Khi kể sự việc trước hội đồng xét xử, bạn nên đi theo thứ tự thời gian và chỉ giữ những mốc làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ giữa các bên: lúc thoả thuận, lúc thực hiện, lúc vi phạm, lúc đòi và lúc khởi kiện. Chi tiết nào không làm thay đổi ai nợ ai, ai phải làm gì thì nên bỏ hoặc chỉ nhắc một câu. Kể như vậy, một vụ việc kéo dài vài năm vẫn có thể trình bày trong vài phút.
Bài này nói về cách kể bằng lời tại phiên toà. Việc lập bảng dòng thời gian trên giấy trước phiên là phần chuẩn bị; ở đây là cách biến bảng đó thành lời nói mà người nghe theo kịp. Các ví dụ đều là ví dụ giả định.
Vì sao hội đồng cần nghe theo thứ tự thời gian
Hội đồng xét xử sơ thẩm thường gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân. Thẩm phán đã nghiên cứu hồ sơ kỹ, còn hội thẩm có khi chỉ đọc hồ sơ trong thời gian ngắn trước phiên. Khi bạn kể theo thứ tự thời gian, mọi người trong hội đồng có thể đặt từng chi tiết vào đúng chỗ trong đầu mà không phải lật hồ sơ để tự sắp xếp.
Thứ tự thời gian còn giúp chính bạn. Một câu chuyện tranh chấp thường có nhiều nhánh: tiền, giấy tờ, lời hứa, tin nhắn, người trung gian. Nếu kể theo cảm xúc, bạn sẽ nhảy sang chuyện làm mình bức xúc nhất trước, rồi quay lại, rồi quên một mốc quan trọng. Đi theo lịch, bạn ít bỏ sót và ít mâu thuẫn với lời khai đã ghi trong hồ sơ.
Ngoài ra, nhiều vấn đề pháp lý phụ thuộc vào ngày tháng: thời điểm hợp đồng có hiệu lực, thời điểm vi phạm, thời điểm bắt đầu tính lãi, thời hiệu khởi kiện. Kể theo thứ tự thời gian tự nhiên làm lộ ra những mốc này, giúp hội đồng thấy được điều bạn muốn họ thấy mà không cần bạn phải lập luận dài.
Cuối cùng, bên kia gần như chắc chắn cũng kể theo cách của họ. Khi hai câu chuyện cùng đi theo lịch, chỗ lệch nhau hiện ra rõ ràng, và đó thường chính là điểm hội đồng sẽ tập trung hỏi.
Chọn mốc: giữ những thời điểm làm thay đổi quyền và nghĩa vụ
Mốc thoả thuận. Ngày ký hợp đồng, viết giấy vay, nhận cọc, hoặc lần đầu hai bên thống nhất công việc. Đây là điểm xuất phát của quan hệ pháp luật đang tranh chấp.
Mốc thực hiện. Ngày giao tiền, giao hàng, bàn giao nhà, trả từng đợt. Mỗi lần thực hiện nên kèm số lượng hoặc số tiền cụ thể.
Mốc vi phạm. Ngày đến hạn mà một bên không làm, hoặc ngày một bên làm trái thoả thuận. Thường đây là mốc quan trọng nhất của cả câu chuyện.
Mốc phản ứng. Các lần nhắc, đòi, gửi văn bản yêu cầu, hoà giải ở cơ sở. Nhắc đủ để thấy bạn đã đòi, không cần kể lại từng tin nhắn.
Mốc thay đổi. Phụ lục, thoả thuận gia hạn, khoản trả bớt một phần. Những mốc này dễ bị bỏ quên nhưng có thể làm thay đổi số tiền hoặc thời điểm tính lãi.
Mốc khởi kiện. Ngày nộp đơn, chỉ cần một câu. Hội đồng đã có thông tin này trong hồ sơ.
Mốc bên kia dựa vào. Đọc kỹ bản tự khai của bị đơn để biết họ coi ngày nào là quan trọng, ví dụ ngày họ cho rằng đã trả đủ hoặc ngày họ nói hai bên đã thống nhất huỷ thoả thuận. Bạn nên nhắc tới mốc đó trong lời kể của mình và nói rõ quan điểm, kèm chứng cứ nếu có. Bỏ qua mốc bên kia coi là then chốt sẽ khiến hội đồng phải tự đặt câu hỏi, và câu hỏi đó thường đến với bạn ở phần xét hỏi khi bạn chưa chuẩn bị.
