Vụ án nên có luật sư khi rủi ro của việc tự làm sai lớn hơn khả năng bạn tự sửa sai: số tiền hay tài sản tranh chấp lớn so với sức chịu của gia đình, có dấu vết hình sự, có nhiều bên dính vào, chứng cứ phải giám định hoặc định giá, bên kia đã có luật sư, hoặc thời hạn đang sát nút. Ngoài những trường hợp đó, rất nhiều đương sự vẫn tự theo vụ của mình đến hết phiên sơ thẩm, miễn là chịu đọc hồ sơ và chuẩn bị kỹ.
Bài này không bàn chuyện chọn văn phòng nào hay giá bao nhiêu. Nó giúp bạn tự soi vụ việc theo từng dấu hiệu, để quyết định có luật sư hay không dựa trên tình huống thật chứ không dựa trên nỗi sợ hay lời đồn. Các ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định.
Câu hỏi đúng: tự làm thì hỏng ở khâu nào
Nhiều người đặt câu hỏi "có nên thuê luật sư không" như thể đó là chuyện có tiền hay không. Cách hỏi hữu ích hơn là: nếu tự làm, mình dễ hỏng ở khâu nào, và hỏng rồi thì có gỡ lại được không. Một vụ đòi tiền đặt cọc có giấy biên nhận rõ ràng, bên kia thừa nhận đã nhận tiền, chỉ cãi nhau về lý do không trả, thì khâu dễ hỏng ít và nếu có hỏng cũng không quá nặng. Ngược lại, một vụ chia di sản có ba thế hệ, đất chưa cấp giấy, có người đã chết mà chưa ai khai nhận, thì chỉ một bước xác định sai người tham gia tố tụng cũng có thể kéo vụ việc dài thêm nhiều tháng.
Trong tố tụng có những lỗi sửa được và những lỗi khó sửa. Trình bày lủng củng ở phiên hoà giải thì lần sau nói lại. Nhưng không đưa yêu cầu phản tố đúng lúc, bỏ qua thời hạn kháng cáo, hay thừa nhận một tình tiết bất lợi trong biên bản lấy lời khai thì rất khó rút lại. Những lỗi khó sửa thường rơi vào người tự làm vì họ không biết đó là một cánh cửa sắp đóng.
Vì vậy, trước khi quyết định, bạn nên liệt kê những việc sắp phải làm trong vụ của mình, đánh dấu việc nào mình hiểu rõ, việc nào mình chỉ đoán. Phần "chỉ đoán" càng dài và càng gắn với thời hạn thì càng nên có người làm nghề nhìn qua.
Bảy dấu hiệu nên có luật sư trước khi vào phiên xử
Giá trị tranh chấp lớn so với gia đình bạn. Không có ngưỡng tiền cố định. Một khoản mà mất đi làm gia đình bạn phải bán nhà, vay nợ, hoặc mất nguồn sống chính thì đã đủ lớn để không nên đánh cược vào kinh nghiệm của chính mình.
Vụ việc có màu hình sự. Tranh chấp tiền bạc mà bên kia doạ tố cáo lừa đảo, hoặc bạn nghi bên kia có hành vi chiếm đoạt, thì ranh giới dân sự – hình sự rất mỏng. Một lời khai không cẩn thận ở toà dân sự có thể bị dùng ở nơi khác.
Có nhiều bên và nhiều quan hệ đan xen. Thừa kế nhiều hàng, đất có nhiều người cùng sử dụng, hợp đồng có người bảo lãnh, có bên thứ ba đang chiếm giữ tài sản. Xác định thiếu một người có quyền lợi liên quan là lý do phổ biến khiến bản án bị huỷ ở cấp trên.
Chứng cứ cần giám định, định giá hoặc thẩm định tại chỗ. Chữ ký nghi giả, giá trị nhà đất đang tranh cãi, ranh giới thửa đất cần đo lại. Yêu cầu những việc này đúng cách và đúng lúc là kỹ năng của người làm nghề.
Bên kia đã có luật sư. Không có nghĩa bạn chắc thua, nhưng thế cân bằng thay đổi: bên kia sẽ nêu căn cứ pháp lý, chất vấn chứng cứ của bạn và chuẩn bị bản tranh luận có hệ thống.
Có yếu tố nước ngoài hoặc người ở xa. Đương sự đang ở nước ngoài, tài sản ở nhiều tỉnh, giấy tờ phải hợp pháp hoá hay dịch thuật. Thủ tục kéo dài và nhiều chỗ dễ sót.
