Khi bên kia nói sai sự thật tại phiên toà, việc đúng nhất là không ngắt lời, ghi lại chính xác câu sai cùng chứng cứ phản bác, rồi trình bày khi tới lượt mình hoặc khi chủ toạ cho phép. Phản ứng tức thời như kêu lên, lắc đầu, đứng dậy cãi chỉ khiến bạn bị nhắc nhở và làm lời phản bác sau đó yếu đi. Hội đồng xét xử nghe hết cả hai bên; một câu sai không tự động trở thành sự thật chỉ vì bạn chưa kịp đáp.
Biết vậy, nhưng ngồi im nghe người từng gây thiệt hại cho mình nói ngược sự thật là điều rất khó. Bài này không bàn chuyện xây lập luận phản bác, mà tập trung vào những phút căng thẳng đó: cơ thể phản ứng ra sao, giữ mình bằng cách nào, ghi chép thế nào cho dùng được, khi nào được nói lại, và làm gì khi bên kia chuyển sang xúc phạm cá nhân.
Vì sao phản ứng ngay lại bất lợi cho chính bạn
Phiên toà có trình tự rõ ràng: mỗi người có lượt trình bày, có phần hỏi, có phần tranh luận và đối đáp. Lời bên kia nói không được hội đồng xét xử chấp nhận ngay; nó được đặt cạnh chứng cứ và lời của bạn. Vì vậy bạn không mất gì nếu chờ, nhưng mất khá nhiều nếu ngắt lời: chủ toạ phải dừng phiên để nhắc nhở, biên bản có thể ghi nhận việc bạn vi phạm trật tự, và hình ảnh một người nóng nảy đi theo bạn đến hết phiên xử.
Phản ứng tức thời còn thường sai trọng tâm. Trong lúc giận, người ta hay cãi vào chi tiết nhỏ nhất làm mình tức, bỏ qua điểm sai quan trọng nhất về mặt pháp lý. Ví dụ bên kia nói sai ngày gặp nhau, bạn bật dậy cãi ngày, trong khi điểm thật sự đáng phản bác là số tiền họ khai đã trả. Chờ đến lượt cho bạn thời gian lọc ra điều cần nói.
Cuối cùng, hội đồng xét xử quan sát cả cách hai bên ứng xử. Người giữ được bình tĩnh khi bị nói sai, rồi phản bác bằng chứng cứ cụ thể, tạo cảm giác đáng tin hơn hẳn người to tiếng. Điều này không thay thế chứng cứ, nhưng ảnh hưởng tới việc lời trình bày của bạn được nghe kỹ đến đâu.
Giữ mình trong những phút căng thẳng
Nhận ra dấu hiệu cơ thể. Tim đập nhanh, mặt nóng, tay run, muốn đứng dậy là phản ứng tự nhiên khi bị nói oan. Nhận ra những dấu hiệu này là bước đầu tiên; bạn biết mình đang ở ngưỡng dễ làm điều sẽ hối tiếc.
Thở chậm. Hít vào bằng mũi đếm đến bốn, giữ một nhịp, thở ra bằng miệng đếm đến sáu. Vài vòng như vậy giúp nhịp tim chậm lại mà không ai trong phòng xử nhận ra.
Cầm bút, cúi xuống ghi. Biến cơn giận thành một việc cụ thể: ghi lại câu bên kia vừa nói. Tay bận viết thì khó đập bàn; mắt nhìn giấy thì không nhìn trừng trừng vào bên kia.
Đặt một câu nhắc trên đầu trang. Viết sẵn trên đầu sổ một câu ngắn như "Chờ lượt. Chứng cứ trước." Mỗi lần thấy mình muốn bật dậy, nhìn vào dòng đó.
Thoả thuận trước với người đi cùng. Nếu người nhà ngồi dự khán, dặn họ không phản ứng thay bạn, và nếu thấy bạn mất bình tĩnh thì đừng ra hiệu từ xa, vì cử chỉ đó cũng làm phiên toà mất trật tự.
Không nhìn sang bên kia khi họ đang nói. Nhìn về phía hội đồng xét xử hoặc nhìn vào sổ. Đối mắt với người đang nói sai về mình là cách nhanh nhất để mất bình tĩnh.
