Khi người bị hại vắng mặt tại phiên toà hình sự sơ thẩm, tuỳ trường hợp hội đồng xét xử có thể hoãn phiên hoặc vẫn tiến hành xét xử; nếu sự vắng mặt chỉ gây trở ngại cho việc giải quyết bồi thường, toà có thể tách phần bồi thường để giải quyết sau theo thủ tục tố tụng dân sự. Điều đó có nghĩa là vắng mặt không làm bị hại mất quyền, nhưng có thể khiến phần quyền lợi của mình được giải quyết chậm hơn hoặc thiếu thông tin hơn.
Bài này dành cho người bị hại không thể đến toà vì sức khoẻ, ở xa, hoặc không muốn đối mặt với bị cáo, và cho gia đình của bị hại là trẻ em, người có nhược điểm về thể chất, tâm thần, hoặc bị hại đã chết. Nội dung theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; chi tiết thủ tục từng toà nên hỏi trực tiếp thư ký phụ trách vụ án.
Vắng mặt và các khả năng toà có thể chọn
Bảng dưới tóm tắt những hướng hội đồng xét xử thường cân nhắc. Quyết định cụ thể thuộc hội đồng xét xử.
| Tình huống | Hướng có thể xảy ra | Bị hại nên làm gì |
|---|---|---|
| Vắng mặt có lý do, đã gửi ý kiến bằng văn bản | Toà có thể vẫn xét xử, công bố ý kiến của bị hại tại phiên | Gửi văn bản rõ ràng, kèm chứng từ, nói rõ đề nghị xử vắng mặt |
| Vắng mặt, lời khai và yêu cầu của bị hại là then chốt | Toà có thể hoãn phiên để triệu tập lại | Báo lý do kèm giấy tờ, cho biết thời điểm có thể có mặt |
| Vắng mặt chỉ vướng phần bồi thường | Toà có thể xử phần hình sự, tách phần bồi thường giải quyết sau theo tố tụng dân sự | Cân nhắc: tách ra nghĩa là phải đi thêm một vụ kiện |
| Vắng mặt không báo, không gửi ý kiến | Toà quyết định theo hồ sơ hiện có, có thể không có đủ căn cứ cho phần bồi thường | Tránh tình huống này; nếu đã xảy ra, hỏi ngay về quyền kháng cáo |
Điểm mấu chốt: toà không biết bạn muốn gì nếu bạn không nói. Một văn bản trình bày ý kiến gửi đúng lúc thay được phần lớn những gì bạn định nói tại phiên.
Viết văn bản trình bày ý kiến gửi toà
Văn bản này không có mẫu bắt buộc. Bố cục dưới đây giúp toà đọc nhanh và nắm đủ ý.
- Phần đầu: kính gửi toà án đang xét xử vụ án, tên vụ án, tên bị cáo như trên giấy triệu tập, họ tên, địa chỉ, số giấy tờ tuỳ thân của bạn, tư cách bị hại.
- Lý do không thể có mặt và đề nghị: đề nghị toà xét xử vắng mặt, hoặc đề nghị hoãn đến thời điểm cụ thể nếu bạn muốn có mặt.
- Ý kiến về sự việc: đồng ý với cáo trạng hay có điểm cần đính chính, nêu ngắn từng điểm.
- Yêu cầu bồi thường: tổng số, chia theo khoản, kèm danh sách chứng từ đính kèm; ghi rõ khoản đã nhận từ phía bị cáo.
- Ý kiến về hình phạt nếu muốn nêu: xin xử nghiêm hay xin giảm nhẹ, kèm lý do ngắn.
- Phần cuối: ngày tháng, chữ ký, họ tên; nếu có người viết hộ vì bạn không tự viết được, ghi rõ và có người làm chứng.
- Gửi trước ngày xử đủ sớm, qua bưu chính có theo dõi hoặc nộp trực tiếp, giữ lại bản sao và giấy xác nhận đã gửi.
Nên gọi điện hỏi thư ký đã nhận văn bản chưa vài ngày trước phiên. Văn bản gửi đến sau khi đã xét xử thì không còn tác dụng cho phiên đó.
