Câu hỏi tại phiên toà nên tránh nhất là câu mà bạn không biết trước câu trả lời ở một điểm quan trọng, câu hỏi gộp nhiều ý, câu mang tính buộc tội và câu hỏi lại điều đã rõ trong hồ sơ. Những câu này không chỉ vô ích mà thường có hại: chúng cho bên kia cơ hội giải thích dài, khiến chủ toạ phải can thiệp, hoặc làm lộ điểm yếu của chính bạn.
Bài này liệt kê các loại câu hỏi đương sự tự theo vụ án hay mắc ở phần hỏi tại phiên sơ thẩm dân sự, giải thích vì sao chúng hỏng và đưa ra cách đổi sang câu hỏi tốt hơn. Bài không hướng dẫn cách gài bẫy hay làm khó bên kia; mục tiêu là câu hỏi giúp làm rõ sự thật. Các ví dụ đều là giả định.
Vì sao một câu hỏi tệ gây hại nhiều hơn không hỏi
Ở phần hỏi, mỗi câu bạn đặt ra đều được ghi vào biên bản phiên toà cùng câu trả lời. Câu hỏi tốt để lại một sự kiện được xác nhận. Câu hỏi tệ để lại một lời giải thích của bên kia, được trình bày bằng chính lời của họ, đúng lúc hội đồng đang chú ý. Nói cách khác, câu hỏi tệ đã trao micro cho bên kia. Lời giải thích ấy sau đó có thể được bên kia dẫn lại trong phần tranh luận như một điều đã được trình bày công khai tại phiên, và bạn phải mất công phản bác một điểm mà lẽ ra không ai nhắc tới.
Ngoài ra, hội đồng xét xử quan sát cách các bên tham gia phiên. Một đương sự hỏi dồn, hỏi lặp, hỏi mang tính công kích tạo ấn tượng thiếu bình tĩnh và có thể bị chủ toạ nhắc nhở. Ấn tượng này không quyết định bản án, vì bản án dựa trên chứng cứ, nhưng nó làm những lập luận tiếp theo của bạn khó được lắng nghe trọn vẹn.
Vì vậy, nguyên tắc chung là: ít câu hỏi nhưng đúng chỗ. Nếu phân vân một câu có nên hỏi hay không, câu trả lời thường là không. Điều bạn muốn nói mà không có câu hỏi phù hợp, bạn để dành cho phần tranh luận, nơi bạn được trình bày lập luận của mình một cách đầy đủ.
Bảy loại câu hỏi nên tránh và cách đổi
Bảng gom bảy loại câu hỏi hay gặp nhất. Mỗi dòng có ví dụ giả định trong một vụ tranh chấp mua bán xe máy cũ giữa hai cá nhân.
| Loại câu hỏi | Ví dụ nên tránh | Cách đổi |
|---|---|---|
| Câu hỏi "vì sao" ở điểm then chốt | Vì sao anh bán xe mà không nói xe từng bị ngập nước? | Trước khi bán, xe đã từng được đưa đi sửa do ngập nước chưa? |
| Câu hỏi gộp nhiều ý | Anh nhận tiền khi nào, bao nhiêu, có viết giấy không? | Tách thành ba câu riêng, mỗi câu một ý. |
| Câu hỏi buộc tội | Anh thừa nhận là anh lừa tiền phải không? | Lúc giao xe, anh có đưa sổ bảo dưỡng cho bên mua không? |
| Câu hỏi lặp hồ sơ | Hợp đồng mua bán ghi giá bao nhiêu? | Bỏ qua, vì giá đã ghi rõ trong hợp đồng nộp cho toà. |
| Câu hỏi suy đoán | Nếu anh là người mua thì anh có chịu không? | Bỏ, đưa ý này vào phần tranh luận. |
| Câu hỏi về đời tư | Anh nợ nần ai khác mà phải bán gấp xe? | Bỏ, trừ khi việc đó liên quan trực tiếp tới điểm tranh chấp. |
| Câu hỏi để bên kia xin lỗi | Đến giờ anh có thấy mình có lỗi không? | Bỏ; lỗi là điều hội đồng đánh giá. |
Bạn để ý dòng đầu. Câu hỏi "vì sao" mời bên kia kể ra lý do, mà lý do thì họ đã chuẩn bị sẵn. Câu hỏi về sự kiện cụ thể chỉ cho phép trả lời có hoặc không, và câu trả lời đó có thể đối chiếu với giấy tờ.
Câu hỏi bạn không biết trước câu trả lời
Vì sao nguy hiểm. Ở điểm then chốt, nếu bạn hỏi mà không biết bên kia sẽ trả lời gì, bạn đang đặt cược. Câu trả lời có thể mở ra một tình tiết mới bất lợi mà bạn chưa chuẩn bị đối đáp, và nó nằm ngay trong biên bản.
