùng lời lẽ đúng mực. Việc giữ trật tự là trách nhiệm của chủ toạ, và lời đề nghị bình tĩnh của bạn sẽ được ghi nhận.
Những cách gọi và câu nói nên tránh tại phòng xử
Danh sách dưới đây gom những lỗi xưng hô hay gặp ở người tự theo vụ án. Phần lớn đến từ thói quen, nên luyện trước ở nhà là cách sửa hiệu quả nhất:
- Gọi thẩm phán bằng "chị", "anh", "cô", "chú". Dù quen biết ngoài đời hay chỉ vì thấy họ trẻ, ở phiên toà vẫn gọi "Hội đồng xét xử" hoặc "chủ toạ".
- Gọi "quan toà", "ông toà", "bà toà". Đây là cách nói dân gian, không sai ý nhưng không đúng mực trong phòng xử.
- Gọi kiểm sát viên là "công tố" hay "bên buộc tội" một cách gay gắt. Dù ở phiên hình sự Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, cách gọi lịch sự vẫn là "vị đại diện Viện kiểm sát".
- Xin xỏ, kể lể. Các câu kiểu "xin các bác thương tình", "con lạy các cô chú" không giúp gì cho phần chứng cứ, và khiến lời trình bày mất trọng tâm.
- Gọi tắt, gọi trống không. Mở đầu bằng "Này", "Thế này nhé", hoặc trả lời trống không "Không biết" nghe cộc lốc dù bạn không có ý đó.
- Nói với hàng ghế dự khán. Quay xuống người nhà để tìm sự đồng tình là lỗi hay gặp; lời bạn nói luôn hướng về hội đồng xét xử.
Không ai bị xử thua chỉ vì một lần gọi sai. Nhưng một chuỗi cách gọi thiếu đúng mực làm hình ảnh của bạn trước hội đồng xét xử xấu đi, và đó là thứ khó lấy lại trong vài giờ của phiên toà.
Xưng hô khi có người phiên dịch, người làm chứng, người giám định
Khi phiên toà có người phiên dịch, bạn vẫn nói với Hội đồng xét xử chứ không nói với người phiên dịch. Câu "Thưa Hội đồng xét xử, bị đơn xin trình bày" vẫn giữ nguyên; người phiên dịch chỉ chuyển lời. Bạn nói từng đoạn ngắn, dừng cho họ dịch xong rồi mới nói tiếp. Đừng quay sang hỏi người phiên dịch "dịch thế đúng chưa", vì nếu thấy bản dịch sai, bạn đề nghị chủ toạ cho làm rõ.
Với người làm chứng và người giám định, việc đặt câu hỏi cho họ phải được chủ toạ cho phép. Khi được hỏi, bạn gọi họ là "người làm chứng" hoặc "giám định viên", hay họ tên kèm vai, chứ không gọi "chú Ba", "cô Tư" dù quen biết ngoài đời. Cách gọi trung tính giúp lời khai của họ được ghi nhận như lời một người làm chứng độc lập, có lợi cho chính bạn nếu họ khai đúng sự thật.
Với người đại diện theo uỷ quyền của bên kia, gọi "người đại diện của phía nguyên đơn" hoặc "người đại diện theo uỷ quyền của bị đơn". Họ nói thay đương sự, nên phản bác lời họ cũng là phản bác ý kiến của phía họ đại diện, không phải công kích cá nhân người đó.
Lỡ gọi sai thì sửa thế nào
Lúc căng thẳng, ai cũng có thể buột miệng gọi sai. Cách sửa đơn giản là dừng lại, nói lại đúng cách gọi rồi đi tiếp, không cần xin lỗi dài dòng. Ví dụ bạn lỡ gọi thẩm phán là "chị", chỉ cần nói "xin lỗi, thưa Hội đồng xét xử" rồi tiếp tục nội dung. Chủ toạ phiên toà gặp chuyện này thường xuyên và hầu như không bao giờ để ý quá.
Nếu bạn lỡ dùng từ nặng với bên kia, hãy chủ động rút lại ngay: "Bị đơn xin rút lại cách nói vừa rồi". Một câu rút lại kịp thời cho thấy bạn tôn trọng phiên toà, và thường khiến chủ toạ không cần nhắc nhở. Để đến khi bị nhắc rồi mới sửa thì hình ảnh đã bị ảnh hưởng.
Với người lớn tuổi hoặc người quen nói giọng địa phương, đừng cố nói theo khuôn mẫu đến mức gượng gạo, quên mất nội dung. Hội đồng xét xử cần hiểu điều bạn trình bày, không chấm điểm cách nói. Giữ được sự lễ phép và gọi đúng vai là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải nói "Thưa Hội đồng xét xử" mỗi lần phát biểu không?
Không có điều luật nào bắt buộc câu chữ cụ thể. Đây là cách mở lời lịch sự và phổ biến tại phiên toà. Lượt nói dài thì nên mở bằng câu này; khi trả lời liên tiếp nhiều câu hỏi ngắn, chỉ cần một chữ "thưa" ngắn gọn là đủ.
Thẩm phán là người quen thì có gọi "anh", "chị" được không?
Không nên. Tại phiên toà, thẩm phán đang thực hiện nhiệm vụ xét xử. Gọi theo quan hệ thân quen dễ khiến bên kia nghi ngờ sự khách quan, có thể dẫn tới đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng. Bạn gọi "chủ toạ" hoặc "Hội đồng xét xử" như với bất kỳ ai.
Gọi bên kia bằng tên riêng có bị coi là thiếu lịch sự không?
Gọi họ tên đầy đủ hoặc tên kèm vai tố tụng như "bị đơn Trần Thị B" là lịch sự và rõ ràng. Điều nên tránh là tên gọi thân mật trong gia đình, biệt danh, hoặc đại từ coi thường. Cách gọi "phía bị đơn" thì luôn an toàn.
Người lớn tuổi quen xưng "con", "cháu" với cán bộ thì có sao không?
Không vi phạm nội quy, nhưng làm lời trình bày nghe như xin xỏ và khiến người nói tự đặt mình ở vị trí yếu thế. Người lớn tuổi có thể tự xưng theo vai tố tụng hoặc cách xưng trang trọng quen thuộc khi làm việc với cơ quan nhà nước.
Khi hội thẩm nhân dân hỏi thì trả lời hướng về ai?
Bạn trả lời người vừa hỏi, mở đầu bằng "Thưa hội thẩm" hoặc gọi chung "Thưa Hội đồng xét xử". Mắt nhìn về phía người hỏi, giọng đủ to để cả bàn xét xử và thư ký nghe rõ. Không quay sang bên kia để đáp.
Có nên gọi luật sư của bên kia là "ông", "bà" không?
Cách gọi phổ biến và trung tính là "luật sư phía nguyên đơn" hoặc "luật sư bảo vệ cho bị đơn". Thêm "ông", "bà" không sai nhưng không cần thiết. Quan trọng là không gọi họ bằng từ mỉa mai hoặc công kích nghề nghiệp của họ.