Bạn khó tự theo vì sức khoẻ, tuổi tác hoặc thời gian. Người cao tuổi, người đang điều trị bệnh, người làm việc xa nhà mà không thể đi lại nhiều lần. Đây là lý do thực tế, không phải dấu hiệu yếu kém.
Những vụ đương sự thường tự theo được nếu chịu khó
Ngược lại, có những dạng vụ việc mà người đọc kỹ hồ sơ, giữ giấy tờ ngăn nắp và chuẩn bị bài trình bày có thể tự đi hết phiên sơ thẩm. Danh sách dưới đây chỉ là gợi ý, không phải lời bảo đảm:
- Đòi lại khoản vay nhỏ có giấy vay rõ ràng, bên vay không phủ nhận việc đã nhận tiền.
- Ly hôn thuận tình hoặc gần thuận tình, đã thống nhất về con và không có tài sản chung đáng kể.
- Đòi tiền đặt cọc, tiền thuê nhà, tiền công khi có tin nhắn, chuyển khoản thể hiện đầy đủ giao dịch.
- Tranh chấp với cửa hàng về sản phẩm lỗi có hoá đơn, phiếu bảo hành và ảnh chụp tình trạng sản phẩm.
- Yêu cầu cấp dưỡng sau ly hôn khi mức thu nhập hai bên đã rõ.
Điểm chung của những vụ này là ít bên, quan hệ đơn giản, chứng cứ chủ yếu là giấy tờ bạn đang cầm. Kể cả vậy, một buổi hỏi ý kiến người làm nghề trước khi nộp đơn hoặc trước phiên xử vẫn giúp bạn tránh được lỗi khó sửa nhắc ở phần đầu.
Bảng tự xếp vụ của bạn vào ba mức
Bảng dưới gom các dấu hiệu thành ba mức để bạn tự xếp. Một vụ có thể có dấu hiệu của hai mức; khi đó nên xếp theo mức cao hơn.
| Mức | Dấu hiệu thường gặp | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|
| Tự theo được | Hai bên, một quan hệ pháp luật, chứng cứ giấy tờ rõ, giá trị vừa phải | Tự chuẩn bị, đọc hồ sơ, có thể hỏi một lần trước phiên xử |
| Nên hỏi từng phần | Có tranh cãi về số tiền, có một hai chứng cứ yếu, bên kia có yêu cầu phản tố | Tự theo, nhưng nhờ luật sư rà hồ sơ và bản trình bày trước các mốc chính |
| Nên có luật sư suốt vụ | Giá trị lớn, nhiều bên, có màu hình sự, cần giám định, bên kia có luật sư | Mời luật sư sớm, tốt nhất trước khi nộp đơn hoặc ngay khi nhận thông báo thụ lý |
Bảng không thay cho đánh giá của người làm nghề, nhưng giúp bạn đi gặp họ với một câu hỏi cụ thể hơn: "vụ này mình xếp ở mức hai, xin ý kiến xem có đúng không", thay vì kể lại toàn bộ câu chuyện từ đầu mà không biết mình cần gì.
Thời điểm mời luật sư: càng sớm càng ít việc phải gỡ
Người mời luật sư sát ngày xử thường nghe câu trả lời giống nhau: nhiều việc đã muộn. Lý do không phải luật sư làm không kịp, mà vì trong tố tụng dân sự, nhiều quyền phải được dùng trong một khoảng thời gian nhất định: đưa yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập, đề nghị toà thu thập chứng cứ, yêu cầu giám định. Qua phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải, nhiều cánh cửa đã hẹp lại.
Có bốn mốc hợp lý để cân nhắc. Mốc thứ nhất là trước khi nộp đơn khởi kiện, khi còn có thể chọn đúng yêu cầu và đúng người bị kiện. Mốc thứ hai là ngay khi bạn nhận thông báo thụ lý vụ án với tư cách bị đơn, vì đây là lúc phải nộp văn bản ghi ý kiến và cân nhắc phản tố. Mốc thứ ba là trước phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải. Mốc thứ tư, muộn nhất, là khi đã có quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Nếu vụ của bạn đã qua mốc thứ ba, vẫn nên hỏi. Luật sư vào muộn vẫn giúp được nhiều ở phần hỏi, tranh luận và cách trình bày, chỉ là phạm vi xoay xở hẹp hơn.
