Tại phiên toà dân sự, đương sự được đặt câu hỏi cho bên kia thông qua sự điều khiển của chủ toạ; lượt hỏi này hiệu quả khi bạn chỉ hỏi vài điểm đã chọn trước, mỗi câu một ý, và dừng ngay khi câu trả lời đã đủ cho phần tranh luận. Nhiều người dùng lượt hỏi để kể lại bức xúc hoặc buộc bên kia nhận lỗi. Cách đó hiếm khi đạt kết quả và còn có thể bị chủ toạ ngắt.
Bài này dành cho nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi liên quan tự theo vụ án ở cấp sơ thẩm. Thứ tự hỏi giữa các bên, hội đồng xét xử và kiểm sát viên (nếu tham gia) do Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định và do chủ toạ điều hành; bạn nên chờ được mời rồi mới hỏi. Các ví dụ trong bài là giả định.
Lượt hỏi bên kia dùng để làm gì
Phần hỏi tại phiên toà phục vụ một mục tiêu: làm rõ sự thật khách quan của vụ việc. Khi bạn hỏi bên kia, câu hỏi tốt là câu giúp hội đồng thấy rõ một điểm mà hồ sơ chưa thể hiện đủ, hoặc một chỗ lời của bên kia không khớp với giấy tờ. Câu hỏi không dùng để công kích, để dạy bảo, hay để bên kia xin lỗi.
Bạn nên coi lượt hỏi là bước chuẩn bị cho phần tranh luận phía sau. Trong phần tranh luận, bạn sẽ cần dẫn ra những điều bên kia đã xác nhận tại phiên. Mỗi câu hỏi tốt là một viên gạch: bên kia xác nhận đã nhận tiền, đã ký giấy, đã không phản đối trong một thời gian dài. Những viên gạch này nằm trong biên bản phiên toà và bạn có thể dựa vào đó khi lập luận.
Vì vậy, trước khi đặt bất cứ câu hỏi nào, bạn tự hỏi: câu trả lời của câu này, dù là có hay không, sẽ giúp gì cho phần tranh luận của mình. Nếu câu hỏi chỉ để bên kia thấy khó chịu, hoặc câu trả lời không thay đổi gì, bạn bỏ qua câu đó.
Chọn điểm để hỏi từ hồ sơ
Điểm để hỏi không nghĩ ra tại phiên mà được chọn từ hồ sơ trước đó. Quy trình đơn giản sau giúp bạn có một danh sách ngắn và dùng được.
- Đọc ý kiến, bản tự khai và tài liệu bên kia đã nộp, gạch chân những khẳng định quan trọng.
- Đặt mỗi khẳng định cạnh chứng cứ của bạn và của chính bên kia, tìm chỗ không khớp.
- Lọc lại, chỉ giữ những chỗ không khớp ảnh hưởng tới yêu cầu chính (số tiền, thời điểm, ai ký, ai giữ tài sản).
- Với mỗi chỗ còn lại, viết một đến ba câu hỏi ngắn, đi từ điều bên kia khó chối nhất đến điểm mâu thuẫn.
- Sắp xếp theo thứ tự quan trọng, điểm mạnh nhất đặt sớm phòng khi chủ toạ giới hạn thời gian.
- Ghi bên cạnh mỗi câu tên tài liệu bạn sẽ dẫn nếu bên kia trả lời khác.
Phần lớn vụ dân sự chỉ cần ba đến năm điểm hỏi. Danh sách hai mươi câu thường là dấu hiệu bạn chưa lọc. Hội đồng đã có hồ sơ, những gì đã rõ trong giấy tờ bạn không cần hỏi lại.
