Trong vụ án hình sự, toà án giải quyết luôn phần bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra, và con số toà tuyên phụ thuộc rất nhiều vào việc người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự trình bày thiệt hại rõ đến đâu, có chứng từ gì. Viện kiểm sát buộc tội bị cáo, nhưng không thay bạn chứng minh từng đồng chi phí đã bỏ ra. Một bảng tính gọn, đủ chứng từ thường quyết định phần lớn kết quả của phần dân sự.
Bài này hướng dẫn cách chia thiệt hại thành khoản, chọn chứng từ cho từng khoản, trình bày con số tại phiên sơ thẩm và đáp lại khi bên bị cáo cho rằng bạn đòi quá cao. Căn cứ tính bồi thường là quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự 2015; bài chỉ nêu nguyên lý, các mức cụ thể cần đối chiếu văn bản và hướng dẫn hiện hành.
Các khoản thiệt hại thường gặp và chứng từ đi kèm
Mỗi loại vụ có nhóm khoản riêng. Bảng gom những khoản hay gặp nhất trong các vụ gây thương tích, xâm phạm tài sản và xâm phạm tính mạng.
| Nhóm | Khoản thường đề nghị | Chứng từ nên có |
|---|---|---|
| Tài sản | Giá trị tài sản bị mất, bị huỷ hoại; chi phí sửa chữa; lợi ích gắn với tài sản bị mất trong thời gian không dùng được | Hoá đơn mua, kết luận định giá trong hồ sơ, báo giá sửa chữa, hoá đơn sửa thực tế, ảnh hiện trạng |
| Sức khoẻ | Chi phí cứu chữa, phục hồi chức năng; thu nhập thực tế bị mất; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; tổn thất tinh thần | Hoá đơn viện phí, đơn thuốc kèm hoá đơn, giấy ra viện, xác nhận thu nhập, bảng lương, giấy xác nhận nghỉ việc |
| Tính mạng | Chi phí cứu chữa trước khi mất; chi phí mai táng hợp lý; tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng; tổn thất tinh thần cho người thân thích | Hoá đơn, chứng từ mai táng, giấy tờ chứng minh quan hệ và nghĩa vụ cấp dưỡng |
| Danh dự, nhân phẩm | Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập bị mất; tổn thất tinh thần | Chứng từ chi phí, tài liệu chứng minh thu nhập bị ảnh hưởng |
Khoản tổn thất tinh thần do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được, toà quyết định trong giới hạn mức tối đa mà Bộ luật Dân sự đặt ra, tính theo bội số lương cơ sở tại thời điểm giải quyết. Vì lương cơ sở thay đổi theo từng giai đoạn, bạn nên hỏi toà hoặc người có chuyên môn để biết mức trần đang áp dụng, đừng dùng con số trên mạng từ vài năm trước.
Lập bảng tính trình toà
Bảng tính là văn bản bạn nộp kèm yêu cầu bồi thường, thường trước phiên, và mang theo bản sao khi đi phiên. Cách lập:
- Liệt kê từng khoản theo nhóm ở bảng trên, mỗi khoản một dòng, không gộp kiểu "chi phí khác".
- Ghi số tiền và cách tính cho mỗi khoản, ví dụ giả định: thu nhập bị mất bằng thu nhập trung bình một ngày nhân số ngày nghỉ có xác nhận.
- Đánh số từng chứng từ và ghi số chứng từ cạnh dòng tương ứng, để hội đồng xét xử tra nhanh.
- Tách riêng khoản đã có chứng từ đầy đủ và khoản ước tính, như chi phí điều trị tiếp theo, kèm ý kiến của cơ sở y tế nếu có.
- Ghi rõ khoản bị cáo hoặc gia đình bị cáo đã trả trước, số tiền và ngày nhận, rồi trừ ra ở dòng tổng.
- Ghi đề nghị cách thanh toán: một lần hay định kỳ, và lý do.
- Ký tên, ghi ngày; nộp cho toà theo cách thư ký hướng dẫn, giữ lại bản có xác nhận đã nhận.
Một bảng tính trung thực, trừ đúng khoản đã nhận, khiến con số của bạn đáng tin hơn hẳn. Bỏ quên khoản đã nhận rồi bị bên kia nêu ra tại phiên là cách nhanh nhất để mất lòng tin của người xét xử với cả bảng.
Trình bày con số tại phiên: tổng trước, chi tiết sau
Khi chủ toạ hỏi về yêu cầu bồi thường, đừng đọc từng dòng hoá đơn. Hãy nói tổng số tiền đề nghị, chia thành ba hay bốn nhóm lớn, rồi nói rằng chi tiết và chứng từ đã có trong hồ sơ. Nếu hội đồng xét xử muốn hỏi một khoản cụ thể, họ sẽ hỏi, và lúc đó bạn mở đúng chứng từ đó ra.
