Khi bên kia trả lời lệch với chứng cứ trong hồ sơ, việc của bạn trong phần hỏi là làm cho sự lệch đó hiện rõ trước hội đồng bằng một hai câu hỏi đối chiếu ngắn, chứ không phải tranh cãi để bên kia nhận sai. Kết luận ai đúng ai sai thuộc về hội đồng xét xử; bạn để dành phần lập luận cho phần tranh luận, nơi bạn dẫn lại sự lệch đó cùng chứng cứ.
Bài này dành cho đương sự tự theo vụ án dân sự sơ thẩm, khi nghe bên kia nói một điều trái với giấy tờ, tin nhắn, sao kê, hoặc trái với chính lời khai trước đây của họ. Cách xử lý chứng cứ giả mạo hay đề nghị đối chất có thủ tục riêng thuộc phần chứng cứ, ở đây chỉ bàn kỹ năng ứng xử trong lúc hỏi. Ví dụ đều là giả định.
Lệch chứng cứ không phải lúc nào cũng là nói dối
Phản ứng đầu tiên khi nghe bên kia khai trái giấy tờ là bức xúc: họ đang nói dối trước toà. Nhưng có nhiều lý do khiến một người trình bày lệch với chứng cứ. Họ có thể nhớ nhầm, như chính bạn cũng có thể nhớ nhầm. Họ có thể hiểu một tài liệu theo cách khác. Họ có thể dựa vào một giấy tờ khác mà bạn chưa thấy. Hoặc họ thật sự trình bày sai sự thật.
Bạn không cần biết lý do nào đúng để xử lý tốt. Điều quan trọng là sự lệch được ghi nhận rõ ràng trong phiên, có chỉ dẫn tới tài liệu cụ thể, để hội đồng tự đánh giá. Gọi bên kia là kẻ nói dối không làm sự lệch rõ hơn, chỉ làm không khí căng thẳng và có thể khiến bạn bị nhắc nhở.
Giữ cách nhìn trung tính này cũng giúp bạn tỉnh táo. Nếu bên kia đang dựa vào một tài liệu bạn chưa được tiếp cận, bạn cần biết điều đó để đề nghị được xem, thay vì khẳng định chắc chắn họ sai rồi sau đó bị chứng minh ngược lại.
Trình tự xử lý ngay tại phần hỏi
Khi nghe một câu trả lời lệch chứng cứ, bạn có thể đi theo trình tự sau. Không phải lúc nào cũng cần đủ các bước; điểm càng quan trọng thì càng nên làm kỹ.
- Ghi lại nguyên văn câu trả lời, càng sát càng tốt, nhất là con số, ngày tháng, tên người.
- Tìm trong tập hồ sơ tài liệu mâu thuẫn với câu trả lời, ghi số trang hoặc tên tài liệu.
- Chờ đến lượt mình được hỏi, không cắt ngang lúc bên kia đang trả lời câu hỏi của người khác.
- Đặt câu hỏi xác nhận lại câu trả lời trước, để chắc mình không nghe nhầm.
- Đặt câu hỏi đối chiếu, nêu tên tài liệu và hỏi bên kia giải thích sự khác nhau.
- Ghi lại câu giải thích, không tranh luận thêm, chuyển sang điểm tiếp theo.
Bước bốn thường bị bỏ qua nhưng rất có ích. Đôi khi bạn nghe nhầm, hoặc bên kia nói nhầm và tự sửa khi được hỏi lại. Nếu họ xác nhận lại câu trả lời cũ, sự lệch với tài liệu trở nên rõ hơn, vì đó là câu họ đã khẳng định hai lần.
Câu hỏi đối chiếu: cách đặt cho từng loại tài liệu
Bảng gợi ý cách đặt câu hỏi đối chiếu tuỳ theo loại tài liệu mâu thuẫn. Ví dụ giả định trong vụ tranh chấp hợp đồng cung cấp hàng giữa một cửa hàng và nhà phân phối.