Câu hỏi hẹp và câu hỏi rộng: ví dụ giả định
Ví dụ giả định: bạn là bị đơn trong vụ bị kiện đòi tiền thi công nhà, cho rằng bên thi công làm chậm và thiếu hạng mục. Bảng so sánh hai cách hỏi cùng một điểm.
| Điểm muốn làm rõ | Câu hỏi rộng, dễ hỏng | Câu hỏi hẹp, một ý |
|---|---|---|
| Thời hạn bàn giao theo hợp đồng | Anh giải thích vì sao làm chậm như vậy? | Hợp đồng hai bên ký ghi thời hạn bàn giao là ngày nào? |
| Hạng mục chưa làm | Anh có thấy mình làm thiếu nhiều thứ không? | Phần chống thấm mái có trong bảng khối lượng đính kèm hợp đồng không? |
| Thông báo chậm tiến độ | Sao anh không báo gì cho chủ nhà? | Bên thi công có văn bản hay tin nhắn nào báo lùi thời hạn trước ngày bàn giao không? |
| Số tiền đã nhận | Anh nhận bao nhiêu tiền rồi mà còn đòi? | Đến nay bên thi công đã nhận tổng cộng bao nhiêu đợt thanh toán? |
Câu hỏi rộng mời bên kia kể một câu chuyện có lợi cho họ, và họ đã chuẩn bị câu chuyện đó. Câu hỏi hẹp chỉ cho phép một câu trả lời ngắn, có thể kiểm tra bằng giấy tờ. Nếu bên kia trả lời khác với giấy tờ, chính câu trả lời đó trở thành điểm để bạn nêu trong tranh luận.
Cách đặt câu cho gọn và đúng mực
Mỗi câu chỉ một ý. Câu hỏi gộp hai ý cho phép bên kia trả lời ý dễ và lờ ý khó. Nếu cần hỏi hai việc, bạn tách thành hai câu.
Dùng từ trung tính. Thay "anh cố tình lừa" bằng "anh có biết lúc đó lô hàng chưa về kho không". Từ ngữ buộc tội làm chủ toạ phải can thiệp và làm bạn trông thiếu bình tĩnh.
Hỏi về sự việc, không hỏi về động cơ. Hỏi bên kia đã làm gì, ký gì, nhận gì thì có thể đối chiếu; hỏi vì sao họ xấu tính thì không. Động cơ, nếu cần, để hội đồng tự đánh giá từ các sự việc.
Hướng câu hỏi qua chủ toạ. Bạn có thể bắt đầu bằng "Đề nghị hội đồng cho bên bị đơn hỏi nguyên đơn một số điểm". Giữ nghi thức này giúp bạn không rơi vào cãi tay đôi.
Không hỏi điều bạn không biết câu trả lời có lợi hay không. Ở những điểm quan trọng, chỉ hỏi khi bạn đã biết từ giấy tờ câu trả lời đúng là gì. Hỏi để thăm dò tại phiên dễ mở ra thông tin bất lợi mà bạn không lường trước.
Lúc nào nên thôi hỏi
Dừng đúng lúc quan trọng không kém đặt đúng câu. Khi bên kia đã xác nhận điểm bạn cần, ví dụ đã thừa nhận không có văn bản báo lùi thời hạn, bạn dừng ở đó. Câu hỏi tiếp theo kiểu "Vậy anh thừa nhận mình sai chứ?" chỉ cho bên kia cơ hội giải thích dài và làm nhoè điều vừa được xác nhận.
Bạn cũng nên dừng khi chủ toạ nhắc câu hỏi trùng lặp hoặc không liên quan. Tiếp tục hỏi sau khi bị nhắc làm bạn mất thiện cảm của hội đồng. Nếu điểm đó thật sự quan trọng, bạn ghi lại và nêu trong phần tranh luận bằng lập luận dựa trên chứng cứ.
Một tín hiệu khác để dừng là khi câu trả lời của bên kia bắt đầu có lợi cho họ hơn cho bạn. Ví dụ bạn hỏi về một khoản tiền và bên kia bất ngờ đưa ra một giải thích bạn chưa từng nghe. Đừng cố tranh luận ngay trong lượt hỏi. Ghi lại nguyên văn, kiểm tra hồ sơ trong giờ nghỉ nếu có, và xử lý ở phần tranh luận. Cách xử lý khi bên kia trả lời lệch với chứng cứ có bài riêng trong mục này.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng không hỏi gì cũng là một lựa chọn hợp lệ. Nếu hồ sơ đã thể hiện rõ các điểm có lợi cho bạn và lời trình bày của bên kia không đưa ra điều gì mới, bạn hoàn toàn có thể thưa với hội đồng rằng bên mình không có câu hỏi thêm. Hội đồng không chấm điểm theo số câu hỏi. Một lượt hỏi ngắn, trúng điểm và dừng đúng lúc cho thấy bạn hiểu vụ việc của mình, và giữ cho phần tranh luận phía sau gọn gàng hơn.