Khi nào vẫn có thể hỏi. Với điểm phụ, hoặc khi bất cứ câu trả lời nào cũng không làm yếu yêu cầu của bạn, câu hỏi thăm dò ít rủi ro hơn. Ví dụ hỏi ai là người trực tiếp giao xe, khi bạn biết dù là ai thì cũng không ảnh hưởng tới điểm chính.
Cách kiểm tra trước. Trước phiên, với mỗi câu hỏi định đặt, bạn viết ra câu trả lời mà bạn nghĩ bên kia sẽ nói và tài liệu nào chứng minh. Nếu không viết được dòng này, câu hỏi chưa sẵn sàng để dùng ở điểm quan trọng.
Khi câu trả lời bất ngờ xuất hiện. Dù đã chuẩn bị, đôi khi bên kia vẫn trả lời ngoài dự đoán. Lúc đó bạn không hỏi dồn để "sửa" câu trả lời. Bạn ghi lại nguyên văn, chuyển sang câu tiếp theo, rồi trong giờ nghỉ hoặc trước phần tranh luận đối chiếu lại với hồ sơ để quyết định có cần phản bác hay không.
Những câu hỏi làm chủ toạ phải ngắt lời
Chủ toạ phiên toà điều khiển phần hỏi và có thể không chấp nhận những câu hỏi không phù hợp. Các dạng sau thường bị ngắt.
- Câu hỏi không liên quan đến yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố hay yêu cầu độc lập trong vụ án.
- Câu hỏi đã được hỏi và trả lời, chỉ đổi cách diễn đạt.
- Câu hỏi mang tính xúc phạm, mỉa mai hoặc đe doạ.
- Câu hỏi đặt cho người không có mặt hoặc không tham gia tố tụng.
- Câu hỏi thực chất là một lời phát biểu dài, kết thúc bằng "đúng không?".
- Câu hỏi hướng tới thành viên hội đồng hoặc kiểm sát viên theo kiểu chất vấn.
Khi bị ngắt, bạn không nên tranh cãi với chủ toạ. Bạn dừng lại, điều chỉnh, và nếu điểm đó thật quan trọng thì giải thích ngắn vì sao cần hỏi. Nếu chủ toạ vẫn không chấp nhận, bạn ghi lại và trình bày ý đó trong phần tranh luận. Việc tôn trọng sự điều khiển của chủ toạ cũng là một phần nghĩa vụ của người tham gia phiên toà.
Câu hỏi tự làm hại mình
Có loại câu hỏi mà bên kia không cần làm gì, bạn đã tự làm yếu vị trí của mình. Thường gặp nhất là câu hỏi vô tình thừa nhận một sự kiện bất lợi. Ví dụ giả định: trong vụ đòi lại tiền đặt cọc mua đất, bên mua hỏi bên bán "Sau khi bên mua chậm thanh toán đợt hai, anh có gọi nhắc không?". Câu hỏi đó ngầm thừa nhận việc chậm thanh toán, điều mà bên mua có thể đang tranh chấp. Người hỏi chỉ định làm rõ chuyện bên bán có nhắc hay không, nhưng biên bản sẽ ghi lại cả tiền đề nằm trong câu hỏi.
Dạng thứ hai là câu hỏi dẫn đến tài liệu bất lợi. Bạn hỏi bên kia về một cuộc trao đổi, họ trả lời và xin nộp thêm tin nhắn của cuộc trao đổi đó. Nếu tin nhắn có nội dung bất lợi cho bạn, chính câu hỏi của bạn đã mở đường. Việc nộp chứng cứ tại phiên có điều kiện riêng theo quy định, nhưng bạn không nên tự tạo cơ hội.
Dạng thứ ba là hỏi điều bạn đã khai khác trước đây. Nếu bạn hỏi bên kia về một sự kiện mà lời khai cũ của bạn mâu thuẫn, bên kia hoặc hội đồng có thể chỉ ra mâu thuẫn ấy ngay. Đọc lại lời khai của chính mình trước khi soạn câu hỏi giúp tránh tình huống này.
Điều cần tránh riêng khi hỏi người làm chứng và người giám định
Những loại câu hỏi nên tránh ở trên áp dụng cho mọi người được hỏi, nhưng với người làm chứng và người giám định có thêm vài điểm cần lưu ý. Đây là những người không phải một bên tranh chấp, đến phiên toà theo triệu tập, và thường căng thẳng hơn đương sự.
