Tại phiên toà hình sự sơ thẩm, người bị hại được trình bày về sự việc và thiệt hại, đưa thêm tài liệu, đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo và người tham gia tố tụng khác, đề nghị mức bồi thường, và tham gia tranh luận để bảo vệ quyền lợi của mình. Nói cách khác, bị hại không phải người ngồi xem viện kiểm sát buộc tội thay mình; bạn có tiếng nói riêng, và tiếng nói đó ảnh hưởng trực tiếp đến phần bồi thường.
Vấn đề là nhiều bị hại dùng tiếng nói đó chưa hiệu quả: hoặc quá ngắn ("đề nghị toà xử nghiêm"), hoặc quá dài và cảm xúc, kể lại mọi chuyện từ những năm trước. Bài này đưa ra một khung trình bày dùng được cho hầu hết vụ án, cách chuẩn bị trong mấy ngày trước phiên, và những câu nên tránh. Bài viết theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, không thay cho ý kiến của luật sư theo vụ việc cụ thể.
Bị hại có những quyền gì tại phiên toà
Được thông báo và tham gia phiên toà. Toà án triệu tập bị hại đến phiên. Bị hại có thể tự mình tham dự hoặc nhờ người bảo vệ quyền lợi hợp pháp, như luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người khác đủ điều kiện theo luật, đi cùng hoặc trình bày thay ở một số phần.
Được đưa ra chứng cứ, tài liệu và yêu cầu. Hoá đơn chữa trị, giấy xác nhận thu nhập, ảnh hiện trạng tài sản hư hỏng là những tài liệu bị hại thường bổ sung. Tài liệu càng nộp sớm càng tốt; đến phiên vẫn có thể đề nghị đưa thêm.
Được trình bày ý kiến và đề nghị chủ toạ hỏi. Bị hại trình bày sự việc theo hiểu biết của mình và có thể đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo, người làm chứng về những điểm còn mâu thuẫn.
Được đề nghị mức bồi thường và biện pháp bảo đảm. Đây là phần quan trọng nhất với nhiều bị hại. Bạn nêu từng khoản thiệt hại, số tiền và căn cứ. Cách lập bảng bồi thường có một bài riêng trong danh mục này.
Được tham gia tranh luận và kháng cáo. Bị hại trình bày ý kiến ở phần tranh luận, đáp lại ý kiến của bên bào chữa. Sau khi tuyên án, bị hại có quyền kháng cáo bản án theo thủ tục và thời hạn luật định.
Với vụ khởi tố theo yêu cầu của bị hại. Một số tội chỉ được khởi tố khi bị hại yêu cầu. Trong những vụ này, theo luật tố tụng, bị hại hoặc người đại diện của bị hại trình bày lời buộc tội tại phiên toà, ngoài phần trình bày của kiểm sát viên.
Khung một bài trình bày ba phần
Khi được chủ toạ mời trình bày ở phần xét hỏi, phần lớn bị hại chỉ cần ba đến năm phút. Khung dưới giúp bạn nói đủ mà không lan man.
| Phần | Nói gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| 1. Xác nhận hoặc đính chính cáo trạng | Đồng ý với mô tả hành vi trong cáo trạng hay có điểm cần đính chính; chỉ nêu điểm khác, kèm lý do | "Người bị hại cơ bản đồng ý với cáo trạng, chỉ đính chính thời điểm sự việc là khoảng 21 giờ chứ không phải 19 giờ, có hoá đơn quán ăn ghi giờ thanh toán." |
| 2. Thiệt hại thực tế | Thiệt hại về sức khoẻ, tài sản, thu nhập, tinh thần; chỉ nêu tổng và nói rằng đã có bảng chi tiết | "Thiệt hại gồm chi phí chữa trị, thu nhập bị mất trong 45 ngày nằm viện và điều trị ngoại trú, chi phí sửa xe; bảng chi tiết và chứng từ đã nộp toà." |
| 3. Yêu cầu cụ thể | Mức bồi thường đề nghị, cách thanh toán; ý kiến về trách nhiệm hình sự nếu muốn nêu | "Người bị hại đề nghị bị cáo bồi thường tổng cộng số tiền theo bảng đã nộp, trả một lần. Về hình phạt, người bị hại đề nghị hội đồng xét xử xem xét theo quy định." |
Câu mẫu ở trên chỉ là ví dụ giả định để thấy cách gọn hoá; hãy viết lại bằng lời của chính bạn và sự việc của chính vụ mình. Một trang giấy viết tay với ba phần này, cầm trên tay khi đứng lên, giúp bạn không quên ý khi hồi hộp.
