Bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; ở một số trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa và cơ quan tiến hành tố tụng sẽ chỉ định nếu bị cáo, người đại diện hay người thân không mời. Tự bào chữa không có nghĩa là phủ nhận mọi thứ. Theo nghĩa đúng, đó là việc bị cáo tự trình bày sự thật, chỉ ra những điểm cáo trạng nêu chưa đúng, và đưa ra những tình tiết có thật có lợi cho mình để hội đồng xét xử cân nhắc.
Bài này viết cho bị cáo đang tại ngoại hoặc đang bị tạm giam, và cho người nhà muốn hiểu để hỗ trợ đúng cách. Bài trình bày nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Bộ luật Hình sự hiện hành, không đi vào tội danh cụ thể. Với vụ án hình sự, gần như luôn nên có ý kiến của luật sư; bài này giúp bạn hiểu mình đang ở đâu trong quá trình, không thay được người làm nghề.
Quyền của bị cáo liên quan đến việc bào chữa
Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của bị cáo, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý theo điều kiện luật định. Bị cáo có thể vừa có người bào chữa vừa tự trình bày.
Trường hợp bắt buộc có người bào chữa. Theo nguyên lý của luật tố tụng hiện hành, khi bị cáo bị truy tố về tội có khung hình phạt cao nhất rất nghiêm khắc, khi bị cáo là người dưới 18 tuổi, hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần khiến không tự bào chữa được, mà không mời người bào chữa, thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định. Bị cáo hoặc người đại diện vẫn có quyền đề nghị thay đổi hoặc từ chối trong phạm vi luật cho phép.
Được nhận các văn bản tố tụng. Bị cáo được nhận bản cáo trạng, quyết định đưa vụ án ra xét xử và các văn bản khác theo luật. Đây là tài liệu nền để chuẩn bị.
Được trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, đề nghị. Bị cáo có quyền trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đề nghị triệu tập người làm chứng, đề nghị hỏi người tham gia tố tụng khác, tham gia tranh luận và nói lời sau cùng.
Không bị buộc phải nhận mình có tội. Luật tố tụng ghi nhận bị cáo không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Đây là sự bảo đảm trước ép cung; nó không phải lời khuyên chối bỏ những gì đã rõ. Khai báo thành khẩn, ăn năn hối cải là tình tiết được luật hình sự xem xét giảm nhẹ.
Đọc cáo trạng như người chuẩn bị bào chữa
Cáo trạng là văn bản quan trọng nhất trước phiên. Cách đọc có hệ thống, kể cả khi bạn có luật sư:
- Đọc một lượt toàn bộ để nắm tội danh, điều luật bị truy tố và tóm tắt hành vi.
- Đọc lần hai, chia phần mô tả hành vi thành từng sự kiện nhỏ: thời gian, địa điểm, hành động, người có mặt, hậu quả.
- Với mỗi sự kiện, ghi bên cạnh: đúng, sai, hay đúng một phần; nếu sai, sự thật là gì và có ai, tài liệu gì xác nhận.
- Gạch dưới mọi con số: giá trị tài sản, tỷ lệ thương tích, số tiền. Con số thường là chỗ quyết định khung hình phạt.
- Liệt kê những tình tiết có thật có lợi cho bạn mà cáo trạng chưa nhắc: đã bồi thường, đã tự thú, hoàn cảnh gia đình, nhân thân.
- Đem bản ghi chú trao đổi với người bào chữa; nếu không có, chuẩn bị thành trang trình bày ngắn cho phiên.
Nếu đang bị tạm giam, việc nhận và giữ tài liệu có hạn chế theo nội quy cơ sở giam giữ. Người bào chữa có thể gặp bạn để trao đổi; người nhà không thể trực tiếp làm thay phần này.
Tình tiết bị cáo có thể trình bày và giấy tờ chứng minh
Luật hình sự liệt kê các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; ngoài danh sách đó, toà còn có thể xem xét các tình tiết khác. Bảng dưới nêu những tình tiết thường gặp mà bị cáo và người nhà có thể chuẩn bị giấy tờ. Chỉ trình bày tình tiết có thật.
