Đối đáp là lượt các bên trả lời trực tiếp những điểm mà bên kia vừa nêu trong phần tranh luận, không phải lượt nói lại toàn bộ bài của mình. Khi bên kia đưa ra một cách hiểu hợp đồng khác, một cách tính tiền khác, hay một lý do bạn chưa nghe bao giờ, phần đối đáp là chỗ để bạn chỉ ra lập luận đó không khớp với hồ sơ ở đâu. Người tự theo vụ thường mắc một trong hai lỗi: im lặng vì bị bất ngờ, hoặc nói lại từ đầu bài cũ với giọng to hơn.
Bài này hướng dẫn cách nghe để đáp, cách phân loại điểm bên kia nêu để chọn phản ứng phù hợp, và một khung câu đối đáp bốn nhịp dùng được ngay tại phiên. Nội dung áp dụng cho cả nguyên đơn lẫn bị đơn, vì ai cũng có lúc phải đáp lại một điểm bất ngờ.
Đối đáp khác lượt tranh luận đầu ở chỗ nào
Lượt tranh luận đầu là bài bạn chuẩn bị từ trước, có cấu trúc, có thứ tự luận điểm. Lượt đối đáp thì phụ thuộc vào bên kia: bạn chỉ nói về những gì họ vừa nói. Theo nguyên lý của tố tụng dân sự, người tham gia tranh luận có quyền đáp lại ý kiến của người khác, và hội đồng xét xử để các bên trình bày đầy đủ, nhưng chủ toạ có thể nhắc khi một bên chỉ lặp lại ý đã nêu.
Vì thế, thước đo của một lượt đối đáp tốt là độ trúng, không phải độ dài. Một câu chỉ ra rằng con số bên kia vừa đưa lệch với bảng sao kê ở hồ sơ có sức nặng hơn năm phút nhắc lại rằng mình đúng. Hội đồng đã nghe bài chính của bạn; điều họ cần ở lượt này là biết bạn phản hồi thế nào với lập luận mới.
Đối đáp cũng không phải chỗ để tranh cãi qua lại với bên kia. Bạn nói với hội đồng, không nói với người ngồi bàn đối diện. Câu "Thưa hội đồng, phía bị đơn vừa cho rằng…" giữ đúng vị trí đó và giúp bạn bình tĩnh hơn câu "Anh nói sai rồi". Khi cả hai bên cùng giữ nguyên tắc này, phiên toà ít căng thẳng và các điểm tranh chấp lộ rõ hơn.
Nghe để đáp: ghi chép trong lúc bên kia nói
Bạn không thể đáp tốt điều mình không nghe kỹ. Cách ghi chép đơn giản giúp bạn không bỏ sót:
- Chuẩn bị sẵn một trang giấy kẻ hai cột trước khi bên kia bắt đầu tranh luận.
- Cột trái ghi ngắn từng điểm bên kia nêu, đánh số theo thứ tự, chỉ cần vài chữ khoá.
- Đánh dấu ngay những điểm có con số, ngày tháng hoặc trích dẫn tài liệu, vì đó là chỗ dễ kiểm tra đúng sai.
- Cột phải ghi chứng cứ trong hồ sơ của bạn có thể dùng để đáp, kèm vị trí tài liệu.
- Khi bên kia nói xong, khoanh tròn hai hoặc ba điểm quan trọng nhất, bỏ qua những điểm nhỏ không ảnh hưởng kết quả.
- Nếu không nghe rõ một điểm, ghi dấu hỏi để xin phép hội đồng cho bên kia nhắc lại hoặc để hỏi rõ trong lượt của mình.
Việc chọn lọc là quan trọng. Bên kia có thể nêu mười điểm, nhưng chỉ hai, ba điểm thật sự quyết định yêu cầu của bạn có được chấp nhận hay không. Đáp đủ mười điểm khiến những câu đáp quan trọng bị chìm. Với các điểm nhỏ, một câu chung như "các ý kiến còn lại của bị đơn không làm thay đổi những tình tiết đã được thừa nhận" là đủ.