Chuẩn bị trong một tuần trước phiên
Lịch chuẩn bị gợi ý cho người tự đi phiên, không có luật sư. Nếu có người bảo vệ quyền lợi, làm các bước này cùng họ.
- Đọc lại giấy triệu tập: ngày giờ, phòng xử, tư cách của bạn trong vụ án; gọi đến toà hỏi nếu có gì chưa rõ.
- Đọc kỹ bản cáo trạng, gạch dưới những chỗ mô tả sự việc liên quan đến bạn, đánh dấu chỗ sai hoặc thiếu.
- Gom chứng từ thiệt hại theo từng khoản, sắp theo thứ tự thời gian, làm thêm một bộ bản sao để mang theo.
- Viết trang trình bày ba phần như khung ở trên, đọc thành tiếng hai ba lần, căn giờ sao cho dưới năm phút.
- Viết sẵn hai đến bốn câu muốn đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo hoặc người làm chứng, mỗi câu gắn với một điểm cụ thể.
- Nếu không thể có mặt, gửi văn bản trình bày ý kiến cho toà trước ngày xử, nói rõ có đề nghị xét xử vắng mặt hay không.
- Sáng hôm xử, đến sớm ít nhất ba mươi phút, mang giấy tờ tuỳ thân, giấy triệu tập và tập hồ sơ của mình.
Nếu thời gian còn ít, ưu tiên bước hai, ba và bốn. Phần đề nghị hỏi có thể bỏ nếu cáo trạng đã đúng và bị cáo nhận toàn bộ hành vi.
Đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo: chọn câu nào
Bị hại thường muốn hỏi bị cáo "vì sao lại làm vậy". Câu này hiếm khi đem lại điều gì mới cho hội đồng xét xử và dễ biến phiên toà thành cuộc đôi co. Câu hỏi hữu ích là câu làm rõ một điểm ảnh hưởng đến tội danh hoặc mức bồi thường mà hồ sơ còn mâu thuẫn.
Ví dụ giả định: bị cáo khai chỉ lấy hai chiếc điện thoại, trong khi bạn mất ba chiếc và có hoá đơn mua. Câu đề nghị nên là: "Đề nghị hội đồng xét xử hỏi bị cáo về chiếc điện thoại thứ ba, vì người bị hại có hoá đơn mua và tin nhắn báo mất ngay tối hôm đó." Câu này ngắn, chỉ vào điểm cụ thể và cho thấy bạn có căn cứ.
Một ví dụ giả định khác trong vụ gây thương tích: bị cáo khai bạn là người đánh trước. Nếu có người chứng kiến, câu đề nghị có thể là đề nghị hỏi người làm chứng về thứ tự sự việc, thay vì cãi tay đôi với bị cáo. Hội đồng xét xử đánh giá lời khai bằng cách đối chiếu nhiều nguồn; nhiệm vụ của bạn là chỉ ra nguồn nào cần được đối chiếu.
Nếu chủ toạ không chấp nhận đề nghị hỏi, đừng nài nỉ. Ghi lại điểm đó và nêu trong phần tranh luận như một điểm hồ sơ chưa làm rõ.
Phần tranh luận của bị hại: ba ý là đủ
Sau khi kiểm sát viên luận tội, bạn sẽ có lượt trình bày. Không cần đọc lại bài trình bày ở phần xét hỏi. Ba ý thường đủ: thứ nhất, ý kiến về việc các tình tiết đã được làm rõ tại phiên; thứ hai, ý kiến về phần bồi thường, đặc biệt nếu kiểm sát viên hay người bào chữa đề nghị một con số khác với yêu cầu của bạn; thứ ba, ý kiến về những điểm bên bào chữa nêu mà bạn thấy chưa đúng.
Về hình phạt, bị hại có thể nêu quan điểm, như đề nghị xử nghiêm hoặc xin giảm nhẹ cho bị cáo. Quyết định mức hình phạt thuộc về hội đồng xét xử căn cứ vào luật hình sự; ý kiến của bị hại là một yếu tố được xem xét chứ không quyết định. Vì vậy hãy dành phần lớn thời gian cho phần bạn có căn cứ rõ nhất, thường là thiệt hại.
Nếu bên bào chữa nói bạn cũng có lỗi, ví dụ đã to tiếng trước, hãy trả lời bằng sự việc: đã có lời qua tiếng lại ở mức nào, ai có hành động trước, chứng cứ nào cho thấy điều đó. Tránh phủ nhận sạch trơn những gì đã có người chứng kiến, vì điều đó làm giảm độ tin của toàn bộ lời trình bày.
