Khi bị công kích trong lúc tranh luận, phản ứng có lợi nhất thường là không đáp vào lời công kích, mà đưa câu chuyện trở về yêu cầu và chứng cứ, bằng giọng bình thường. Hội đồng xét xử quyết định dựa trên hồ sơ, không dựa trên việc ai nói gay gắt hơn. Một đương sự giữ được bình tĩnh trước lời khiêu khích thường được lắng nghe kỹ hơn ở những phần còn lại.
Biết vậy, nhưng làm được thì khó, nhất là trong vụ ly hôn, tranh chấp tài sản giữa người thân, hay khi bên kia có người bảo vệ nói năng sắc sảo. Bài này đi qua các dạng công kích hay gặp trong phần tranh luận, kỹ thuật giữ bình tĩnh tại chỗ, cách đáp bằng câu trung tính, và lúc nào nên đề nghị chủ toạ can thiệp.
Vì sao công kích hay xuất hiện ở phần tranh luận
Phần tranh luận là lúc mỗi bên được nói dài nhất và tự do nhất. Đó cũng là lúc cảm xúc dồn nén trong suốt vụ việc dễ bật ra. Trong vụ gia đình, những chuyện cũ không liên quan đến yêu cầu, như ai đối xử tệ với ai, ai bỏ bê cha mẹ, thường bị lôi vào. Trong vụ làm ăn, lời công kích thường nhắm vào uy tín: "người này nổi tiếng quỵt nợ", "cả khu ai cũng biết".
Đôi khi công kích là chiến thuật có chủ ý: làm bên kia mất bình tĩnh để họ nói sai, nói quá, hoặc bỏ qua những luận điểm chính. Người tự theo vụ, chưa quen không khí phòng xử, dễ rơi vào bẫy này. Họ dành hết lượt đối đáp để thanh minh về chuyện đời tư, và quên mất phải chỉ ra rằng con số của bên kia không khớp với sao kê.
Hiểu được điều đó giúp bạn nhìn lời công kích như một tín hiệu: nếu bên kia phải dùng đến công kích cá nhân, có thể lập luận dựa trên chứng cứ của họ không đủ mạnh. Việc của bạn là không để tín hiệu đó bị che lấp bởi một cuộc cãi vã.
Các dạng công kích thường gặp và cách đáp
Mỗi dạng có cách đáp riêng, nhưng đều chung một nguyên tắc: ngắn, trung tính, quay về vụ án.
| Dạng công kích | Ví dụ giả định | Cách đáp gợi ý |
|---|---|---|
| Bới chuyện đời tư | "Chị ấy bỏ nhà đi nhiều lần, không lo cho gia đình" | Nếu không liên quan: nêu ngắn rằng nội dung này không liên quan đến yêu cầu. Nếu liên quan (ví dụ quyền nuôi con): đáp bằng chứng cứ, không bằng cảm xúc |
| Gán động cơ xấu | "Anh ta kiện chỉ để chiếm đất" | Nhắc lại yêu cầu và căn cứ của mình, không tranh cãi về động cơ |
| Mỉa mai, giễu cợt | Cười khi bạn trình bày, bình luận về cách nói của bạn | Không đáp; tiếp tục trình bày, nếu bị ngắt quãng thì đề nghị chủ toạ cho nói tiếp |
| Doạ dẫm, hù về hậu quả | "Kiện thế này sẽ bị phạt nặng đấy" | Không đáp vào lời doạ; hậu quả pháp lý do hội đồng quyết định |
| Xúc phạm, lăng mạ | Dùng từ ngữ thô tục, chửi bới | Không đáp lại; đề nghị chủ toạ nhắc nhở và ghi vào biên bản |
Một số chuyện nghe như đời tư nhưng lại liên quan trực tiếp đến yêu cầu, ví dụ điều kiện chăm sóc con trong tranh chấp quyền nuôi con. Với những điểm đó, bạn không nên gạt đi là "không liên quan", mà đáp bằng tài liệu, lời làm chứng, thực tế chăm sóc. Phân biệt được đâu là công kích thuần tuý và đâu là lập luận khoác áo công kích là kỹ năng quan trọng.
Kỹ thuật giữ bình tĩnh tại chỗ
Bình tĩnh không phải là không có cảm xúc, mà là không để cảm xúc quyết định lời nói. Một số việc nhỏ làm được ngay tại phiên:
- Khi nghe lời công kích, cúi xuống ghi lại câu đó vào sổ thay vì nhìn thẳng vào người nói.
- Thở chậm vài nhịp, thở ra dài hơn hít vào, trước khi đến lượt mình.