Ví dụ giả định về cách nói: "Người bị hại đề nghị bị cáo bồi thường tổng cộng theo bảng tính đã nộp, gồm bốn nhóm: chi phí điều trị, thu nhập bị mất của người bị hại, thu nhập bị mất của người chăm sóc và tổn thất tinh thần. Gia đình bị cáo đã trả trước một khoản, người bị hại đã trừ vào tổng." Cách nói này cho thấy bạn đã làm việc có hệ thống và tôn trọng thời gian của phiên toà.
Nếu sau khi điều tra xong bạn còn phát sinh chi phí mới, như tái khám, mua thuốc, hãy nộp bổ sung trước phiên hoặc xin phép nộp tại phiên kèm lý do. Khoản phát sinh sau ngày xét xử, nếu có cơ sở, có thể được giải quyết bằng một vụ kiện dân sự riêng; hãy hỏi người có chuyên môn để không bỏ sót quyền.
Khi bên bị cáo cho rằng bạn đòi quá cao
Hỏi lại khoản nào bị phản đối. Bên bào chữa thường nói chung chung rằng yêu cầu "không có căn cứ". Hãy đề nghị chủ toạ làm rõ khoản cụ thể nào bị phản đối, để bạn trả lời đúng khoản đó thay vì bảo vệ cả bảng.
Chứng từ thắng lời nói. Với khoản có hoá đơn, chỉ cần chỉ vào số chứng từ. Với khoản không có hoá đơn, như tiền xe đi lại, hãy giải thích cách tính hợp lý và sẵn sàng chấp nhận mức thấp hơn nếu không chứng minh được.
Thu nhập phải có xác nhận. Người làm tự do thường khó chứng minh thu nhập. Sao kê tài khoản nhận tiền, xác nhận của chủ thuê việc, sổ sách bán hàng là những nguồn có thể dùng. Toà sẽ cân nhắc thu nhập trung bình theo hoàn cảnh nếu không có số liệu rõ.
Tổn thất tinh thần không nên đòi tối đa theo phản xạ. Đòi mức trần với thương tích nhẹ làm cả bảng kém thuyết phục. Hãy giải thích ngắn tác động thật đến đời sống: mất ngủ, phải bỏ việc, ảnh hưởng đến con nhỏ.
Lỗi của chính bị hại. Nếu bên bị cáo chứng minh được bạn cũng có lỗi góp phần gây thiệt hại, mức bồi thường có thể giảm tương ứng. Đừng phủ nhận những gì đã rõ; hãy tập trung vào mức độ lỗi của mỗi bên.
Khắc phục trước, tách phần dân sự và bảo đảm thi hành
Trước phiên, gia đình bị cáo đôi khi đề nghị nộp trước một khoản để khắc phục hậu quả, vì đây là tình tiết có thể được xem xét giảm nhẹ cho bị cáo. Nếu nhận tiền trực tiếp, hãy lập giấy nhận tiền ghi rõ số tiền, ngày, người giao, người nhận, và nói rõ đây là khoản trả trước, phần còn lại vẫn yêu cầu toà giải quyết. Nhiều nơi hướng dẫn nộp khoản này qua cơ quan thi hành án dân sự; hỏi thư ký toà cách làm cho vụ của bạn.
Nếu phần thiệt hại chưa thể chứng minh kịp, chẳng hạn thương tích còn đang điều trị, luật tố tụng hình sự cho phép tách vấn đề dân sự ra giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự khi chưa có điều kiện chứng minh và việc tách không ảnh hưởng đến giải quyết phần hình sự. Bạn có thể nêu đề nghị này tại phiên. Cân nhắc kỹ: tách ra nghĩa là phải đi thêm một vụ kiện nữa.
Về bảo đảm thi hành, trong giai đoạn điều tra, truy tố, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp như kê biên tài sản của bị can để bảo đảm bồi thường. Nếu bạn biết bị cáo có tài sản đang tìm cách tẩu tán, hãy báo sớm cho cơ quan đang giải quyết vụ án. Sau khi bản án có hiệu lực mà bên phải trả chưa trả, bạn làm đơn yêu cầu thi hành án; phần này các trang chuyên về thi hành án đã viết kỹ.
Một bảng tính mẫu, đọc từ trên xuống
Để dễ hình dung, hãy theo một ví dụ giả định. Anh B làm thợ điện tự do, bị đánh gãy tay trong một vụ xô xát, nằm viện tám ngày, sau đó bó bột và nghỉ làm thêm năm tuần. Vợ anh nghỉ bán hàng tám ngày để chăm anh trong viện. Trước phiên, gia đình bị cáo đã đưa anh một khoản tiền, có giấy nhận.