Ai thay mặt bị hại khi bị hại không tự tham gia được
Bị hại là người dưới 18 tuổi. Cha mẹ hoặc người giám hộ là người đại diện, thực hiện quyền của bị hại tại phiên. Người đại diện trình bày, đưa tài liệu, đề nghị mức bồi thường thay cho trẻ. Toà áp dụng các thủ tục thân thiện để hạn chế việc trẻ phải trực tiếp đối mặt với bị cáo.
Bị hại có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Người đại diện theo luật thực hiện quyền thay cho bị hại trong phạm vi bị hại không tự làm được.
Bị hại đã chết. Người đại diện của bị hại, thường là người thân thích, thực hiện các quyền của bị hại theo luật tố tụng. Gia đình nên thống nhất người đại diện, có văn bản thể hiện ý kiến chung để tránh mỗi người một yêu cầu tại phiên.
Bị hại là cơ quan, tổ chức. Người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền hợp lệ tham gia, mang theo giấy uỷ quyền và tài liệu về thiệt hại.
Bị hại có người bảo vệ quyền lợi. Luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp khác có thể tham gia phiên để bảo vệ quyền lợi của bị hại, kể cả khi bị hại vắng mặt. Việc bị hại là người đã thành niên uỷ quyền cho người khác thay mình trong tố tụng hình sự có giới hạn riêng; hỏi toà trước để biết người đi thay được làm những việc gì.
Gia đình bị hại đã mất: thống nhất trước khi đến toà
Trong các vụ có người chết, phiên toà thường có mặt nhiều người thân của bị hại: cha mẹ, vợ hoặc chồng, con đã trưởng thành, anh chị em. Mỗi người có nỗi đau và mong muốn riêng. Nếu mỗi người nêu một con số bồi thường khác nhau, hoặc một người xin giảm nhẹ trong khi người khác đòi xử nghiêm, hội đồng xét xử sẽ khó nắm ý kiến của phía bị hại.
Vì vậy, trước phiên, gia đình nên ngồi lại thống nhất: ai là người đại diện trình bày, yêu cầu bồi thường gồm những khoản gì, ai là người được hưởng tiền cấp dưỡng nếu có, ý kiến chung về hình phạt. Ghi ra một văn bản có chữ ký của những người thân thích chính. Người không đồng ý vẫn có quyền nêu ý kiến riêng, nhưng nên nói trước với gia đình để không bất ngờ tại phiên.
Các khoản liên quan đến tính mạng thường gồm chi phí cứu chữa trước khi mất, chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng, và khoản bù đắp tổn thất tinh thần cho người thân thích. Cách xác định ai được hưởng và mức hưởng theo luật dân sự; gia đình nên chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ và tình trạng phụ thuộc như giấy khai sinh của con nhỏ, giấy tờ về cha mẹ già không có thu nhập.
Không muốn đối mặt với bị cáo: những lựa chọn khác
Có người bị hại không vắng mặt vì bận hay ốm, mà vì không chịu nổi việc ngồi cùng phòng với người đã gây hại cho mình, nhất là trong các vụ xâm hại, bạo lực gia đình. Đây là cảm xúc chính đáng. Bạn nên nói điều này với thư ký hoặc người bảo vệ quyền lợi trước phiên để được tư vấn các lựa chọn.
Tuỳ vụ và điều kiện của từng toà, có thể có cách sắp xếp chỗ ngồi, phòng chờ riêng, hoặc thủ tục đặc biệt với bị hại là người dưới 18 tuổi. Phiên toà có thể được xét xử kín khi cần giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự hoặc để bảo vệ người dưới 18 tuổi. Nếu bạn không thể có mặt, văn bản trình bày ý kiến và người bảo vệ quyền lợi là hai cách để tiếng nói của bạn vẫn có mặt tại phiên.
Điều quan trọng là đừng để cảm giác sợ hãi khiến bạn im lặng hoàn toàn. Nhiều bị hại sau này tiếc vì đã không nói ra yêu cầu bồi thường hay ý kiến của mình, trong khi chỉ cần một trang giấy gửi đúng lúc.