Ghi chép để phản bác: bảng ba cột
Một trang sổ chia ba cột giúp bạn biến những gì nghe được thành nội dung phản bác dùng được khi tới lượt. Ví dụ giả định trong một vụ đòi tiền đặt cọc thuê nhà:
| Bên kia nói (ghi gần nguyên văn, kèm giờ) | Sai ở đâu | Chứng cứ của mình |
|---|---|---|
| 9 giờ 15: "Bên thuê tự ý dọn đi, không báo trước" | Đã báo bằng tin nhắn trước một tháng | Bản in tin nhắn, đã nộp toà, bút lục đánh số |
| 9 giờ 20: "Căn nhà bị hư hỏng nhiều chỗ" | Lúc trả nhà hai bên đã kiểm tra | Biên bản bàn giao có chữ ký hai bên |
| 9 giờ 22: "Chưa từng nhận tiền cọc" | Mâu thuẫn với bản tự khai trước đó của chính bên kia | Bản tự khai trong hồ sơ vụ án |
| 9 giờ 30: "Người thuê có thái độ thiếu hợp tác" | Nhận xét chung, không phải tình tiết | Không cần phản bác, bỏ qua |
Dòng cuối của bảng là bài học quan trọng: không phải câu nào sai cũng cần đáp. Những nhận xét chung, cảm tính không làm thay đổi bản chất vụ việc. Dành thời gian cho các điểm sai về sự việc và có chứng cứ phản bác.
Trước khi tới lượt, đánh dấu ba điểm quan trọng nhất trong bảng. Khi được nói, bạn đi thẳng vào ba điểm đó, mỗi điểm nêu câu sai, sự thật, và chứng cứ.
Chuẩn bị tinh thần từ trước ngày xử
Phần lớn những gì bên kia sẽ nói tại phiên toà đã có trong hồ sơ: đơn khởi kiện, bản tự khai, ý kiến gửi toà, biên bản các buổi làm việc. Đọc kỹ những tài liệu này trước ngày xử, bạn sẽ không bị bất ngờ. Khi đã đọc trước một câu sai ở dạng chữ, nghe lại nó bằng lời trong phòng xử ít gây sốc hơn nhiều.
Hãy lập trước danh sách những điều bạn đoán bên kia sẽ nói, và ghi sẵn chứng cứ phản bác bên cạnh. Đây chính là phiên bản chuẩn bị trước của bảng ba cột ở phần trên. Đến phiên toà, nhiều dòng đã có sẵn, bạn chỉ cần đánh dấu và ghi giờ.
Tập nói lại phần phản bác thành tiếng với một người thân, nhờ họ đóng vai bên kia và nói những câu khó nghe nhất. Nghe trước vài lần ở nhà, cơn giận tại phòng xử sẽ nhẹ đi đáng kể. Nếu biết mình dễ xúc động, cân nhắc nhờ một người có kinh nghiệm cùng tham gia vụ án để chia sẻ phần đối đáp.
Khi nào được nói lại, và xin phát biểu thế nào
Trong phiên toà sơ thẩm, bạn có nhiều cơ hội đáp lại: lúc trình bày ý kiến của mình, lúc được đặt câu hỏi cho bên kia nếu chủ toạ cho phép, và ở phần tranh luận, đối đáp. Phần lớn điểm sai nên để đến các lượt này. Chờ không có nghĩa là bỏ qua; bảng ghi chép sẽ giữ chúng cho bạn.
Có những trường hợp hiếm hơn khi điều bên kia nói cần được làm rõ ngay, ví dụ họ đưa ra một tài liệu bạn chưa từng thấy, hoặc khẳng định bạn đã thừa nhận điều gì đó trong khi thực tế không phải vậy. Lúc đó bạn giơ tay, chờ chủ toạ cho phép, rồi nói ngắn: "Thưa Hội đồng xét xử, bị đơn đề nghị được ý kiến về tài liệu phía nguyên đơn vừa đưa ra." Không tranh luận ngay, chỉ xin được ghi nhận và được trình bày ý kiến.
Nếu chủ toạ bảo bạn chờ đến lượt, hãy chấp hành. Chủ toạ biết trình tự phiên toà và sẽ trao cơ hội cho bạn. Việc bạn đã giơ tay đúng lúc cũng cho thấy bạn có ý kiến về điểm đó.
Khi bên kia chuyển sang xúc phạm cá nhân
Có lúc bên kia không chỉ nói sai sự việc mà còn công kích con người bạn: gọi bằng từ miệt thị, bới chuyện đời tư không liên quan, nói những câu nhằm làm bạn mất mặt trước người nhà. Đây là tình huống dễ mất kiểm soát nhất.
Bạn không cần chịu đựng im lặng mãi, nhưng cũng không đáp trả cùng kiểu. Hãy giơ tay xin phát biểu và đề nghị chủ toạ nhắc nhở phía bên kia sử dụng lời lẽ đúng mực, tập trung vào nội dung vụ án. Giữ trật tự là trách nhiệm của chủ toạ. Nếu lời lẽ xúc phạm nghiêm trọng, bạn có thể đề nghị ghi nhận vào biên bản phiên toà.