Bảng tính của anh B có năm dòng. Dòng một là chi phí điều trị, gồm viện phí và tiền thuốc theo hoá đơn, chứng từ số 1 đến số 6. Dòng hai là thu nhập bị mất của anh B, tính bằng thu nhập trung bình một ngày trong ba tháng trước đó, căn cứ sao kê tài khoản nhận tiền công từ các chủ nhà thuê sửa điện và xác nhận của hai người thuê việc thường xuyên, nhân với số ngày nghỉ có giấy xác nhận của cơ sở y tế. Dòng ba là thu nhập bị mất của người chăm sóc, tính tương tự cho tám ngày, kèm xác nhận của ban quản lý chợ về việc chị có sạp hàng. Dòng bốn là tổn thất tinh thần, với một câu giải thích ngắn về việc anh không làm được nghề trong gần hai tháng và vẫn còn đau khi trở trời. Dòng năm là khoản đã nhận, ghi số âm.
Dòng tổng là kết quả sau khi trừ. Bên dưới, anh ghi một câu: chi phí tái khám dự kiến chưa tính vào bảng vì chưa phát sinh. Cả bảng vừa một trang. Khi bên bào chữa cho rằng thu nhập bị khai cao, anh chỉ cần mở sao kê và hai bản xác nhận. Đó là lợi thế của một bảng tính lập trước, có số chứng từ đi kèm từng dòng.
Khi nào nên nhờ người làm nghề tính giúp
Phần lớn vụ thiệt hại tài sản nhỏ, thương tích nhẹ, người bị hại tự lập bảng tính được. Nên có luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi khi: thương tích để lại tổn hại lâu dài và cần tính chi phí điều trị, chăm sóc trong nhiều năm; người bị hại chết và có nhiều người được hưởng cấp dưỡng; có nhiều bị cáo và cần đề nghị bồi thường liên đới hay theo phần; có doanh nghiệp, chủ phương tiện phải chịu trách nhiệm thay cho bị cáo.
Ở những vụ đó, sai một nguyên tắc tính, như bỏ quên người được cấp dưỡng hoặc đòi nhầm người, có thể khiến bạn mất một phần quyền lợi đáng kể. Khi đã có luật sư, bạn vẫn là người nắm chứng từ gốc và hiểu rõ chi phí thật; hãy ngồi với họ rà từng dòng của bảng trước ngày xét xử.
Dù tự làm hay có người giúp, hãy giữ bộ chứng từ gốc ở nhà, chỉ mang bản sao đến phiên, trừ khi toà yêu cầu xuất trình bản chính để đối chiếu. Mất chứng từ gốc trong lúc chen chúc ở hành lang toà là chuyện không hiếm.
Câu hỏi thường gặp
Bị hại có phải nộp án phí cho phần yêu cầu bồi thường trong vụ án hình sự không?
Án phí phần dân sự trong vụ án hình sự có quy định riêng. Thông thường người bị buộc bồi thường chịu án phí tính trên số tiền phải trả; việc bị hại có phải chịu khoản nào hay không tuỳ quy định hiện hành về án phí, lệ phí toà án và diện được miễn. Hỏi thư ký toà trước phiên để khỏi bất ngờ.
Không có hoá đơn cho tiền thuốc mua ở hiệu thuốc nhỏ thì sao?
Hãy giữ đơn thuốc của bác sĩ, ghi lại ngày mua, nơi mua, số tiền. Toà có thể chấp nhận chi phí hợp lý dựa trên đơn thuốc dù không có hoá đơn đầy đủ, nhưng mức độ chấp nhận tuỳ đánh giá của hội đồng xét xử.
Gia đình bị cáo đã trả một phần, có cần nói tại phiên không?
Có. Nên tự nói ra và trừ vào bảng tính. Khoản này cũng có thể được toà xem xét như tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo. Che giấu khoản đã nhận rồi bị phát hiện làm giảm độ tin của toàn bộ yêu cầu.
Toà tuyên bồi thường nhưng bị cáo đang đi tù, ai trả?
Nghĩa vụ vẫn thuộc về người bị tuyên phải bồi thường. Bạn yêu cầu thi hành án để cơ quan thi hành án dân sự xác minh tài sản, thu nhập. Gia đình bị cáo không đương nhiên phải trả thay, trừ khi họ tự nguyện hoặc bản án tuyên trách nhiệm của họ.
Có thể yêu cầu bồi thường bằng hiện vật thay vì tiền không?
Có thể đề nghị, chẳng hạn trả lại tài sản bị chiếm đoạt còn nguyên hoặc sửa chữa tài sản hư hỏng. Toà xem xét tính khả thi và ý kiến các bên. Phần lớn bản án tuyên bằng tiền vì dễ thi hành hơn.