Khi bị hỏi dồn tại phiên toà, bạn có quyền chậm lại: xin nhắc lại câu hỏi, đề nghị được trả lời từng ý, dừng vài giây trước khi nói và trả lời đúng điều mình biết. Áp lực của phần hỏi đến từ nhịp độ chứ không phải từ nội dung. Khi lấy lại được nhịp, phần lớn người đứng trước hội đồng trả lời rõ ràng hơn hẳn.
Hỏi dồn có thể đến từ bên kia hoặc người bảo vệ quyền lợi của họ, có khi đến từ chính hội đồng xét xử khi họ muốn làm rõ nhanh một điểm. Bài này nói về cách phản ứng trong lúc đang bị hỏi, áp dụng cho đương sự trong vụ án dân sự sơ thẩm. Đây là kỹ năng giữ bình tĩnh để trả lời đúng sự thật, không phải cách né câu hỏi. Ví dụ trong bài đều là giả định.
Hỏi dồn trông như thế nào
Hỏi dồn không nhất thiết là hỏi to tiếng. Phổ biến hơn là những câu hỏi đến liên tiếp, câu sau nối ngay câu trước khi bạn chưa kịp trả lời hết, hoặc một câu hỏi chứa ba bốn ý cùng lúc. Có khi người hỏi nhắc lại câu trả lời của bạn theo cách hơi khác đi rồi hỏi bạn có đồng ý không. Có khi họ liên tục hỏi về một chi tiết nhỏ mà bạn đã nói là không nhớ.
Một số kiểu hỏi như vậy xuất phát từ chiến thuật của bên kia, một số chỉ đơn giản vì người hỏi cũng đang căng thẳng hoặc muốn tiết kiệm thời gian. Bạn không cần đoán động cơ. Điều bạn cần là nhận ra mình đang bị cuốn vào một nhịp quá nhanh, và biết rằng mình có quyền yêu cầu nhịp chậm hơn thông qua chủ toạ.
Dấu hiệu bạn đang bị cuốn theo: bạn trả lời trước khi người hỏi nói hết câu, bạn bắt đầu dùng nhiều "chắc là", "hình như", bạn nói những con số mà vài phút trước bạn còn nói không nhớ, hoặc bạn đồng ý với một cách diễn đạt lại mà không thật sự nghe kỹ. Khi thấy một trong những dấu hiệu này, đó là lúc dừng lại.
Năm động tác lấy lại nhịp
Năm động tác dưới đây có thể dùng ngay tại phiên, không cần chuẩn bị gì đặc biệt. Bạn không phải dùng cả năm, chỉ cần cái phù hợp với tình huống.
- Dừng hai ba giây trước khi trả lời. Hít một hơi, nhìn xuống tờ ghi chú. Khoảng dừng này không bị coi là bất lợi; nó cho thấy bạn đang suy nghĩ nghiêm túc.
- Xin nhắc lại câu hỏi. "Xin hội đồng cho nhắc lại câu hỏi" là đề nghị bình thường. Nhiều khi người hỏi tự rút gọn câu hỏi khi nhắc lại, giúp bạn dễ trả lời hơn.
- Đề nghị trả lời từng ý. Với câu hỏi gộp, bạn thưa: "Câu hỏi có ba ý, xin phép trả lời lần lượt." Sau đó trả lời ý thứ nhất, rồi ý thứ hai, rồi ý thứ ba.
- Không đồng ý với diễn đạt lại khi chưa chắc. Nếu người hỏi nói lại câu trả lời của bạn theo cách khác, bạn đáp: "Không hoàn toàn như vậy, điều bên bị đơn trình bày là…" rồi nhắc lại đúng ý mình.
- Xin chủ toạ cho thời gian tra tài liệu. Khi câu hỏi liên quan đến một con số hay ngày tháng có trong giấy tờ, bạn có thể xin vài giây tra tập hồ sơ thay vì trả lời theo trí nhớ.
Các động tác này đều hướng đến chủ toạ, người điều khiển phiên toà. Bạn không đề nghị trực tiếp với bên kia "anh hỏi chậm lại", mà thưa với hội đồng. Cách đó vừa đúng nghi thức vừa tránh biến phần hỏi thành đối đáp tay đôi.