| Loại tài liệu | Câu trả lời lệch | Câu hỏi đối chiếu gợi ý |
|---|---|---|
| Sao kê ngân hàng | Bên phân phối nói chỉ nhận được một lần chuyển khoản. | Sao kê bên cửa hàng đã nộp có hai lần chuyển khoản vào cùng số tài khoản trong tháng ba. Bên phân phối giải thích thế nào về lần chuyển thứ hai? |
| Hợp đồng | Nói thời hạn giao hàng là ba mươi ngày. | Điều khoản về thời hạn trong hợp đồng hai bên đã ký ghi bao nhiêu ngày? |
| Tin nhắn | Nói chưa bao giờ đồng ý giảm giá. | Tin nhắn ngày tháng năm trong tập chứng cứ có câu đồng ý giảm giá; bên phân phối có gửi tin nhắn đó không? |
| Lời khai cũ | Tại phiên nói không ký biên bản giao hàng. | Trong bản tự khai trước đây, bên phân phối trình bày đã ký biên bản giao hàng. Điểm nào là đúng? |
| Tài liệu của chính bên kia | Nói hàng đã giao đủ. | Phiếu xuất kho do chính bên phân phối nộp ghi số lượng bao nhiêu? |
Câu hỏi đối chiếu tốt nhất nêu đúng tên tài liệu và hỏi một ý. Đặc biệt mạnh là đối chiếu với tài liệu do chính bên kia nộp, vì họ khó phủ nhận giấy tờ của mình. Bạn không cần đọc nguyên văn tài liệu, chỉ cần chỉ chỗ để hội đồng tra.
Giữ cho phần hỏi không thành cãi vã
Hỏi một lần là đủ. Sau khi bên kia giải thích, dù lời giải thích không thuyết phục, bạn không cần hỏi tiếp để họ nhận sai. Sự lệch đã được ghi nhận. Hỏi dồn tiếp thường chỉ cho họ thêm thời gian củng cố lời giải thích.
Không bình luận câu trả lời. Tránh những câu như "Rõ ràng là anh nói sai" sau mỗi câu trả lời. Phần hỏi để hỏi; nhận xét để dành cho phần tranh luận.
Hướng về hội đồng. Khi đặt câu hỏi đối chiếu, bạn có thể bắt đầu bằng "Đề nghị hội đồng lưu ý tài liệu số… trong hồ sơ". Cách nói này đưa tài liệu lên trước, chứ không đưa cảm xúc của bạn lên trước.
Đề nghị hội đồng làm rõ khi cần. Nếu bên kia không trả lời câu hỏi đối chiếu, hoặc trả lời lảng tránh, bạn có thể đề nghị chủ toạ yêu cầu họ trả lời hoặc đề nghị hội đồng xem xét tài liệu liên quan. Hội đồng có thẩm quyền làm rõ, bạn không cần tự mình ép.
Chọn điểm đáng nêu. Không phải chỗ lệch nào cũng cần đối chiếu ngay trong phần hỏi. Bạn ưu tiên những chỗ lệch chạm vào số tiền, thời điểm, chữ ký hay nghĩa vụ chính. Chỗ lệch nhỏ, chẳng hạn nhầm thứ trong tuần hay nhầm tên một người không liên quan, bạn có thể bỏ qua để phần hỏi gọn và hội đồng tập trung vào điểm lớn.
Khi bên kia đưa ra tài liệu bạn chưa từng thấy
Có trường hợp bên kia giải thích sự lệch bằng một tài liệu mới, bạn chưa từng thấy trong hồ sơ. Đây là tình huống dễ làm đương sự tự theo vụ án hoảng. Điều cần nhớ là việc giao nộp chứng cứ có thời hạn và điều kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự; chứng cứ nộp muộn chỉ được chấp nhận trong những trường hợp nhất định, và các đương sự có quyền được tiếp cận, trình bày ý kiến về chứng cứ của bên kia.
Trong tình huống này, bạn không nên vội bình luận nội dung tài liệu mới. Bạn thưa với hội đồng rằng mình chưa được tiếp cận tài liệu này, đề nghị được xem và trình bày ý kiến. Nếu tài liệu ảnh hưởng tới điểm chính và bạn cần thời gian kiểm tra, bạn có thể nêu đề nghị đó với hội đồng; việc tạm ngừng hay tiếp tục phiên do hội đồng quyết định theo quy định.
Nếu bạn nghi ngờ tài liệu không xác thực, bạn trình bày nghi ngờ kèm lý do cụ thể, chứ không cáo buộc chung chung. Thủ tục đề nghị giám định hoặc xử lý chứng cứ nghi giả mạo được bàn kỹ ở trang chuyên về chứng cứ. Với những vụ mà một tài liệu mới có thể làm đổi hướng cả vụ án, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người có chuyên môn xem xét trước khi phiên tiếp tục, nếu hội đồng cho tạm ngừng.
Khi chính lời của bạn bị chỉ ra là lệch chứng cứ
Kỹ năng này có hai chiều. Bên kia cũng có thể đặt câu hỏi đối chiếu với bạn, chỉ ra rằng điều bạn vừa nói khác với một tin nhắn, một tờ giấy, hay bản tự khai trước đây của bạn. Phản ứng tốt nhất giống hệt điều bạn mong đợi ở bên kia: không chối quanh, không công kích người hỏi, mà xác nhận hoặc giải thích ngắn gọn.