Khi chưa thể thuê luật sư cho cả vụ
Không phải ai cũng thuê được luật sư theo vụ. Có vài con đường ở giữa đáng cân nhắc. Nếu bạn thuộc diện được trợ giúp pháp lý của Nhà nước (người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, người khuyết tật có khó khăn về tài chính, trẻ em và một số nhóm khác theo luật), hãy hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý ở tỉnh, thành phố nơi bạn sống; họ có thể cử trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư tham gia vụ việc.
Nếu không thuộc diện đó, bạn có thể thuê luật sư cho một phần việc: rà hồ sơ, góp ý bản trình bày, hay soạn bản tranh luận, còn phần đi lại và nộp giấy tờ bạn tự làm. Cách này không thay được luật sư suốt vụ ở các vụ phức tạp, nhưng đỡ hơn nhiều so với đi một mình.
Với những câu hỏi nhỏ phát sinh giữa chừng, chẳng hạn một văn bản toà vừa gửi có nghĩa là gì, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hướng đọc ban đầu, rồi mang câu trả lời đó đối chiếu với hồ sơ thật. Điều quan trọng là đừng để câu hỏi tích lại đến sát ngày xử mới hỏi.
Những sai lầm khi tự đánh giá vụ của mình
Người đứng trong vụ việc thường nhìn vụ của mình lệch theo một hướng nhất định. Các kiểu lệch hay gặp:
- "Mình đúng thì toà sẽ thấy." Toà xét trên chứng cứ có trong hồ sơ, không xét trên điều bạn biết mà không chứng minh được.
- Đánh giá vụ theo cảm xúc. Bị xúc phạm nhiều không có nghĩa vụ lớn; vụ khiến bạn tức giận nhất có khi lại là vụ đơn giản nhất về pháp lý.
- Đợi bên kia có luật sư mới tính. Lúc biết được thì thường đã qua những mốc quan trọng.
- Chọn người hứa chắc thắng. Không ai làm nghề nghiêm túc hứa kết quả của một phiên xử; lời hứa đó là dấu hiệu nên dè chừng.
- Nghĩ có luật sư rồi thì khỏi phải làm gì. Bạn vẫn là người nắm sự việc rõ nhất và vẫn phải có mặt ở nhiều bước.
Tự hỏi lại ba câu: nếu thua thì mất gì, mình đang chắc vì có giấy tờ hay chỉ vì tin mình đúng, và trong ba tháng tới có thời hạn nào mình chưa nắm. Câu trả lời thường đủ để biết vụ của bạn đang ở mức nào trong bảng trên.
Câu hỏi thường gặp
Vụ dân sự có bắt buộc phải có luật sư không?
Không. Trong vụ án dân sự, đương sự có quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ. Việc có luật sư là lựa chọn, trừ một số trường hợp đặc thù trong tố tụng hình sự mà pháp luật buộc phải có người bào chữa.
Số tiền tranh chấp bao nhiêu thì nên thuê luật sư?
Không có con số chung. Nên so khoản tranh chấp với sức chịu của gia đình bạn: nếu mất khoản đó mà ảnh hưởng nặng đến nhà ở hay nguồn sống thì đã đáng để có người làm nghề xem xét vụ việc.
Bên kia không có luật sư thì bạn có nên thuê không?
Việc bên kia không có luật sư chỉ là một yếu tố. Nếu vụ của bạn có nhiều bên, cần giám định hoặc có màu hình sự thì vẫn nên có luật sư, dù bên kia tự đi một mình.
Đã qua phiên hoà giải rồi mới thuê luật sư có muộn không?
Có những quyền đã hết thời điểm dùng, như đưa yêu cầu phản tố trong một số giai đoạn. Tuy vậy luật sư vẫn giúp được ở phần chuẩn bị câu hỏi, tranh luận và rà lại chứng cứ trước phiên xử.
Người thân có thể thay luật sư bảo vệ cho bạn tại toà không?
Pháp luật tố tụng dân sự cho phép công dân Việt Nam đủ điều kiện làm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Người thân đủ điều kiện có thể đăng ký với toà, nhưng nên cân nhắc khả năng xử lý chuyên môn của họ.
Có nên thuê luật sư chỉ để đi cùng phiên xử không?
Được, nhưng hiệu quả sẽ hạn chế nếu luật sư không có thời gian đọc hồ sơ. Nên dành cho họ đủ thời gian rà hồ sơ và bản trình bày trước ngày xử, thay vì chỉ mời đến ngồi cạnh.