Chi tiết nào giữ, chi tiết nào bỏ
Không phải chi tiết nào đúng sự thật cũng đáng được kể. Bảng sau giúp bạn tự lọc trước khi tập nói.
| Loại chi tiết | Giữ hay bỏ | Lý do |
|---|---|---|
| Ngày, số tiền, số lượng, nội dung thoả thuận | Giữ | Là xương sống của yêu cầu |
| Ai có mặt khi giao tiền, ký giấy | Giữ ngắn | Có thể cần cho phần hỏi người làm chứng |
| Hoàn cảnh quen biết giữa hai bên | Một câu, nếu liên quan | Chỉ cần khi giải thích vì sao không lập giấy tờ đầy đủ |
| Cảm xúc, sự thất vọng của bạn | Bỏ | Không giúp chứng minh, dễ làm loãng phần kể |
| Tin đồn, lời kể của người thứ ba không có mặt | Bỏ | Không phải chứng cứ, dễ bị phản bác |
| Tranh chấp khác giữa hai bên không thuộc vụ này | Bỏ | Ngoài phạm vi toà đang giải quyết |
| Khoản bên kia đã trả bớt | Giữ | Bỏ qua sẽ bị bên kia nêu ra, làm giảm độ tin của bạn |
Hàng cuối của bảng đáng chú ý. Nhiều người cố tình không nhắc khoản đã nhận một phần vì sợ yếu thế. Thực tế, bên kia hầu như luôn đưa ra, và khi đó lời kể của bạn trông như che giấu. Chủ động nói trước, kèm cách bạn đã trừ khoản đó khỏi yêu cầu, thường có lợi hơn.
Nói ngày tháng sao cho người nghe nhớ được
Nghe một chuỗi ngày tháng liên tục rất khó nhớ. Nếu bạn đọc "ngày mười hai tháng ba, ngày hai mươi tháng tư, ngày năm tháng sáu" liền nhau, sau mười giây người nghe chỉ còn nhớ được mốc cuối cùng. Có mấy cách để ngày tháng đi vào trí nhớ người nghe tốt hơn.
Cách thứ nhất là gắn mỗi ngày với một sự việc có tên: "ngày giao cọc", "ngày hẹn giao xe", "ngày nhận tin nhắn từ chối". Sau đó trong phần trình bày, bạn chỉ cần gọi tên sự việc, không phải đọc lại ngày. Cách thứ hai là nói khoảng cách: "mười lăm ngày sau khi giao cọc, đến hạn giao xe" giúp người nghe hình dung nhịp của câu chuyện tốt hơn hai con số ngày rời rạc.
Cách thứ ba là nêu tổng thời gian ngay từ đầu: "Sự việc kéo dài khoảng tám tháng, từ lúc ký hợp đồng đến lúc khởi kiện, qua bốn mốc chính." Câu này cho hội đồng một khung để đặt các chi tiết vào. Với vụ việc kéo dài nhiều năm, bạn có thể chia thành giai đoạn và đặt tên cho từng giai đoạn.
Nếu chưa chắc một ngày cụ thể, đừng đoán. Nói "khoảng giữa tháng tư, theo tin nhắn đã nộp" vẫn tốt hơn nêu một ngày chính xác rồi bị bên kia chỉ ra là sai.
Ví dụ giả định: tranh chấp tiền công sửa nhà kể theo năm mốc
Giả định ông T. ở Huế thuê một tổ thợ sửa mái và lát nền nhà, đã trả trước một phần, sau đó tổ thợ bỏ dở. Ông kiện đòi lại số tiền trả thừa so với phần việc đã làm. Phần kể sự việc của ông có thể gói trong năm mốc:
- Thoả thuận: đầu tháng hai, hai bên lập giấy thoả thuận sửa mái và lát nền, tổng giá trị công việc ghi trong giấy, hẹn hoàn thành trong bốn mươi lăm ngày.
- Trả trước: cùng ngày, ông T. chuyển khoản một nửa giá trị, có sao kê ngân hàng đã nộp toà.
- Thi công dở dang: tổ thợ làm xong phần mái, chưa lát nền; giữa tháng ba ngừng đến công trình.
- Đòi và đối chiếu: cuối tháng ba, ông T. nhắn tin yêu cầu quay lại làm tiếp hoặc trả lại phần tiền thừa; đầu tháng tư, hai bên cùng một người hàng xóm xem lại phần việc đã làm, có biên bản ghi nhận chữ ký của cả ba người.
- Kết thúc: tổ thợ không trả lời thêm; ông T. tính phần tiền chênh lệch dựa trên biên bản và khởi kiện.
Năm mốc trên không có chi tiết về chuyện ông T. quen tổ thợ qua ai, hay hàng xóm phàn nàn tiếng ồn ra sao. Những chuyện đó có thể đúng, nhưng không làm thay đổi phần tiền đang tranh chấp. Nếu hội đồng cần, họ sẽ hỏi.
