Không có quy định cấm đương sự nhìn giấy khi trình bày, nên bạn có thể đọc một bản viết sẵn nếu quá lo quên. Nhưng với phần lớn người tự theo vụ án, nói theo một tờ ghi chú từ khoá hiệu quả hơn: bạn vẫn đủ ý, vẫn nhìn được hội đồng, và dễ điều chỉnh khi chủ toạ yêu cầu nói ngắn hoặc hỏi xen giữa. Đọc nguyên văn chỉ nên dùng cho vài câu cần chính xác tuyệt đối như câu yêu cầu và con số.
Bài này giúp bạn chọn cách trình bày phù hợp với mình, soạn ghi chú, viết lại bản đọc cho dễ nghe nếu buộc phải đọc, và xử lý những tình huống như run, quên ý hay phải trình bày qua người phiên dịch. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao đọc nguyên văn thường kém hiệu quả
Văn viết và văn nói khác nhau. Một đoạn viết sẵn thường có câu dài, nhiều mệnh đề phụ, nhiều từ nối kiểu văn bản. Khi đọc lên, người nghe phải giữ nhiều thông tin trong đầu cùng lúc và dễ bị trôi. Hội đồng xét xử nghe nhiều phiên trong ngày; một bài đọc đều đều làm sự chú ý giảm rất nhanh.
Đọc nguyên văn còn làm bạn cúi mặt xuống giấy gần như suốt thời gian nói. Bạn không thấy được phản ứng của hội đồng: thẩm phán gật đầu là đã hiểu ý đó, hội thẩm cau mày là đang chưa rõ, chủ toạ nhìn đồng hồ là bạn nên rút ngắn. Những tín hiệu này rất có ích để điều chỉnh, nhưng người đọc giấy bỏ lỡ hết.
Điểm yếu lớn nhất là khi bị cắt ngang. Chủ toạ hỏi xen một câu, hoặc đề nghị bỏ qua một đoạn; người đang đọc thường mất chỗ, phải dò lại trang giấy, hoặc đọc tiếp đúng đoạn vừa được đề nghị bỏ. Người nói theo ghi chú chỉ cần nhìn dòng tiếp theo và chuyển ý.
Dù vậy, đọc không phải là sai. Người lớn tuổi, người rất dễ run hoặc người có khó khăn trong diễn đạt có thể chọn đọc, miễn là bản đọc được viết lại cho dễ nghe như hướng dẫn ở phần sau.
So sánh ba cách trình bày
Mỗi cách có chỗ hợp riêng. Bảng sau giúp bạn chọn theo hoàn cảnh của mình.
| Cách | Hợp với ai | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Đọc bản viết sẵn | Người rất dễ run, người cao tuổi hay quên | Không sót ý, con số chính xác | Đơn điệu, khó xử lý khi bị cắt ngang |
| Nói theo ghi chú từ khoá | Phần lớn người tự theo vụ án | Tự nhiên, linh hoạt, vẫn đủ ý | Cần tập trước vài lần |
| Nói tự do không giấy | Người quen nói trước đông người, vụ việc đơn giản | Giao tiếp tốt với hội đồng | Dễ lan man, quên con số, lặp ý |
| Kết hợp | Hầu hết các vụ có con số và mốc thời gian | Đọc đúng câu yêu cầu và số liệu, nói tự nhiên phần còn lại | Phải đánh dấu rõ chỗ nào đọc, chỗ nào nói |
Cách kết hợp thường là lựa chọn an toàn nhất: câu mở nêu yêu cầu, các con số và câu chốt được viết nguyên văn để đọc cho chính xác; phần kể sự việc và dẫn chứng cứ nói theo từ khoá.
Soạn tờ ghi chú từ khoá
Một tờ ghi chú tốt nhìn lướt là biết phải nói gì tiếp. Có thể soạn theo các bước:
- Viết nguyên văn câu yêu cầu ở đầu tờ, chữ to, gạch chân con số.
- Chia phần giữa thành các khối ý, mỗi khối một tiêu đề hai, ba chữ như "giao cọc", "hẹn giao xe", "đòi lần một".
- Dưới mỗi khối ghi tối đa ba từ khoá kèm ngày tháng và tên tài liệu chứng minh.
- Đánh dấu những chỗ cần đọc nguyên văn bằng một ký hiệu riêng, ví dụ khoanh tròn.
- Viết nguyên văn câu chốt ở cuối tờ.
- Tập nói theo tờ ghi chú, mỗi lần tập bỏ bớt chữ thừa cho tới khi chỉ còn những gì thật sự cần nhìn.