| Tình tiết | Ý nghĩa | Giấy tờ, chứng cứ |
|---|---|---|
| Đã bồi thường, khắc phục hậu quả | Thể hiện thái độ sửa chữa sai lầm | Giấy nhận tiền của bị hại, biên lai nộp tiền tại cơ quan thi hành án dân sự |
| Bị hại có ý kiến xin giảm nhẹ | Toà có thể xem xét như một tình tiết | Đơn của bị hại gửi toà, hoặc ý kiến bị hại trình bày tại phiên |
| Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải | Tình tiết giảm nhẹ theo luật hình sự | Thể hiện qua lời khai trong hồ sơ và thái độ tại phiên |
| Nhân thân tốt, phạm tội lần đầu | Toà cân nhắc khi lượng hình | Xác nhận nơi cư trú, giấy khen, xác nhận nơi làm việc |
| Hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn | Có thể được xem xét | Xác nhận của chính quyền cấp xã nơi cư trú về hoàn cảnh |
| Thân nhân là người có công | Có thể được xem xét | Giấy chứng nhận, quyết định liên quan của thân nhân |
Người nhà thường là người gom những giấy tờ này. Hãy nộp qua người bào chữa hoặc gửi cho toà trước ngày xét xử, ghi rõ tên vụ án và tên bị cáo, giữ lại bản sao có xác nhận đã nhận.
Trình bày tại phần xét hỏi: đúng câu hỏi, đúng sự thật
Ở phần xét hỏi, chủ toạ thường hỏi bị cáo có nghe rõ cáo trạng không, có ý kiến gì không, rồi hỏi chi tiết từng sự việc. Câu trả lời tốt là câu ngắn, trả lời đúng điều được hỏi. Nếu không nhớ, hãy nói không nhớ, thay vì đoán; một câu đoán sai bị đối chiếu với hồ sơ sẽ làm cả phần trình bày bị nghi ngờ.
Nếu lời khai tại phiên khác với lời khai trong hồ sơ, hội đồng xét xử sẽ hỏi vì sao. Đây là chỗ nhiều bị cáo gặp khó. Nếu trước đây bạn khai chưa chính xác vì nhớ nhầm hoặc vì lý do nào khác, hãy nói rõ lý do có thật đó. Thay đổi lời khai không kèm lý do, hoặc đổ cho người khác mà không có căn cứ, thường không được chấp nhận và có thể bị đánh giá là thiếu thành khẩn.
Bị cáo được đề nghị chủ toạ hỏi bị hại, người làm chứng về điểm mình cho là chưa đúng. Ví dụ giả định: cáo trạng nêu giá trị tài sản cao hơn thực tế theo hiểu biết của bị cáo; bị cáo có thể đề nghị toà xem xét lại căn cứ định giá. Đây là đề nghị chính đáng, khác hẳn với việc phủ nhận hành vi đã có nhiều chứng cứ.
Phần tranh luận và giới hạn của việc tự bào chữa
Ở phần tranh luận, sau khi kiểm sát viên luận tội và người bào chữa trình bày, bị cáo được nói ý kiến của mình. Nếu đã có luật sư, bị cáo không cần nhắc lại toàn bộ lập luận pháp lý; hãy nói ngắn về những điều luật sư không thể nói thay: nhận thức của mình về hành vi, việc đã làm để khắc phục, hoàn cảnh cụ thể. Nếu không có luật sư, hãy nói theo ba ý: ý kiến về những điểm trong luận tội mà bạn thấy chưa đúng kèm căn cứ, các tình tiết giảm nhẹ có thật, và đề nghị của bạn với hội đồng xét xử.
Giới hạn cần biết: bị cáo thường không nắm hết cách luật hình sự xác định khung hình phạt, cách tính tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, hay hệ quả của việc thay đổi lời khai. Tự bào chữa trong vụ đơn giản, bị cáo nhận hành vi, đã bồi thường, thì nhiều người làm được. Với vụ nhiều bị cáo, tội danh có tranh cãi, khung hình phạt nặng, nên có người bào chữa; người nhà có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có cái nhìn ban đầu trước khi mời luật sư theo vụ.
Tuyệt đối tránh: liên lạc với bị hại, người làm chứng để thuyết phục họ thay đổi lời khai, hoặc thống nhất lời khai với người cùng vụ. Những việc đó có thể làm tình hình nặng hơn và có thể tự nó là hành vi vi phạm pháp luật. Mọi ý kiến hãy đưa ra công khai tại phiên, qua người bào chữa, hoặc bằng văn bản gửi toà.