Sau đó, quay lại với nội dung. Đừng để cả phần trình bày của mình biến thành cuộc đáp trả. Hội đồng xét xử thấy rõ ai đang gây mất trật tự; phần việc của bạn là giữ lời mình sạch và tập trung, để khi đọc lại biên bản, chỉ có một bên trông thiếu đúng mực.
Nếu lời xúc phạm chạm tới những chuyện bạn cho là vu khống, gây thiệt hại thật về danh dự, đó là vấn đề có thể xử lý bằng con đường pháp lý riêng sau phiên toà, khi bạn đã bình tĩnh và có thời gian cân nhắc. Phòng xử của vụ án hiện tại không phải nơi giải quyết chuyện đó, và cố giải quyết ngay chỉ làm cả hai vụ việc rối thêm.
Những câu không nên nói khi tức giận
Một số câu buột miệng lúc nóng giận có thể làm hỏng cả phần chuẩn bị kỹ lưỡng. Nên tập kiềm chế những kiểu sau:
- "Nói láo!", "Bịa đặt!" hét lên khi bên kia đang trình bày.
- Những câu chửi thề, văng tục dù chỉ lẩm bẩm, vì micro trên bàn có thể thu được và người ngồi gần vẫn nghe rõ.
- Những câu đe doạ dù nửa đùa nửa thật, kiểu "ra khỏi đây rồi biết".
- Những câu nói thẳng vào hội đồng xét xử với giọng trách móc, như "Sao toà để họ nói vậy?".
- Lôi chuyện đời tư của bên kia ra để trả đũa, khi nó không liên quan đến yêu cầu trong vụ án.
- Tuyên bố sẽ "đưa lên mạng" hoặc "làm cho ra lẽ ở chỗ khác" ngay tại phòng xử.
Nếu đã lỡ nói một câu như vậy, hãy chủ động xin rút lại và xin lỗi Hội đồng xét xử ngay khi bình tĩnh lại. Một lời xin lỗi kịp thời thường khép lại sự việc nhanh hơn mọi lời giải thích.
Thay cho những câu trên, hãy chuẩn bị sẵn vài câu trung tính để dùng khi cần: "Bị đơn không đồng ý với trình bày này và sẽ nêu ý kiến ở phần tranh luận", hoặc "Đề nghị Hội đồng xét xử đối chiếu với tài liệu đã nộp". Có sẵn câu để nói, bạn ít khi phải tìm lời trong lúc đang giận.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia nói sai mà mình không phản bác ngay thì toà có coi là mình đồng ý không?
Không. Im lặng trong lúc người khác đang trình bày không phải là đồng ý. Bạn sẽ có lượt trình bày, phần hỏi và phần tranh luận để phản bác. Điều quan trọng là khi đến lượt, bạn nêu rõ điểm không đồng ý và chứng cứ của mình.
Có được giơ tay ngắt lời khi bên kia nói điều hoàn toàn bịa đặt không?
Bạn có thể giơ tay xin phát biểu, nhưng không tự nói khi chưa được chủ toạ cho phép. Chủ toạ có thể cho bạn ý kiến ngắn hoặc yêu cầu chờ đến lượt. Dù thế nào, hãy ghi lại điều bị cho là bịa đặt để phản bác đầy đủ sau.
Nếu khóc giữa phiên toà thì có sao không?
Không vi phạm gì. Phiên toà về gia đình, tài sản hay thương tích thường chạm tới cảm xúc. Bạn có thể xin phép dừng một chút, uống ngụm nước rồi tiếp tục. Chủ toạ thường cho phép. Chỉ cần tránh để cảm xúc chuyển thành la hét hay công kích.
Người nhà ở hàng dự khán phản ứng thay mình thì có ảnh hưởng không?
Có. Người dự khán gây mất trật tự có thể bị nhắc nhở hoặc mời ra khỏi phòng xử, và không khí phiên toà trở nên bất lợi. Bạn nên dặn người nhà trước ngày xử là giữ im lặng, không ra hiệu, không phản ứng dù nghe điều gì.
Ghi chép trong phòng xử có cần xin phép không?
Ghi chép bằng bút và sổ thường không cần xin phép và là cách tốt để bạn theo dõi phiên toà. Chỉ cần ghi lặng lẽ, không gây tiếng ồn. Khác với ghi chép tay, việc ghi âm hay ghi hình thì phải được chủ toạ đồng ý.
Bên kia xúc phạm mình ngay tại phiên toà thì nên làm gì?
Không đáp lại bằng lời lẽ tương tự. Bạn giơ tay xin phát biểu, đề nghị chủ toạ nhắc nhở và có thể đề nghị ghi nhận vào biên bản nếu lời lẽ nghiêm trọng. Sau đó quay lại nội dung vụ án, để chứng cứ nói thay bạn.