- Uống một ngụm nước nếu được phép mang nước vào phòng xử.
- Khi đến lượt, hướng mặt về phía hội đồng xét xử, không quay sang bên kia.
- Bắt đầu bằng câu mở đầu đã chuẩn bị sẵn, như "Thưa hội đồng, về lập luận của phía bị đơn…", để giọng ổn định trước khi vào nội dung.
- Nếu cảm thấy không thể nói tiếp vì quá xúc động, xin phép chủ toạ cho dừng một chút.
Chuẩn bị trước cũng là cách giữ bình tĩnh. Nếu bạn đoán được bên kia sẽ nhắc lại chuyện cũ nào, hãy viết sẵn một câu đáp ngắn cho chuyện đó. Khi nó xảy ra, bạn chỉ cần đọc câu đã chuẩn bị, không phải nghĩ trong lúc đang giận. Người thân đi cùng ngồi ở hàng ghế dự khán cũng giúp bạn yên tâm hơn, miễn là họ không phản ứng thành tiếng.
Đáp lại bằng câu trung tính
Gọi tên vấn đề, không gọi tên người. "Ý kiến vừa nêu về đời sống cá nhân không liên quan đến yêu cầu chia tài sản" thay cho "Anh ta lúc nào cũng bịa chuyện".
Một câu là đủ. Với lời công kích không liên quan, bạn không cần giải thích dài. Câu càng ngắn, người nghe càng thấy rõ đó không phải là vấn đề của vụ án.
Chuyển ngay sang nội dung. Sau câu đáp, quay về luận điểm của mình: "Về yêu cầu chính, nguyên đơn xin trình bày ba điểm". Việc chuyển nhanh cho thấy bạn kiểm soát được lượt nói.
Không trả đũa bằng chuyện đời tư của bên kia. Đáp lời công kích bằng một lời công kích khác biến cả hai bên thành người gây rối trong mắt hội đồng, và kéo dài phiên xử mà không ích gì.
Đính chính khi có nói sai sự thật quan trọng. Nếu lời công kích chứa một tình tiết sai có thể ảnh hưởng đến đánh giá của hội đồng, hãy đính chính bằng chứng cứ, ngắn gọn, rồi dừng.
Giữ cách xưng hô theo tư cách tố tụng. Gọi bên kia là "phía nguyên đơn", "phía bị đơn", "người có quyền lợi liên quan" thay vì "anh ta", "bà ấy", hay tên gọi trong nhà. Cách xưng hô này tạo khoảng cách cần thiết, giúp chính bạn bớt bị cuốn vào cảm xúc, nhất là khi người ngồi bàn bên kia từng là vợ, chồng hay anh chị em ruột.
Khi lời công kích vượt quá giới hạn
Phiên toà có nội quy, và chủ toạ có trách nhiệm giữ trật tự. Người tham gia phiên toà phải tôn trọng hội đồng xét xử và những người tham gia khác. Khi một bên dùng lời lẽ xúc phạm, lăng mạ, đe doạ, chủ toạ có thể nhắc nhở, và với hành vi vi phạm nội quy nghiêm trọng, có thể áp dụng các biện pháp theo quy định.
Nếu chủ toạ chưa can thiệp, bạn có quyền đứng lên khi được phép và đề nghị: "Thưa hội đồng, đề nghị hội đồng nhắc nhở phía bị đơn về lời lẽ vừa dùng, và đề nghị thư ký ghi nội dung này vào biên bản". Đề nghị như vậy là chính đáng, nói một lần, rồi để chủ toạ quyết định. Đừng tự mình đôi co với người đang vi phạm.
Nếu lời đe doạ đi kèm hành vi cụ thể, như hẹn "gặp ngoài kia nói chuyện", hãy nêu rõ với hội đồng và ghi lại. Sau phiên, nếu có dấu hiệu nguy hiểm, bạn có thể đề nghị lực lượng bảo vệ phiên toà hỗ trợ khi ra về, hoặc trình báo với công an nơi gần nhất. An toàn của bạn quan trọng hơn mọi lượt tranh luận.
Vụ gia đình: khi người công kích là người thân
Tranh chấp ly hôn, chia tài sản, thừa kế giữa anh chị em là nơi công kích thường xảy ra nhất và cũng gây tổn thương nhất, vì người nói biết rõ chỗ đau của người nghe. Ví dụ giả định: trong vụ chia thừa kế ở Thanh Hoá, người em nhắc lại chuyện người anh từng vay tiền cha mẹ không trả, ngay giữa phần tranh luận về chia nhà đất. Chuyện đó có thể liên quan nếu khoản vay ảnh hưởng đến phần di sản, và có thể không liên quan nếu đã được giải quyết từ lâu.