Phân loại điểm bên kia nêu để chọn cách đáp
Mỗi loại điểm cần một kiểu phản hồi khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách nhận diện:
| Loại điểm | Dấu hiệu | Cách đáp gợi ý |
|---|---|---|
| Sự việc sai với hồ sơ | Ngày, số tiền, lời nói khác tài liệu đã xem xét | Chỉ ra tài liệu và nội dung đúng, không cần bình luận thêm |
| Cách hiểu khác về cùng một tài liệu | Hai bên đọc một điều khoản ra hai nghĩa | Đọc lại nguyên văn điều khoản, nêu cách các bên đã thực hiện trên thực tế |
| Tình tiết mới chưa được hỏi | Bên kia kể điều chưa xuất hiện ở phần hỏi | Đề nghị hội đồng xem xét lại hoặc làm rõ, nêu rằng tình tiết này chưa có chứng cứ |
| Lập luận pháp lý | Bên kia dẫn một quy định hoặc nguyên tắc | Nêu vì sao quy định đó không áp dụng vào tình huống, hoặc dẫn nguyên tắc khác phù hợp hơn |
| Công kích cá nhân | Nhận xét về tính cách, đời tư của bạn | Không đáp vào nội dung đó, chỉ nói nó không liên quan đến yêu cầu |
Loại thứ ba cần chú ý nhất. Khi bên kia đưa ra tình tiết chưa từng được hỏi trong lúc tranh luận, bạn có quyền đề nghị hội đồng làm rõ. Nguyên lý chung là nếu qua tranh luận xuất hiện tình tiết chưa được xem xét, hội đồng có thể quyết định trở lại phần hỏi. Bạn không cần tự chứng minh tình tiết đó sai ngay lập tức; chỉ cần chỉ ra nó chưa có chứng cứ trong hồ sơ.
Với loại cuối, im lặng trước lời công kích không phải là thua. Hội đồng xét xử nhìn vào chứng cứ và yêu cầu, không chấm điểm ai cãi hay hơn.
Khung câu đối đáp bốn nhịp
Nhịp một, gọi tên điểm cần đáp. Nhắc lại ngắn gọn và trung thực điều bên kia vừa nói: "Phía nguyên đơn cho rằng khoản tiền ngày 5 là tiền vay". Việc nhắc lại cho thấy bạn đã nghe kỹ và giúp hội đồng biết bạn đang đáp điểm nào.
Nhịp hai, nêu chỗ không đúng hoặc chưa đủ. Một câu khẳng định: "Khoản tiền này là tiền thanh toán đợt hai của hợp đồng mua bán, không phải tiền vay". Tránh các chữ như "hoàn toàn bịa đặt"; nói rõ điều bạn cho là đúng là đủ.
Nhịp ba, dẫn chứng cứ. Chỉ tài liệu cụ thể: nội dung chuyển khoản, biên bản giao hàng, lời thừa nhận ở phần hỏi. Nếu chứng cứ nằm ở hồ sơ, nêu tên và vị trí; nếu là lời khai tại phiên, nhắc lại ai đã nói gì.
Nhịp bốn, quay về yêu cầu. Kết bằng hệ quả: "Vì vậy khoản này phải được trừ vào số tiền còn nợ theo hợp đồng mua bán, không tính là một khoản vay riêng". Câu cuối nối điểm đối đáp với kết quả bạn đề nghị.
Ví dụ giả định: tranh chấp tiền công xây nhà
Ví dụ giả định: ông T. ở Lâm Đồng thuê một tổ thợ xây nhà, hai bên tranh chấp về khoản tiền công còn lại. Ở lượt tranh luận, phía tổ thợ bất ngờ nêu rằng chủ nhà đã yêu cầu làm thêm phần mái hiên, nên tiền công phải cộng thêm. Ở phần hỏi, chuyện mái hiên chưa được nhắc tới.
Lượt đối đáp của ông T. có thể đi theo bốn nhịp. Mở đầu: "Thưa hội đồng, phía bị đơn vừa cho rằng nguyên đơn yêu cầu làm thêm mái hiên". Dùng chữ "nguyên đơn" thay vì xưng hô thân mật giúp giữ giọng khách quan trước hội đồng. Tiếp theo: "Hợp đồng giao khoán hai bên ký đã có hạng mục mái hiên trong bảng khối lượng, nên đây không phải phần làm thêm. Bảng khối lượng nằm trong tài liệu nguyên đơn đã nộp kèm đơn khởi kiện. Ngoài ra, ở phần hỏi, phía bị đơn chưa nêu khoản phát sinh nào. Vì vậy nguyên đơn đề nghị hội đồng không tính khoản này, hoặc nếu cần thì làm rõ thêm trước khi quyết định."
Phía tổ thợ cũng có lượt đối đáp. Nếu họ thật sự có tin nhắn yêu cầu làm thêm, cách đúng là nêu rằng mình có tài liệu và đề nghị hội đồng xem xét theo thủ tục, chứ không chỉ khẳng định bằng lời. Ví dụ cho thấy đối đáp tốt không cần dài: bốn, năm câu, mỗi câu làm một việc.
Khi không đáp được ngay
Có những điểm bạn chưa từng nghĩ tới và không có chứng cứ sẵn trong tay. Một số cách xử lý trung thực:
- Nói rõ rằng đây là điểm mới, chưa được nêu ở phần hỏi, và đề nghị hội đồng làm rõ trước khi đánh giá.
- Nêu rằng điểm này không có tài liệu nào trong hồ sơ chứng minh, nên chưa đủ căn cứ để chấp nhận.
