Khi ly hôn mà không tự thoả thuận được, tài sản chung được toà chia theo nguyên tắc chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh của mỗi bên, công sức đóng góp, việc bảo vệ lợi ích chính đáng trong làm ăn và lỗi của mỗi bên trong vi phạm nghĩa vụ vợ chồng. Bởi vậy phần chia thực tế có thể lệch khỏi năm mươi – năm mươi, và độ lệch phụ thuộc rất nhiều vào việc mỗi bên chứng minh và trình bày tại phiên tốt đến đâu.
Phần lớn tranh cãi trong các vụ này không nằm ở luật, mà ở sự việc: tài sản này mua bằng tiền của ai, mua lúc nào, ai trả nợ ngân hàng, căn nhà bây giờ đáng giá bao nhiêu. Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị bảng tài sản, chọn điểm để tranh luận, và trình bày sao cho hội đồng xét xử theo kịp. Phân biệt tài sản chung – riêng về mặt luật nội dung chỉ được nhắc ở mức cần thiết. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Toà chia tài sản theo nguyên lý nào
Luật Hôn nhân và gia đình lấy chia đôi làm điểm xuất phát, sau đó điều chỉnh theo bốn nhóm yếu tố. Thứ nhất là hoàn cảnh gia đình và của mỗi bên, ví dụ một bên đang nuôi con nhỏ, sức khoẻ yếu, không có chỗ ở khác. Thứ hai là công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản; luật coi lao động trong gia đình là lao động có thu nhập, nên người ở nhà chăm con, lo việc nhà không bị coi là "không đóng góp". Thứ ba là bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp, để các bên có điều kiện tiếp tục lao động tạo thu nhập. Thứ tư là lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng.
Tài sản được ưu tiên chia bằng hiện vật; phần chênh lệch thì bên nhận nhiều thanh toán bằng tiền cho bên kia. Vì thế, ngoài câu hỏi "chia bao nhiêu", bạn còn phải nghĩ đến câu hỏi "mình muốn nhận cái gì": căn nhà đang ở, cửa hàng đang kinh doanh, hay chỉ cần nhận tiền.
Hai câu hỏi đó cần được trả lời rõ ràng trước phiên, vì toà sẽ hỏi trực tiếp, và người trả lời lưỡng lự thường bị đẩy vào phương án do bên kia đề xuất.
Lập bảng tài sản: công cụ quan trọng nhất của bạn
Hội đồng xét xử phải xử lý rất nhiều con số trong vài giờ. Một bảng tài sản rõ ràng, nộp kèm bản trình bày, giúp họ theo kịp lập luận của bạn. Mẫu bố cục dưới đây chỉ là gợi ý cách sắp xếp, ví dụ giả định:
| Tài sản / khoản nợ | Thời điểm và nguồn hình thành | Ai đang quản lý | Quan điểm của bạn | Chứng cứ kèm theo |
|---|---|---|---|---|
| Căn nhà đang ở | Mua năm 2016, vay ngân hàng một phần | Hai bên cùng ở | Tài sản chung, đề nghị nhận hiện vật và trả chênh lệch | Giấy chứng nhận, hợp đồng vay, sao kê trả nợ |
| Thửa đất ở quê | Cha mẹ một bên tặng riêng | Bên được tặng | Tài sản riêng, không chia | Hợp đồng tặng cho ghi rõ tặng riêng |
| Xe ô tô | Mua năm 2021 bằng tiền tiết kiệm chung | Bên chồng | Tài sản chung, đề nghị chia theo giá trị | Giấy đăng ký xe, sao kê chuyển tiền |
| Khoản vay ngân hàng còn lại | Vay để mua nhà | Trả từ tài khoản chung | Nợ chung, bên nhận nhà tiếp tục trả | Hợp đồng tín dụng, sao kê |
| Tiền gửi tiết kiệm | Tích luỹ trong hôn nhân | Bên vợ đứng tên | Tài sản chung | Thông tin sổ, nếu biết |
Đừng quên ghi cả nợ. Nhiều người chỉ liệt kê tài sản, để rồi tại phiên bên kia đưa ra một loạt khoản nợ chung mà mình chưa chuẩn bị ý kiến. Mỗi khoản nợ cần có quan điểm của bạn: là nợ chung hay nợ riêng, vì sao, và ai nên tiếp tục trả.
Chứng minh nguồn gốc và công sức: những điểm hay quyết định kết quả
Tài sản riêng phải có dấu vết giấy tờ. Tài sản có trước khi kết hôn, được tặng riêng, thừa kế riêng là tài sản riêng; nhưng khi không chứng minh được, tài sản đang có tranh chấp dễ bị xác định là tài sản chung. Hợp đồng tặng cho, văn bản thừa kế, sao kê cho thấy dòng tiền từ tài sản riêng sang tài sản mới là loại chứng cứ cần chuẩn bị.