Cách đáp hợp lý là tách hai lớp. Lớp pháp lý: nếu khoản vay đó có liên quan đến việc chia di sản, đáp bằng chứng cứ về việc đã trả hoặc thoả thuận đã có. Lớp tình cảm: không đáp tại phiên. Phòng xử không phải nơi giải quyết những tổn thương nhiều năm, và hội đồng không xét xử chuyện ai là người con tốt hơn.
Nếu có con nhỏ trong vụ ly hôn, hãy nhớ rằng mọi điều nói tại phiên xoay quanh lợi ích của con. Việc giữ được sự chừng mực khi bị người kia công kích cũng là một cách thể hiện khả năng làm cha mẹ bình tĩnh, điều mà người xét xử có thể quan sát.
Sau phiên toà: đừng để cuộc tranh luận kéo ra hành lang
Rất nhiều căng thẳng tiếp diễn sau khi hội đồng tuyên bố kết thúc phiên. Một vài điều nên làm:
- Rời phòng xử theo hướng khác hoặc chờ bên kia đi trước nếu không khí còn căng.
- Không tiếp tục tranh cãi ở hành lang, bãi xe, cổng toà.
- Không đăng nội dung tranh luận, ảnh hay tên bên kia lên mạng xã hội trong lúc vụ án chưa kết thúc.
- Ghi lại những gì đã xảy ra trong ngày khi còn nhớ rõ, phòng trường hợp cần dùng sau này.
- Nếu bị đe doạ, nhắn tin quấy rối sau phiên, lưu giữ toàn bộ và trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Bản án sẽ dựa trên những gì diễn ra trong phòng xử và trong hồ sơ, không dựa trên những gì hai bên nói với nhau ngoài cổng toà. Một cuộc cãi vã sau phiên không thay đổi được kết quả, nhưng có thể sinh thêm rắc rối mới, kể cả những tình huống mà chính bạn trở thành người bị trình báo.
Giữ bình tĩnh không có nghĩa là chịu đựng mọi thứ. Đó là chọn đúng nơi và đúng cách để bảo vệ mình: tại phiên thì bằng chứng cứ và đề nghị với hội đồng, ngoài phiên thì bằng các kênh pháp lý phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia nói sai về đời tư của mình thì có cần đính chính không?
Chỉ cần đính chính nếu chuyện đó liên quan đến yêu cầu đang xét hoặc có thể ảnh hưởng đến đánh giá của hội đồng. Đính chính bằng chứng cứ, một hai câu rồi dừng. Những chuyện không liên quan thì chỉ nêu ngắn rằng nó không liên quan.
Có được yêu cầu chủ toạ ngăn bên kia nói không?
Bạn không thể yêu cầu ngăn bên kia trình bày ý kiến, nhưng có quyền đề nghị chủ toạ nhắc nhở khi họ dùng lời lẽ xúc phạm hoặc nói ngoài phạm vi vụ án, và đề nghị ghi vào biên bản. Chủ toạ là người quyết định.
Nếu mình lỡ to tiếng tại phiên thì làm sao?
Hãy dừng lại, xin lỗi hội đồng ngắn gọn rồi tiếp tục bằng giọng bình thường. Một lần lỡ lời được sửa ngay thường không ảnh hưởng nhiều. Điều quan trọng là không để nó kéo thành cãi vã qua lại với bên kia.
Luật sư bên kia hỏi dồn, nói gay gắt thì có được phản đối không?
Bạn có thể đề nghị chủ toạ xem xét nếu câu hỏi mang tính xúc phạm hoặc không liên quan. Trong phần tranh luận, hãy đáp nội dung lập luận của luật sư, không đáp giọng điệu. Hội đồng đánh giá nội dung của cả hai bên.
Có nên đưa người thân đi cùng để hỗ trợ tinh thần không?
Có thể, nếu phiên toà xử công khai và người thân hiểu rằng họ chỉ ngồi dự khán, không được phát biểu hay phản ứng thành tiếng. Người thân bình tĩnh giúp bạn yên tâm, còn người thân dễ kích động có thể làm tình hình căng hơn.
Bị đe doạ sau phiên toà thì làm gì?
Lưu lại mọi tin nhắn, cuộc gọi, ghi chép thời gian và nội dung, rồi trình báo công an nơi gần nhất. Nếu sự việc xảy ra ngay tại khu vực toà, báo lực lượng bảo vệ phiên toà. Không tự đối đầu với người đe doạ.