Nếu bạn nói nhầm, hãy đính chính ngay: "Xin đính chính, số tiền đúng là theo sao kê, bên nguyên đơn nói nhầm." Nếu tài liệu đúng nhưng cần bối cảnh, hãy giải thích bối cảnh và chỉ ra tài liệu khác hỗ trợ. Nếu bạn cho rằng tài liệu bên kia đưa ra không chính xác, hãy nói rõ lý do cụ thể và đề nghị hội đồng xem xét, thay vì chỉ nói "giấy đó sai".
Chính vì có chiều ngược lại này, việc đọc lại toàn bộ hồ sơ và lời khai của mình trước phiên là bắt buộc. Một đương sự đã biết trước chỗ lời mình và giấy tờ không khớp sẽ có sẵn câu giải thích trung thực, và không bị bất ngờ khi bên kia nêu ra. Người đã đính chính sớm và rõ thường giữ được lòng tin của hội đồng tốt hơn người bị phát hiện.
Dùng sự lệch trong phần tranh luận
Mọi việc bạn làm ở phần hỏi là để chuẩn bị cho phần tranh luận. Ở đó, bạn được trình bày lập luận của mình và dẫn lại những gì đã diễn ra tại phiên. Một sự lệch đã được ghi nhận rõ ràng trở thành một điểm lập luận gọn: bên kia trình bày điều A, tài liệu B trong hồ sơ thể hiện điều khác, và lời giải thích của bên kia tại phiên là C.
Bạn nên trình bày theo đúng trình tự sự việc, tài liệu, rồi kết luận đề nghị. Ví dụ giả định: "Tại phần hỏi, bên phân phối trình bày chỉ nhận một lần thanh toán. Sao kê đã nộp thể hiện hai lần chuyển khoản vào cùng tài khoản. Bên phân phối không đưa ra giải thích về lần chuyển thứ hai. Vì vậy, đề nghị hội đồng xác định tổng số tiền đã thanh toán là tổng của hai lần chuyển."
Cách trình bày này không dùng một từ nào để công kích bên kia, nhưng đặt sự lệch rất rõ trước hội đồng. Kỹ năng dựng lập luận và viết bản tranh luận được bàn chi tiết ở mục tranh luận và đối đáp của trang.
Câu hỏi thường gặp
Có được cắt ngang khi bên kia đang khai sai không?
Không nên. Bạn ghi lại và chờ đến lượt mình được hỏi hoặc được trình bày. Cắt ngang có thể bị chủ toạ nhắc nhở, và làm mất cơ hội để bên kia khẳng định trọn vẹn câu trả lời lệch, điều mà bạn cần để đối chiếu.
Bên kia khai sai thì có bị xử lý gì không?
Đương sự có nghĩa vụ trình bày trung thực và cung cấp chứng cứ chính xác. Việc đánh giá lời khai, và nếu có dấu hiệu vi phạm thì xử lý ra sao, thuộc thẩm quyền của toà án và cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Phần của bạn là chỉ ra sự lệch kèm chứng cứ.
Nếu không tìm kịp tài liệu đối chiếu trong lúc hỏi thì sao?
Bạn ghi lại câu trả lời lệch, và khi đến phần tranh luận thì dẫn ra tài liệu sau khi đã tìm được. Có thể xin chủ toạ vài giây để tra, nhưng nếu mất nhiều thời gian thì nên để dành cho phần tranh luận thay vì làm gián đoạn phiên.
Có nên đề nghị đối chất ngay tại phiên không?
Đối chất có thủ tục và điều kiện riêng. Nếu sự lệch giữa lời các bên về một điểm quan trọng không thể làm rõ bằng câu hỏi và tài liệu, bạn có thể nêu đề nghị với hội đồng. Hội đồng quyết định có tiến hành hay không.
Bên kia nói tài liệu của bạn là giả thì phản ứng thế nào?
Bạn bình tĩnh, không cãi lại bằng lời. Bạn thưa với hội đồng về nguồn gốc tài liệu, ai lập, khi nào, bản gốc đang ở đâu. Nếu bên kia yêu cầu giám định, hội đồng sẽ xem xét theo thủ tục. Chuẩn bị sẵn bản gốc giúp bạn chủ động.
Lời khai lệch nhỏ, không ảnh hưởng điểm chính thì có nên nêu không?
Thường là không. Chỉ ra quá nhiều sự lệch nhỏ làm loãng những sự lệch quan trọng và kéo dài phiên. Bạn nên tập trung vào những điểm ảnh hưởng tới số tiền, thời điểm, trách nhiệm hay quyền lợi chính trong vụ án.