Tài sản riêng đã nhập vào khối chung. Tiền bán nhà riêng đem góp mua nhà chung, hay nhà riêng đã được hai bên cùng sửa chữa lớn, là những tình huống hay tranh cãi. Hãy trình bày theo dòng thời gian, mỗi mốc kèm một chứng từ, thay vì khẳng định chung chung "tiền đó là của bên này".
Công sức không chỉ là tiền mang về. Người lo toàn bộ việc nhà, chăm con, chăm cha mẹ để người kia làm ăn cũng có công sức. Hãy kể bằng sự việc cụ thể và trong khoảng thời gian cụ thể, ví dụ nghỉ việc nhiều năm để chăm con nhỏ và chăm người bệnh.
Lợi ích trong làm ăn. Nếu cửa hàng, xưởng nhỏ là nơi bạn trực tiếp làm việc hằng ngày, hãy đề nghị nhận hiện vật đó và trả chênh lệch, với lý do giữ nguồn sống. Toà thường quan tâm đến việc mỗi bên tiếp tục có điều kiện lao động sau ly hôn.
Lỗi chỉ nên nêu khi có hệ quả. Lỗi vi phạm nghĩa vụ vợ chồng là một yếu tố, nhưng nêu lỗi để trút giận khác với nêu lỗi gắn với hậu quả về tài sản, như một bên đem tài sản chung đi tiêu riêng. Chỉ trình bày phần có chứng cứ và có liên quan.
Giá trị tài sản: định giá, thoả thuận giá và chuẩn bị tâm lý
Giá trị tài sản thường là tâm điểm. Nếu hai bên thoả thuận được giá thì toà có thể dựa vào đó; nếu không, việc định giá được tiến hành theo thủ tục tố tụng, có hội đồng định giá hoặc tổ chức thẩm định giá. Kết quả định giá có thể không như mong muốn của cả hai phía.
Kỹ năng ở đây là chuẩn bị trước một khoảng giá bạn thấy hợp lý cho từng tài sản, dựa trên thông tin thực tế như giá giao dịch quanh khu vực, chứ không phải con số mong muốn. Khi kết quả định giá ra, bạn có ba lựa chọn: chấp nhận, nêu ý kiến không đồng ý kèm lý do cụ thể, hoặc đề nghị định giá lại theo thủ tục khi có căn cứ. Lý do không đồng ý phải là lý do kỹ thuật như bỏ sót hiện trạng, thời điểm định giá quá xa, so sánh với tài sản không tương đồng, chứ không phải "giá đó thấp quá".
Một điểm nữa: bên muốn nhận hiện vật cần tính trước khả năng trả phần chênh lệch. Đề nghị nhận căn nhà nhưng không cho thấy được nguồn tiền thanh toán cho bên kia là đề nghị khó thuyết phục.
Khi bên kia vắng mặt hoặc thay đổi lời khai về tài sản
Vụ ly hôn có tranh chấp tài sản hay gặp hai tình huống làm người trình bày bối rối. Tình huống thứ nhất: bên kia trước đó đã thừa nhận một tài sản là chung, đến phiên lại nói đó là tiền vay của người thân hoặc tài sản được tặng riêng. Khi đó bạn không cần cãi tay đôi; chỉ cần đề nghị hội đồng xét xử đối chiếu với lời khai trước đó trong hồ sơ, biên bản hoà giải, hay tin nhắn mà chính họ đã gửi. Sự thay đổi lời khai không có giải thích hợp lý là điều toà sẽ tự cân nhắc.
Tình huống thứ hai: bên kia vắng mặt, hoặc có mặt nhưng không đưa ra chứng cứ nào cho phản đối của họ. Đừng vì thế mà trình bày sơ sài. Toà vẫn phải tự xác định đâu là tài sản chung, giá trị bao nhiêu, nên phần trình bày của bạn càng phải đầy đủ, có chứng cứ cho từng khoản. Một bản án dựa trên hồ sơ mỏng dễ bị kháng cáo và phải làm lại từ đầu.
Còn khi có người thứ ba liên quan, như cha mẹ chồng cho rằng căn nhà là của họ cho ở nhờ, hay một người bạn nói đã góp tiền mua đất, những người này thường được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Bạn cần chuẩn bị ý kiến riêng về yêu cầu của họ, không gộp chung với tranh chấp giữa hai vợ chồng.
Trình bày phần chia tài sản tại phiên sơ thẩm
Vụ ly hôn thường có ba nhóm vấn đề: quan hệ hôn nhân, con chung, tài sản và nợ. Đến phần tài sản, bạn nên trình bày theo trình tự:
- Nêu tổng quan: danh sách tài sản và nợ mà bạn cho là chung, tài sản bạn cho là riêng.