Khi có khoảng mờ trong câu chuyện hoặc không nhớ ngày
Hầu như vụ nào cũng có những đoạn không có giấy tờ: một cuộc gọi điện thoại, một lần gặp ở quán cà phê, một khoản tiền đưa tay không có biên nhận. Khi kể đến những đoạn này, bạn nên nói rõ nguồn của thông tin: "theo trí nhớ của nguyên đơn", "chưa có tài liệu chứng minh", "đã đề nghị toà triệu tập người làm chứng". Nói rõ như vậy không làm bạn yếu đi, mà giúp hội đồng tách phần đã chứng minh với phần còn cần làm rõ.
Nếu không nhớ chính xác thời điểm, hãy dùng mốc lân cận đã có chứng cứ để khoanh vùng: "sau ngày chuyển khoản lần hai và trước khi gửi văn bản yêu cầu". Cách này cho hội đồng một khung thời gian hợp lý mà bạn không phải đoán.
Điều cần tránh là lấp khoảng mờ bằng suy đoán rồi nói như sự thật. Lời khai của bạn được ghi vào biên bản và so với các lời khai trước trong hồ sơ. Một chi tiết suy đoán sai có thể bị bên kia dùng để đặt nghi vấn cho cả phần câu chuyện còn lại.
Những lối kể làm hội đồng mất mạch
Dưới đây là những thói quen kể chuyện phổ biến của người lần đầu ra toà. Nhận ra chúng khi tập nói trước sẽ giúp phần kể sự việc gọn hơn:
- Bắt đầu từ chuyện xa nhất, như hai bên quen nhau từ bao giờ, trong khi tranh chấp chỉ liên quan đến một giao dịch gần đây.
- Kể ngược từ ngày khởi kiện về trước, buộc người nghe phải tự sắp xếp lại.
- Chen bình luận sau mỗi mốc, kiểu "như vậy là họ cố tình", làm đứt mạch sự việc.
- Đọc nguyên văn tin nhắn dài thay vì nói nội dung chính và chỉ ra tin nhắn đó nằm ở đâu trong hồ sơ.
- Dùng đại từ mơ hồ như "họ", "bên đó", "người kia" khi có nhiều người tham gia; nên gọi rõ vai: bị đơn, người làm chứng, người môi giới.
- Lặp đi lặp lại một mốc mình thấy bất bình nhất, làm các mốc khác bị lu mờ.
Khi tập, bạn có thể nhờ một người không biết gì về vụ việc nghe thử. Nếu sau năm phút họ kể lại được đúng các mốc chính, phần kể của bạn đã đủ rõ để đem ra trước hội đồng.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải kể sự việc theo thứ tự thời gian tại toà không?
Không có quy định bắt buộc cách kể. Tuy nhiên kể theo thứ tự thời gian giúp hội đồng theo kịp, giúp bạn ít bỏ sót mốc và ít mâu thuẫn với lời khai trước. Với hầu hết tranh chấp dân sự, đây là cách kể dễ hiểu nhất.
Không nhớ chính xác ngày xảy ra sự việc thì nói thế nào?
Nói rõ là không nhớ chính xác và khoanh vùng bằng các mốc đã có chứng cứ, ví dụ sau ngày ký hợp đồng và trước lần chuyển khoản thứ hai. Không nên đoán một ngày cụ thể vì lời khai được ghi biên bản và có thể bị đối chiếu.
Có nên kể hoàn cảnh gia đình, khó khăn của mình khi trình bày không?
Chỉ nên nêu ngắn nếu liên quan trực tiếp đến vụ việc, ví dụ giải thích vì sao chậm khởi kiện hoặc vì sao cần biện pháp khẩn cấp. Hoàn cảnh khó khăn không thay được chứng cứ và không nên chiếm nhiều thời gian trình bày.
Lời kể tại phiên toà khác với lời khai trước đây thì sao?
Hội đồng sẽ hỏi lý do. Nếu lời khai trước có chỗ nhầm, bạn nên chủ động nêu và giải thích ngắn gọn vì sao nhầm, kèm chứng cứ nếu có. Thay đổi lời khai mà không giải thích dễ làm giảm độ tin cậy của toàn bộ phần trình bày.
Có nên đọc nguyên văn tin nhắn khi kể sự việc không?
Thường không cần. Bạn nói nội dung chính của tin nhắn, ngày gửi và chỉ ra tin nhắn đó là tài liệu nào trong hồ sơ. Chỉ đọc nguyên văn một câu ngắn khi chính câu chữ đó là điểm tranh chấp.
Sự việc kéo dài nhiều năm thì kể thế nào cho gọn?
Chia thành vài giai đoạn và đặt tên cho từng giai đoạn, mỗi giai đoạn chỉ giữ hai đến ba mốc làm thay đổi quyền và nghĩa vụ. Nói tổng thời gian ngay từ đầu để hội đồng có khung, rồi đi lần lượt từng giai đoạn.