Các kiểu hỏi dồn và cách phản ứng
Bảng gom những kiểu hỏi dồn hay gặp, kèm cách phản ứng phù hợp. Ví dụ giả định trong vụ tranh chấp tiền góp vốn mở quán giữa hai người bạn.
| Kiểu hỏi | Ví dụ giả định | Cách phản ứng |
|---|---|---|
| Câu hỏi gộp | Chị góp bao nhiêu, lúc nào, có giấy tờ gì, có ai chứng kiến? | Xin trả lời từng ý, bắt đầu với ý có giấy tờ rõ nhất. |
| Hỏi liên tiếp không chờ | Hỏi câu mới khi bạn đang nói dở câu trước. | Dừng, thưa với chủ toạ xin được trả lời hết câu trước. |
| Diễn đạt lại sai ý | Vậy là chị thừa nhận số tiền đó là cho mượn chứ không phải góp vốn? | Không đồng ý với cách diễn đạt, nhắc lại đúng ý mình. |
| Hỏi lặp một chi tiết | Hỏi lại ngày góp tiền lần thứ ba dù bạn đã nói không nhớ. | Giữ nguyên câu trả lời, chỉ ra tài liệu có thể làm rõ. |
| Câu hỏi kèm nhận xét | Chị nói vậy mà không thấy vô lý sao, chị góp vào lúc nào? | Bỏ qua phần nhận xét, chỉ trả lời phần hỏi. |
Kiểu thứ ba nguy hiểm nhất, vì nếu bạn gật đầu cho xong, biên bản phiên toà sẽ ghi bạn đã xác nhận một cách diễn đạt có thể khác với yêu cầu của bạn. Hãy nghe kỹ những câu bắt đầu bằng "vậy là" hoặc "nói cách khác là".
Giữ bình tĩnh về mặt cảm xúc
Nhớ rằng người quyết định là hội đồng. Bên kia hỏi dồn không làm thay đổi chứng cứ trong hồ sơ. Bản án dựa trên toàn bộ chứng cứ và lời trình bày, không dựa vào việc ai nói nhanh hơn trong phần hỏi.
Không đáp trả bằng câu hỏi ngược. Khi bị hỏi dồn, nhiều người phản ứng bằng cách hỏi ngược lại bên kia. Điều này biến phần hỏi thành cãi vã, và người bị chủ toạ nhắc có thể là bạn.
Nói chậm hơn bình thường. Khi căng thẳng, người ta nói nhanh dần. Chủ động nói chậm giúp bạn có thời gian suy nghĩ và giúp thư ký ghi biên bản chính xác hơn.
Giữ tư thế ổn định. Đứng hoặc ngồi theo hướng dẫn của chủ toạ, hai tay đặt trên tập hồ sơ. Tư thế ổn định giúp cảm xúc ổn định theo, đây là kỹ thuật người diễn thuyết vẫn dùng.
Xin nghỉ khi thật cần. Nếu bạn cảm thấy không thể tiếp tục, ví dụ do sức khoẻ, bạn có thể đề nghị chủ toạ cho nghỉ một lúc. Hội đồng quyết định, nhưng đề nghị chính đáng thường được xem xét.
Khi bị ép trả lời chỉ có hoặc không
Một dạng hỏi dồn tinh vi hơn là yêu cầu bạn chỉ trả lời có hoặc không cho một câu hỏi mà sự thật phức tạp hơn thế. Ví dụ giả định: "Chị có nhận lại hai mươi triệu từ anh ấy không, chỉ cần trả lời có hay không?", trong khi thực tế bạn có nhận, nhưng đó là tiền trả cho một món nợ khác chứ không phải tiền rút vốn. Trả lời "có" trơn sẽ để lại ấn tượng sai; từ chối trả lời lại trông như né tránh.
Cách xử lý là trả lời phần có hoặc không trước, rồi xin phép bổ sung một câu ngắn. "Có nhận, nhưng xin hội đồng cho bổ sung: khoản đó là tiền trả nợ tiền hàng tháng sáu, có tin nhắn xác nhận trong hồ sơ." Bạn đã trả lời thẳng câu hỏi, đồng thời không để biên bản thiếu bối cảnh. Chủ toạ thường cho phép một bổ sung ngắn như vậy.
Nếu không được bổ sung ngay, bạn ghi lại và trình bày bối cảnh ở lượt sau, khi được hội đồng hỏi tiếp hoặc ở phần tranh luận. Điều quan trọng là không vì bị ép mà trả lời sai, cũng không vì sợ hiểu nhầm mà từ chối trả lời. Câu trả lời trung thực, kèm bối cảnh đúng lúc, luôn là lựa chọn an toàn nhất.
Khi người hỏi dồn là hội đồng xét xử
Đôi khi chính thẩm phán hoặc hội thẩm hỏi nhanh và liên tiếp, nhất là khi họ thấy một điểm trong hồ sơ chưa rõ và muốn làm sáng tỏ ngay. Cảm giác bị hỏi dồn từ hội đồng thường đáng sợ hơn từ bên kia, vì bạn nghĩ hội đồng đang nghi ngờ mình. Thực tế, hỏi nhiều về một điểm thường chỉ có nghĩa đó là điểm quan trọng với việc giải quyết vụ án.