Dùng một mặt giấy khổ thường, viết tay hoặc in chữ to. Nhiều tờ nhỏ dễ lẫn thứ tự; một tờ lớn với khối ý rõ ràng dễ theo dõi hơn khi đang căng thẳng.
Giữ tờ ghi chú tách khỏi tập hồ sơ, đặt ngay trước mặt khi được mời trình bày, để không phải lục tìm đúng lúc cần nói.
Ví dụ giả định: một tờ ghi chú cho vụ đòi lại tiền cọc
Giả định chị M. ở Lâm Đồng kiện đòi lại tiền đặt cọc thuê một căn nhà để mở tiệm, vì bên cho thuê không bàn giao nhà đúng hẹn. Tờ ghi chú của chị chỉ có một mặt giấy, chia thành năm khối.
Khối đầu là câu yêu cầu viết nguyên văn: buộc bị đơn trả lại tiền đặt cọc thuê nhà và tiền phạt cọc theo giấy đặt cọc, con số viết bằng chữ và gạch chân. Khối hai có tiêu đề "đặt cọc", ba từ khoá: ngày ký, số tiền, giấy đặt cọc bản gốc đã nộp. Khối ba "hẹn bàn giao": ngày hẹn, ngày đến nhà thấy vẫn có người ở, ảnh chụp đã nộp kèm vi bằng. Khối bốn "đòi": hai lần nhắn tin, một văn bản yêu cầu, ngày gửi. Khối cuối là câu chốt viết nguyên văn, khoanh tròn để nhớ đọc chậm.
Khi trình bày, chị M. đọc chính xác câu đầu và câu cuối, còn ba khối giữa chị nói tự nhiên, thỉnh thoảng nhìn xuống từ khoá để không sót ngày tháng. Khi chủ toạ hỏi xen về ngày bàn giao, chị chỉ cần nhìn khối ba để trả lời rồi quay lại đúng chỗ đang nói. Toàn bộ phần trình bày mất khoảng năm phút.
Nếu buộc phải đọc: viết lại cho tai nghe
Câu ngắn. Mỗi câu một ý, tốt nhất dưới hai mươi chữ. Câu dài có nhiều dấu phẩy nên tách thành hai, ba câu.
Chủ ngữ rõ ràng. Thay "họ", "bên đó" bằng "bị đơn", "người làm chứng", "công ty bên bán". Người nghe không phải đoán ai làm gì.
Con số nói hai lần. Con số quan trọng nên xuất hiện ở câu nêu và ở câu chốt. Viết số bằng chữ trong bản đọc để không đọc nhầm số không.
Có câu báo trước. Đầu bài đọc nói sẽ trình bày mấy ý; mỗi ý bắt đầu bằng câu gọi tên ý đó. Người nghe biết mình đang ở đâu.
Chừa chỗ ngắt. Đánh dấu chỗ dừng thở và nhìn lên hội đồng sau mỗi đoạn. Những khoảng ngắt này giúp bài đọc bớt đều đều.
Đọc thử thành tiếng. Chỗ nào đọc lên vấp hoặc phải đọc lại, chỗ đó cần viết lại cho đơn giản hơn. Nhờ người khác nghe thử và kể lại ý chính; chỗ nào họ kể sai là chỗ bản đọc chưa rõ.
Bỏ từ ngữ văn bản. Những cụm như "căn cứ vào", "xét thấy", "nhằm mục đích" hợp với văn bản hành chính nhưng làm lời nói nặng nề. Khi đọc, nói thẳng điều cần nói: ai đã làm gì, khi nào, có giấy tờ nào chứng minh.
Văn bản ghi ý kiến nộp kèm: khi nào nên
Bên cạnh phần nói, đương sự có thể chuẩn bị một văn bản ngắn tóm tắt yêu cầu và ý kiến của mình để xin phép nộp cho hội đồng. Việc tiếp nhận và cách sử dụng văn bản này do hội đồng quyết định. Văn bản này không thay được phần trình bày bằng lời, và không phải là nơi để đưa chứng cứ mới.
Văn bản kèm theo đặc biệt hữu ích khi vụ việc có nhiều con số hoặc nhiều mốc thời gian, khi bạn biết mình nói không lưu loát, hoặc khi bạn lo thư ký không kịp ghi đủ những ý quan trọng. Hội đồng có thể xem lại khi nghị án, và biên bản phiên toà có thể ghi nhận việc bạn đã nộp.