Những câu làm lời của bị hại yếu đi
Tình huống ở phiên toà dễ khiến người bị hại nói những câu không có lợi cho chính mình. Một số câu nên tránh và cách nói thay:
- "Đề nghị toà xử thật nặng cho đáng": thay bằng ý kiến cụ thể về hành vi, hậu quả, để hội đồng xét xử tự đánh giá.
- "Bao nhiêu tiền cũng không bù được": cảm xúc này dễ hiểu, nhưng toà cần con số và căn cứ; hãy nêu bảng tính.
- "Bị cáo nói dối hết": thay bằng chỉ ra câu khai nào mâu thuẫn với tài liệu nào trong hồ sơ.
- Kể chuyện cũ không liên quan, như mâu thuẫn từ nhiều năm trước với gia đình bị cáo: chỉ nêu khi nó giải thích trực tiếp hành vi trong vụ.
- Phát biểu khi chưa được mời, hoặc đáp lời người nhà bị cáo dưới phòng xử: dễ bị nhắc nhở, mất thiện cảm của người điều hành.
- Hứa hẹn rút đơn hay thay đổi yêu cầu ngay tại phiên khi chưa cân nhắc: thay đổi yêu cầu có hệ quả pháp lý, nên xin vài phút suy nghĩ hoặc hỏi người bảo vệ quyền lợi.
Giữ được những điều trên không có nghĩa là bạn phải nén cảm xúc hoàn toàn. Nói rằng sự việc đã ảnh hưởng đến bạn và gia đình thế nào là hợp lý và cần thiết, miễn là gắn với thiệt hại cụ thể.
Khi nào nên có người bảo vệ quyền lợi
Bị hại hoàn toàn có thể tự trình bày tại phiên. Tuy vậy, một số tình huống nên có luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi đủ điều kiện: thiệt hại lớn hoặc có tổn hại sức khoẻ lâu dài cần tính chi phí tương lai; vụ có nhiều bị cáo và cần xác định trách nhiệm bồi thường liên đới; bên bị cáo có luật sư và đang lập luận rằng bị hại có lỗi; bị hại là người chưa thành niên hoặc người cao tuổi khó tự trình bày.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố hỗ trợ; điều kiện và diện được hưởng cần đối chiếu quy định hiện hành. Nếu cần một ý kiến sơ bộ để xem vụ của mình có cần người bảo vệ không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước, rồi quyết định có mời người đi cùng đến phiên hay không.
Dù có người bảo vệ quyền lợi, bạn vẫn nên tự chuẩn bị trang trình bày ngắn. Hội đồng xét xử thường muốn nghe chính bị hại nói về sự việc mình trải qua; người bảo vệ quyền lợi giỏi nhất cũng không kể thay được cảm nhận trực tiếp đó.
Câu hỏi thường gặp
Bị hại có phải đứng khi trình bày không?
Thông thường người trình bày đứng tại vị trí được chỉ định khi được chủ toạ mời. Người cao tuổi, người đang điều trị thương tích có thể xin phép ngồi; chủ toạ thường chấp nhận khi có lý do sức khoẻ.
Có được đọc bài viết sẵn khi trình bày không?
Được. Không có quy định cấm cầm giấy ghi chú. Tuy vậy, đọc nguyên văn một bài dài dễ bị chủ toạ đề nghị nói ngắn lại. Trang ghi ba phần chính, nhìn vào để nói, thường hiệu quả hơn đọc từng chữ.
Bị hại có thể thay đổi mức yêu cầu bồi thường tại phiên không?
Bị hại có thể nêu ý kiến điều chỉnh yêu cầu, chẳng hạn bổ sung khoản viện phí mới phát sinh, kèm chứng từ. Việc chấp nhận hay không và trong phạm vi nào do hội đồng xét xử quyết định theo luật tố tụng. Nên chuẩn bị chứng từ cho phần điều chỉnh.
Nếu bị cáo xin lỗi tại phiên, bị hại có phải trả lời ngay không?
Không bắt buộc. Bạn chỉ cần nói ngắn rằng đã nghe lời xin lỗi và giữ nguyên hoặc thay đổi yêu cầu. Việc chấp nhận lời xin lỗi là quyền của bạn, không nên quyết định vội dưới áp lực của không khí phòng xử.
Bị hại không đồng ý mức bồi thường toà tuyên thì làm gì?
Bị hại có quyền kháng cáo phần bồi thường của bản án sơ thẩm trong thời hạn luật định. Hỏi thư ký ngay sau phiên về cách nhận bản án và nộp đơn kháng cáo, vì thời hạn tính bằng ngày.