Với người làm chứng, bạn tránh câu hỏi gợi ý sẵn câu trả lời, kiểu "Anh thấy rõ ràng là chị ấy cầm tiền đi đúng không?". Câu hỏi mớm như vậy làm hội đồng nghi ngờ giá trị câu trả lời, kể cả khi người làm chứng nói thật. Bạn cũng tránh hỏi người làm chứng về ý kiến, nhận xét hay suy đoán của họ về việc ai đúng ai sai; họ được hỏi về điều họ biết, không phải về cảm nhận.
Với người giám định, bạn tránh câu hỏi đòi họ kết luận ngoài phạm vi trưng cầu, kiểu hỏi người giám định chữ ký rằng tiền có được giao hay không. Bạn cũng tránh câu hỏi mang ý nghi ngờ sự liêm chính khi không có căn cứ. Câu hỏi về mẫu, phương pháp, mức độ chắc chắn và giới hạn của kết luận là đủ để làm rõ những gì cần làm rõ.
Lọc danh sách câu hỏi trước phiên
Bạn có thể dùng năm bước lọc sau với danh sách câu hỏi đã viết. Câu nào không qua được một bước, bạn sửa hoặc bỏ.
- Câu hỏi có liên quan trực tiếp đến yêu cầu chính của vụ án không?
- Câu trả lời đã có sẵn trong hồ sơ chưa? Nếu có, bỏ.
- Câu hỏi có chứa từ ngữ buộc tội, mỉa mai hay gán nhãn không? Nếu có, viết lại trung tính.
- Câu hỏi có chỉ một ý không? Nếu gộp, tách ra.
- Bạn có biết trước câu trả lời và tài liệu chứng minh không? Nếu không, và đây là điểm then chốt, cân nhắc bỏ.
Sau năm bước lọc, danh sách thường chỉ còn một phần ba so với ban đầu. Đó là dấu hiệu tốt. Phần lớn sức nặng của bạn tại phiên nằm ở chứng cứ đã nộp và phần tranh luận; phần hỏi chỉ cần làm rõ vài chỗ mà hồ sơ chưa nói hết. Nếu vụ việc phức tạp và bạn không chắc câu nào nên giữ, trao đổi với người có chuyên môn trước phiên sẽ giúp ích.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi câu bắt đầu bằng "vì sao" không?
Với điểm phụ hoặc khi cần nghe giải thích để hiểu bối cảnh, câu hỏi vì sao có thể dùng. Với điểm then chốt đang tranh chấp, câu hỏi vì sao thường cho bên kia cơ hội kể lý do có lợi cho họ. Nên thay bằng câu hỏi về sự kiện cụ thể.
Hỏi bên kia có thừa nhận lỗi không có được không?
Không bị cấm, nhưng gần như không có tác dụng. Bên kia hầu như sẽ phủ nhận và giải thích. Việc ai có lỗi là kết luận hội đồng đưa ra từ các sự kiện và chứng cứ, nên bạn tập trung hỏi để làm rõ sự kiện thay vì hỏi về lỗi.
Chủ toạ bảo câu hỏi không liên quan nhưng bạn thấy liên quan thì sao?
Bạn giải thích ngắn gọn vì sao câu hỏi liên quan tới yêu cầu trong vụ án. Nếu chủ toạ vẫn không chấp nhận, bạn tôn trọng quyết định đó và trình bày ý trong phần tranh luận. Tiếp tục tranh cãi có thể bị nhắc nhở hoặc xử lý theo nội quy phiên toà.
Có được hỏi lại câu đã hỏi nếu bên kia trả lời vòng vo không?
Bạn có thể nhắc lại câu hỏi một lần cho rõ hoặc đề nghị chủ toạ yêu cầu bên kia trả lời đúng câu hỏi. Nếu bên kia vẫn không trả lời thẳng, bạn ghi nhận và chuyển sang điểm khác. Hỏi đi hỏi lại nhiều lần thường bị coi là trùng lặp.
Có nên hỏi để bên kia lúng túng trước hội đồng không?
Mục tiêu của phần hỏi là làm rõ sự thật, không phải làm bên kia bẽ mặt. Câu hỏi nhằm gây lúng túng thường mang tính công kích, dễ bị chủ toạ ngắt và làm bạn mất thiện cảm. Câu hỏi ngắn, trung tính về sự kiện có giá trị hơn.
Đã lỡ hỏi một câu bất lợi thì nên làm gì?
Bạn không nên cố hỏi thêm để sửa, vì càng hỏi càng làm điểm đó nổi bật. Bạn ghi lại câu trả lời, chuyển sang điểm tiếp theo, và trong phần tranh luận đặt câu trả lời đó vào bối cảnh chứng cứ chung của vụ án.