Nếu chọn cách này, nội dung văn bản phải khớp với những gì bạn nói. Một văn bản ghi con số khác với lời trình bày sẽ khiến hội đồng phải hỏi lại và làm yếu cả hai. Mang theo đủ bản để đưa cho hội đồng và cho các bên khác nếu được yêu cầu.
Trình bày qua người phiên dịch
Người không thông thạo tiếng Việt, kể cả đồng bào dân tộc thiểu số, có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình tại phiên toà, và toà án bảo đảm việc phiên dịch theo quy định. Người khuyết tật nghe, nói cũng có thể được hỗ trợ bởi người biết dấu hiệu hoặc cách giao tiếp phù hợp. Nếu bạn hoặc người thân cần, hãy báo với toà từ sớm để toà bố trí.
Trình bày qua phiên dịch đòi hỏi cách nói riêng. Hãy nói từng đoạn ngắn, hai đến ba câu, rồi dừng cho phiên dịch chuyển ngữ. Tránh thành ngữ, cách nói ví von, vì chúng khó dịch chính xác. Con số và ngày tháng nên nói chậm, có thể nhắc lại. Khi nói, vẫn hướng về hội đồng, không quay sang nói chuyện riêng với phiên dịch.
Nếu bạn thấy phiên dịch chuyển ngữ chưa đúng ý, hãy đề nghị chủ toạ cho làm rõ, không tự tranh cãi với phiên dịch. Phần thời gian trình bày khi qua phiên dịch sẽ dài gần gấp đôi, nên bản ghi chú cần ngắn hơn so với khi nói trực tiếp.
Khi run hoặc quên ý giữa chừng
Run là phản ứng rất bình thường ở người lần đầu ra toà. Mấy cách nhỏ sau giúp bạn lấy lại nhịp:
- Hít một hơi chậm trước khi bắt đầu nói; vài giây im lặng không làm ai khó chịu.
- Nếu quên ý, nhìn xuống tờ ghi chú, tìm khối ý tiếp theo; không cần xin lỗi dài.
- Nếu mất hẳn mạch, nói lại câu yêu cầu ở đầu tờ; câu này đưa bạn về điểm xuất phát.
- Uống một ngụm nước nếu được phép; mang theo chai nước nhỏ.
- Nếu thật sự không tiếp tục được, xin phép chủ toạ cho dừng một chút hoặc nộp văn bản ghi ý kiến thay phần còn lại.
Hội đồng xét xử gặp rất nhiều người run khi ra toà. Lời nói chậm, ngắt quãng nhưng đúng sự việc và có chứng cứ vẫn có giá trị hơn một bài nói trôi chảy mà rỗng.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có được cầm giấy đọc khi trình bày tại toà không?
Pháp luật không cấm đương sự nhìn giấy khi trình bày. Bạn có thể đọc bản viết sẵn hoặc nói theo ghi chú. Chủ toạ vẫn có thể hỏi xen hoặc đề nghị nói ngắn, nên cách nói theo ghi chú thường linh hoạt hơn đọc nguyên văn.
Nên đọc nguyên văn phần nào khi trình bày?
Nên đọc nguyên văn câu nêu yêu cầu, các con số quan trọng và câu chốt, vì những phần này cần chính xác và được ghi vào biên bản. Phần kể sự việc và dẫn chứng cứ nên nói theo ghi chú để tự nhiên và dễ điều chỉnh.
Có được nộp bản viết sẵn cho hội đồng xét xử không?
Bạn có thể xin phép nộp văn bản ghi ý kiến tóm tắt yêu cầu và quan điểm của mình. Việc tiếp nhận do hội đồng quyết định. Văn bản này không thay phần trình bày bằng lời và không dùng để đưa chứng cứ mới.
Người dân tộc thiểu số có được trình bày bằng tiếng dân tộc mình không?
Có. Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình và toà án bảo đảm việc phiên dịch theo quy định. Bạn nên báo với toà án từ sớm để toà bố trí người phiên dịch phù hợp.
Quá run, không nói tiếp được tại phiên toà thì làm gì?
Bạn có thể xin phép chủ toạ cho dừng một chút để lấy lại bình tĩnh, hoặc đề nghị nộp văn bản ghi ý kiến thay phần còn lại. Nói lại câu yêu cầu ở đầu tờ ghi chú cũng là cách nhanh để tìm lại mạch.
Tờ ghi chú khi trình bày nên dài bao nhiêu?
Gọn trong một mặt giấy là vừa với một vụ dân sự thông thường. Nhiều hơn thế, bạn sẽ có xu hướng cúi đọc thay vì nói. Viết chữ to, chia khối ý rõ ràng, đánh dấu những chỗ cần đọc nguyên văn.