Bị cáo đang tại ngoại: những việc trước ngày xử
Bị cáo được tại ngoại nhận giấy triệu tập và có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập. Vắng mặt không có lý do chính đáng, toà có thể ra quyết định áp giải hoặc xử lý theo luật tố tụng, và điều đó cũng khiến hội đồng xét xử đánh giá thấp thái độ của bị cáo. Nếu ốm đau hay có trở ngại thật, hãy báo toà sớm nhất có thể, kèm giấy tờ của cơ sở y tế hoặc tài liệu chứng minh trở ngại.
Trong tuần trước phiên, hãy làm mấy việc cụ thể. Gặp người bào chữa ít nhất một lần để thống nhất những điểm sẽ trình bày, hỏi họ về những câu hội đồng xét xử có thể hỏi. Kiểm tra lại giấy tờ về việc đã bồi thường, khắc phục, bảo đảm toà đã nhận. Nếu đã có thoả thuận với bị hại, hỏi xem bị hại có gửi ý kiến cho toà chưa. Sắp xếp công việc, việc nhà để có thể ở toà cả ngày, vì sau khi tuyên án có trường hợp bị cáo bị bắt tạm giam ngay để bảo đảm thi hành án, tuỳ mức án và quyết định của hội đồng xét xử.
Sáng hôm xử, đến sớm, mặc trang phục giản dị, lịch sự, mang giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập. Đừng nói chuyện với bị hại hay người làm chứng ở hành lang về vụ án, dù với ý tốt; một lời xin lỗi bên ngoài phòng xử dễ bị hiểu thành gây áp lực. Lời xin lỗi, nếu muốn nói, hãy nói tại phiên, khi được chủ toạ cho phép.
Người nhà hỗ trợ bị cáo tự bào chữa thế nào cho đúng
Người nhà là chỗ dựa lớn nhất của bị cáo trước phiên. Những việc nên làm và không nên làm:
- Nên: gom giấy tờ nhân thân, hoàn cảnh gia đình, giấy nhận tiền bồi thường, gửi cho người bào chữa hoặc toà.
- Nên: hỏi toà về ngày giờ xét xử, phòng xử, để có mặt dự phiên công khai.
- Nên: nếu được thì thay mặt bị cáo liên hệ bị hại để đề nghị bồi thường, khắc phục, với thái độ cầu thị và có giấy tờ rõ ràng.
- Không nên: nhắn bị cáo qua người khác cách khai, cách trả lời; nội dung trao đổi với người bị tạm giam phải theo quy định của cơ sở giam giữ.
- Không nên: gây áp lực với bị hại, người làm chứng, kể cả bằng lời nói tưởng như nhẹ nhàng.
- Không nên: tin người hứa "lo được" kết quả xét xử; không ai được phép hứa điều này và việc đưa tiền để "lo" có thể là phạm tội.
Phần việc riêng của người nhà tại phiên toà có một bài chi tiết trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo không có tiền mời luật sư thì có được hỗ trợ không?
Bị cáo thuộc trường hợp bắt buộc có người bào chữa sẽ được chỉ định nếu không mời. Ngoài ra, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước hỗ trợ; diện và điều kiện cần đối chiếu quy định hiện hành.
Bị cáo có thể từ chối luật sư được chỉ định không?
Bị cáo hoặc người đại diện có quyền đề nghị thay đổi hoặc từ chối người bào chữa trong phạm vi luật cho phép. Với trường hợp bắt buộc có người bào chữa, việc từ chối có điều kiện riêng; nên hỏi toà hoặc người bào chữa đang được chỉ định để hiểu hệ quả.
Bị cáo có được đọc lời trình bày viết sẵn tại phiên không?
Bị cáo thường được nhìn vào ghi chú khi trình bày. Bị cáo đang bị tạm giam cần tuân theo nội quy về việc mang giấy tờ vào phòng xử; nên hỏi người bào chữa trước.
Bị cáo đã nhận tội ở cơ quan điều tra, tại phiên có được nói khác không?
Bị cáo có quyền trình bày tại phiên. Nếu lời khai tại phiên khác lời khai trước, hội đồng xét xử sẽ hỏi lý do và đối chiếu với các chứng cứ khác trong hồ sơ. Thay đổi lời khai cần có lý do có thật; nếu cho rằng mình bị ép cung, hãy nêu rõ để toà xem xét.
Người nhà có được ngồi cạnh bị cáo trong phòng xử không?
Thường là không. Bị cáo ngồi ở vị trí dành cho bị cáo; người nhà ngồi ở khu vực người dự. Việc trò chuyện, trao đồ cho bị cáo đang bị tạm giam phải được lực lượng dẫn giải và chủ toạ cho phép.