Bị hại ở xa, đi làm ăn ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài
Nhiều bị hại là người lao động đi làm xa, sự việc xảy ra khi về quê dịp Tết, đến lúc xét xử thì đã quay lại nơi làm việc cách hàng trăm cây số, hoặc đã ra nước ngoài lao động. Chi phí và thời gian đi lại là trở ngại thật. Trước hết, hãy báo cho toà địa chỉ liên lạc hiện tại, số điện thoại của một người thân ở quê có thể nhận giấy tờ thay, để không bỏ lỡ giấy triệu tập và bản án.
Nếu không thể về, văn bản trình bày ý kiến là công cụ chính. Với người ở nước ngoài, văn bản có thể gửi qua bưu chính quốc tế hoặc qua người thân nộp trực tiếp; một số giấy tờ lập ở nước ngoài có thể cần thủ tục chứng thực hoặc hợp pháp hoá theo quy định, nên hỏi toà trước để khỏi bị trả lại. Một số toà án đã tổ chức phiên toà trực tuyến trong những trường hợp luật cho phép; hãy hỏi thư ký xem vụ của bạn có thể tham gia từ xa không.
Nếu vụ có yêu cầu bồi thường lớn và bạn không thể có mặt, nên có người bảo vệ quyền lợi tham gia phiên. Họ có thể trình bày, trả lời câu hỏi về chứng từ và đáp lại ý kiến của bên bị cáo, điều mà một văn bản gửi trước không làm được.
Sau phiên khi mình vắng mặt: nhận bản án và kháng cáo
Người vắng mặt tại phiên toà sẽ được toà gửi bản án hoặc niêm yết theo thủ tục. Thời hạn kháng cáo đối với người vắng mặt được tính từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết, theo luật tố tụng. Vì thời hạn ngắn, hãy theo dõi việc gửi bản án, kiểm tra thư từ, và nếu chuyển chỗ ở thì báo địa chỉ mới cho toà.
Khi nhận bản án, đọc phần quyết định liên quan đến mình: bồi thường bao nhiêu, ai trả, có tách phần bồi thường không. Nếu phần bồi thường bị tách ra, bạn cần khởi kiện dân sự riêng để được giải quyết; phần này thuộc thủ tục khởi kiện dân sự, đã có trang chuyên viết kỹ.
Nếu không đồng ý với phần bồi thường hoặc phần hình phạt, bạn có quyền kháng cáo trong thời hạn. Đơn kháng cáo nêu rõ phần nào không đồng ý và vì sao, kèm tài liệu mới nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Bị hại vắng mặt thì bị cáo có được xử nhẹ hơn không?
Mức hình phạt do hội đồng xét xử quyết định theo luật hình sự, không phụ thuộc vào việc bị hại có mặt hay không. Tuy vậy, khi bị hại vắng mặt và không gửi ý kiến, hội đồng xét xử không nghe được trực tiếp hậu quả bạn phải chịu, nên vẫn nên gửi văn bản.
Có thể nhờ người thân đi phiên thay mình không?
Với bị hại đã thành niên, việc để người khác thay mặt trong tố tụng hình sự có giới hạn. Người thân có thể đi dự và nộp văn bản thay, nhưng việc trình bày thay tại phiên cần được toà chấp nhận theo tư cách phù hợp. Hỏi toà trước để biết.
Bị hại là trẻ em thì có bắt buộc trẻ phải đến toà không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc. Người đại diện của trẻ thực hiện phần lớn quyền tại phiên. Toà có thể vẫn triệu tập trẻ trong một số trường hợp, khi đó áp dụng thủ tục thân thiện, có người đại diện đi cùng.
Gia đình bị hại đã mất không thống nhất được người đại diện thì sao?
Mỗi người thân thích vẫn có thể nêu ý kiến của mình, toà sẽ xem xét. Tuy vậy, ý kiến rời rạc làm yếu yêu cầu chung. Nên thống nhất ít nhất về các khoản bồi thường và người được hưởng trước phiên.
Đã gửi văn bản rồi, có cần gửi lại khi phiên toà bị hoãn không?
Văn bản đã nộp nằm trong hồ sơ vụ án. Nếu ý kiến không thay đổi, không bắt buộc gửi lại. Nếu có chi phí mới phát sinh hoặc thay đổi ý kiến, hãy gửi văn bản bổ sung, ghi rõ là bổ sung cho văn bản trước.