- Xin phép hội đồng được trình bày ý kiến bằng văn bản bổ sung nếu điểm đó cần đối chiếu nhiều tài liệu.
- Nếu điểm đó đúng, thừa nhận phần đúng và nêu vì sao nó không làm thay đổi yêu cầu chính của bạn.
- Không bịa thêm tình tiết để đối lại; một lời đối đáp không có chứng cứ thường bị hội đồng gạt đi và làm giảm độ tin cậy của cả bài.
Thừa nhận một điểm đúng của bên kia nghe có vẻ bất lợi, nhưng thực tế thường ngược lại. Một đương sự biết phân biệt chỗ mình đúng và chỗ mình sai được hội đồng đánh giá là đáng tin hơn người phủ nhận tất cả. Điều quan trọng là khoanh vùng: điểm đó đúng, nhưng chỉ ảnh hưởng một phần nhỏ của yêu cầu.
Bao nhiêu lượt đối đáp là đủ
Không có con số cố định. Về nguyên tắc, các bên có quyền đáp lại nhau, và chủ toạ điều hành để phần tranh luận không kéo dài vô ích. Trong thực tế, một vòng đối đáp, đôi khi hai vòng, là đủ cho hầu hết vụ dân sự thông thường. Khi một bên bắt đầu nhắc lại đúng những câu đã nói, đó là tín hiệu phần đối đáp đã cạn.
Bạn không nhất thiết phải là người nói câu cuối. Nhiều người tự theo vụ cảm thấy phải đáp lại mọi câu của bên kia, kể cả câu đã được đáp. Điều đó làm phiên toà mệt mỏi và không thêm gì vào hồ sơ. Khi bạn đã đáp đủ các điểm chính, câu "Nguyên đơn giữ nguyên ý kiến đã trình bày, không có ý kiến gì thêm" là một cách kết thúc đàng hoàng.
Nếu sau phiên bạn nhận ra mình đã bỏ sót một điểm quan trọng, đừng quá lo. Bạn có thể kiểm tra biên bản phiên toà để xem ý kiến của các bên được ghi thế nào và đề nghị sửa đổi, bổ sung nếu thấy biên bản ghi chưa đúng, theo cách và thời hạn mà thư ký hướng dẫn. Còn những lập luận chưa nêu, nếu vụ án được kháng cáo, sẽ thuộc phạm vi xem xét ở giai đoạn sau theo quy định về phúc thẩm.
Câu hỏi thường gặp
Có được ngắt lời bên kia để đáp ngay không?
Không nên. Mỗi người nói theo lượt do chủ toạ điều hành, ngắt lời dễ bị nhắc nhở và làm hội đồng mất thiện cảm. Hãy ghi lại điểm cần đáp và chờ đến lượt mình, rồi đáp theo đúng thứ tự đã ghi.
Nếu bên kia nói sai sự thật rõ ràng thì phải phản ứng thế nào?
Đến lượt mình, bạn chỉ ra tài liệu hoặc lời khai trong hồ sơ cho thấy điều đúng, giọng bình thường. Không cần dùng chữ nặng nề; hội đồng tự đánh giá khi so lời nói với chứng cứ. Nếu cần làm rõ, đề nghị hội đồng xem xét lại tài liệu đó.
Đối đáp có cần viết sẵn không?
Không viết sẵn được vì phụ thuộc vào điều bên kia nói. Bạn chỉ có thể chuẩn bị trước câu đáp cho những phản bác dễ đoán. Phần còn lại dựa vào ghi chép tại phiên theo cách chia hai cột: điểm bên kia nêu và chứng cứ của mình.
Có nên đáp lại những lời nhận xét về tính cách, đời tư không?
Không nên đi vào nội dung đó. Bạn chỉ cần nói ngắn rằng những nhận xét này không liên quan đến yêu cầu đang được xét. Đáp lại bằng nhận xét tương tự sẽ biến phiên toà thành cãi vã và không giúp gì cho yêu cầu của bạn.
Khi bên kia có luật sư nói rất nhiều thuật ngữ thì làm sao đáp?
Bạn có quyền đề nghị hội đồng cho phép hỏi lại ý nghĩa một thuật ngữ nếu không hiểu. Khi đáp, cứ dùng lời thường, bám vào sự việc và chứng cứ. Hội đồng đánh giá nội dung, không đánh giá ai dùng nhiều thuật ngữ hơn.
Đã đối đáp rồi có được đối đáp tiếp không?
Về nguyên tắc các bên được đáp lại ý kiến của nhau, nhưng chủ toạ quyết định khi nào phần tranh luận đủ. Nếu bên kia không nêu thêm gì mới, bạn chỉ cần nói giữ nguyên ý kiến. Đối đáp lặp lại không làm lập luận mạnh hơn.