Với hội đồng, các động tác lấy lại nhịp vẫn dùng được, nhưng cần lịch sự hơn. Bạn thưa "Xin hội đồng cho bên bị đơn trả lời lần lượt từng ý" hoặc "Xin hội đồng cho vài giây để tra lại số liệu trong hồ sơ". Đây là những đề nghị hợp lý, giúp hội đồng có câu trả lời chính xác hơn.
Điều nên tránh là tỏ ra phật ý, phản bác rằng "câu này đã trả lời rồi" một cách gay gắt. Nếu bạn thật sự đã trả lời một câu tương tự, bạn có thể nhắc nhẹ rằng mình đã trình bày điều đó, rồi tóm tắt lại ngắn gọn. Hội đồng có lý do khi hỏi lại, có thể để đối chiếu với lời khai khác hoặc để biên bản ghi rõ hơn.
Chuẩn bị trước để không bị cuốn theo
Phần lớn người bị cuốn theo nhịp hỏi dồn là người chưa từng nói thành tiếng câu chuyện của mình trước người khác. Lần đầu nói ra là ở phòng xử, trước người lạ, dưới áp lực. Cách chuẩn bị hiệu quả là nhờ một người thân đóng vai bên kia, hỏi bạn liên tiếp, gộp ý, diễn đạt lại sai, để bạn tập dùng các động tác lấy lại nhịp.
Bạn cũng nên chuẩn bị sẵn một tờ ghi các con số, ngày tháng và tên tài liệu quan trọng, xếp theo dòng thời gian. Khi bị hỏi dồn về chi tiết, nhìn vào tờ này giúp bạn trả lời chính xác thay vì đoán. Tờ ghi chú cá nhân này để bạn tra cứu, không phải bài đọc.
Nếu bạn biết mình dễ hoảng khi bị áp lực, hoặc vụ việc có nhiều chi tiết kỹ thuật, việc có người bảo vệ quyền lợi đi cùng giúp giảm áp lực. Người bảo vệ có thể đề nghị chủ toạ điều chỉnh khi câu hỏi không phù hợp, và hỏi lại bạn để làm rõ điểm bạn trả lời chưa trọn. Cách phân vai với người bảo vệ được bàn ở mục về luật sư của trang.
Câu hỏi thường gặp
Xin nhắc lại câu hỏi nhiều lần có bị coi là né tránh không?
Xin nhắc lại một vài lần khi câu hỏi dài, gộp ý hoặc bạn thật sự không nghe rõ là bình thường. Nếu xin nhắc lại với hầu hết các câu, kể cả câu đơn giản, hội đồng có thể hiểu là bạn đang câu giờ. Dùng khi cần thiết là hợp lý.
Có được nói với chủ toạ là bên kia đang hỏi dồn không?
Bạn có thể thưa với chủ toạ một cách lịch sự, ví dụ xin được trả lời hết câu trước rồi mới nghe câu tiếp theo, hoặc xin trả lời từng ý. Cách đề nghị cụ thể như vậy hiệu quả hơn việc phàn nàn chung là bên kia hỏi dồn.
Đã lỡ gật đầu với một câu diễn đạt sai thì sửa thế nào?
Bạn nên xin phép hội đồng đính chính ngay khi nhận ra, nói rõ mình đã đồng ý nhầm với cách diễn đạt và trình bày lại đúng ý. Đính chính càng sớm càng tốt, và kiểm tra biên bản phiên toà sau đó để chắc lời đính chính đã được ghi.
Có bắt buộc trả lời mọi câu hỏi của bên kia không?
Câu hỏi được chủ toạ chấp nhận thì bạn nên trả lời trung thực. Nếu câu hỏi không liên quan hoặc xúc phạm, bạn có thể đề nghị chủ toạ xem xét. Việc từ chối trả lời không có lý do có thể bị hội đồng cân nhắc khi đánh giá lời trình bày.
Bị hỏi dồn rồi khóc hoặc nghẹn lời thì phải làm sao?
Đây là phản ứng con người bình thường, nhất là trong vụ ly hôn hay tranh chấp gia đình. Bạn có thể xin chủ toạ một chút thời gian để bình tĩnh lại. Hội đồng đã gặp nhiều tình huống như vậy. Bình tĩnh lại rồi trả lời tiếp là đủ.
Người lớn tuổi, khó nghe thì có được hỗ trợ khi bị hỏi không?
Người cao tuổi, người khuyết tật có thể đề nghị hội đồng cho nói chậm, nhắc lại câu hỏi hoặc có người hỗ trợ theo quy định. Bạn nên báo trước tình trạng sức khoẻ cho toà, ví dụ khi nhận giấy triệu tập, để phiên toà được sắp xếp phù hợp.