- Nêu đề nghị chia: ai nhận hiện vật nào, ai thanh toán chênh lệch bao nhiêu, ai tiếp tục trả khoản nợ nào.
- Giải thích các điểm lệch khỏi chia đôi, nếu bạn đề nghị như vậy: dựa vào yếu tố nào, chứng cứ nào.
- Nêu ý kiến về từng điểm bạn không đồng ý với bên kia, mỗi điểm một câu kèm chứng cứ.
- Nói rõ bạn có chấp nhận phương án khác không, ví dụ nhận tiền thay vì nhận nhà, để hội đồng biết phạm vi linh hoạt.
Ví dụ giả định một câu trình bày gọn: "Bên bị đơn đề nghị được nhận căn nhà và thanh toán cho nguyên đơn phần chênh lệch theo giá trị được định giá; lý do là bị đơn đang trực tiếp nuôi hai con và căn nhà gần trường của các cháu." Câu nói nối thẳng đề nghị với yếu tố hoàn cảnh mà toà phải cân nhắc.
Lỗi hay gặp khiến phần trình bày tài sản bị yếu
Những sai sót dưới đây lặp lại ở nhiều vụ, và phần lớn có thể tránh được nếu chuẩn bị sớm:
- Che giấu tài sản đứng tên mình với hy vọng bên kia không biết – nếu lộ ra tại phiên, uy tín của toàn bộ lời trình bày bị ảnh hưởng.
- Gộp mọi thứ thành "tài sản chung" mà không tách nợ – bên kia đưa nợ ra là bảng tính đảo lộn.
- Nêu giá trị tài sản theo cảm tính, mỗi lúc một con số khác.
- Đưa ra chứng cứ mới vào phút cuối mà không giải thích vì sao chưa nộp trước, khiến phiên toà có thể phải xem xét lại việc đánh giá chứng cứ.
- Trộn chuyện tình cảm vào phần tài sản, làm loãng điểm mấu chốt.
- Không chuẩn bị phương án thay thế khi toà không chấp nhận đề nghị nhận hiện vật.
Với khối tài sản lớn, có doanh nghiệp, cổ phần, bất động sản ở nhiều nơi hoặc có người thứ ba đứng tên hộ, nên có luật sư tham gia từ sớm vì việc xác định và định giá phức tạp hơn nhiều. Một phần tài sản cũng có thể được hai bên tự thoả thuận và đề nghị toà công nhận, phần còn lại mới cần xét xử.
Câu hỏi thường gặp
Người ở nhà nội trợ có được chia tài sản ngang bằng không?
Lao động trong gia đình được coi là lao động có thu nhập, nên người nội trợ, chăm con vẫn được tính công sức đóng góp. Phần chia cụ thể phụ thuộc toàn bộ hoàn cảnh vụ việc, nhưng không có chuyện người không đi làm thì không được chia.
Tài sản đứng tên một người có phải là tài sản riêng không?
Không nhất thiết. Tài sản có trong thời kỳ hôn nhân về nguyên tắc là tài sản chung dù đứng tên ai, trừ khi chứng minh được là tài sản riêng như được tặng riêng, thừa kế riêng hoặc có trước khi kết hôn. Gánh nặng chứng minh nằm ở người cho rằng đó là tài sản riêng.
Không đồng ý với kết quả định giá thì làm gì?
Bạn nêu ý kiến không đồng ý bằng văn bản hoặc tại phiên, kèm lý do cụ thể như bỏ sót hiện trạng hay thời điểm định giá đã xa. Khi có căn cứ, bạn có thể đề nghị định giá lại theo thủ tục tố tụng. Lời phản đối chung chung thường không được chấp nhận.
Nợ do một bên vay riêng có bị chia cho bên kia không?
Nợ phát sinh để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc phục vụ tài sản chung thường được xem là nợ chung. Nợ một bên tự vay để tiêu riêng, không vì gia đình, có thể là nợ riêng. Mỗi khoản nợ cần chứng minh mục đích sử dụng tiền.
Có thể chỉ ly hôn trước, chia tài sản sau không?
Có thể. Khi ly hôn, các bên có thể chưa yêu cầu chia tài sản và để giải quyết bằng một vụ án khác sau này. Cách này giúp vụ ly hôn gọn hơn, nhưng bạn nên cân nhắc việc tài sản có thể bị tẩu tán trong thời gian chờ.
Có nên đề nghị nhận nhà nếu chưa đủ tiền trả chênh lệch?
Nên cân nhắc kỹ. Toà sẽ quan tâm đến khả năng thanh toán phần chênh lệch cho bên kia. Bạn nên chuẩn bị trước nguồn tiền hoặc phương án thanh toán cụ thể, nếu không đề nghị nhận hiện vật khó được chấp nhận.