Ghi lại câu trả lời để dùng ở phần tranh luận
Một câu trả lời có lợi chỉ thật sự có giá trị khi bạn dùng lại được nó ở phần tranh luận. Trong lúc hỏi, bạn nên có một tờ giấy chia hai cột: cột trái là câu hỏi đã chuẩn bị, cột phải để trống. Mỗi khi bên kia trả lời, bạn ghi vắn tắt nội dung chính vào cột phải, càng sát nguyên văn càng tốt ở những chỗ quan trọng như con số, ngày tháng, việc thừa nhận hay phủ nhận.
Nếu bạn đi cùng người thân, có thể nhờ họ ngồi ở hàng ghế dự khán ghi chép giúp, miễn là không làm ồn và tuân thủ nội quy phiên toà. Việc ghi âm, ghi hình tại phiên phải theo quy định và sự cho phép của hội đồng xét xử, nên đừng mặc định là được bật điện thoại lên ghi.
Đến phần tranh luận, những dòng ghi này giúp bạn nói chính xác: "Tại phần hỏi, bên nguyên đơn đã xác nhận không có văn bản nào báo lùi thời hạn bàn giao." Một câu dẫn lại như vậy có sức nặng hơn nhiều so với nhận xét chung chung rằng bên kia làm sai. Sau phiên toà, bạn cũng có quyền xem biên bản phiên toà và đề nghị ghi bổ sung nếu biên bản bỏ sót một câu trả lời quan trọng.
Những lỗi hay gặp khi đương sự tự hỏi bên kia
Các lỗi dưới đây xuất hiện rất thường xuyên ở người lần đầu ra toà. Phần lớn đều xuất phát từ cảm xúc dồn nén lâu ngày với bên kia.
- Biến câu hỏi thành bài phát biểu dài, cuối cùng mới có một dấu hỏi.
- Hỏi lại những điều đã có đầy đủ trong hồ sơ, làm mất thời gian của phiên.
- Nhắc đến chuyện đời tư, chuyện gia đình bên kia không liên quan đến tranh chấp.
- Cãi lại ngay sau mỗi câu trả lời thay vì ghi lại và để dành cho phần tranh luận.
- Đe doạ kiện thêm, tố cáo thêm ngay tại phiên.
- Hỏi người bảo vệ quyền lợi của bên kia thay vì hỏi chính đương sự về sự việc họ trực tiếp biết.
Nếu bên kia có luật sư còn bạn tự theo vụ án, bạn có thể cảm thấy lép vế ở phần hỏi. Điều đó không có nghĩa bạn phải hỏi nhiều hơn. Ba câu hỏi đúng chỗ, được chuẩn bị kỹ từ hồ sơ, thường có giá trị hơn mười câu hỏi bộc phát. Những câu bạn nên tránh hẳn được liệt kê kỹ hơn ở một bài khác của mục này.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có được trực tiếp hỏi bên kia tại phiên toà dân sự không?
Có. Đương sự và người bảo vệ quyền lợi của đương sự được đặt câu hỏi với những người tham gia tố tụng khác tại phần hỏi, theo thứ tự và dưới sự điều khiển của chủ toạ phiên toà. Bạn chờ chủ toạ mời và hỏi trong phạm vi vụ việc.
Nếu bên kia không trả lời câu hỏi của bạn thì sao?
Bạn không cần ép họ trả lời. Bạn có thể đề nghị chủ toạ yêu cầu họ trả lời, hoặc chỉ cần ghi nhận việc họ không trả lời. Việc một bên né tránh câu hỏi quan trọng là điều hội đồng tự đánh giá khi xem xét toàn bộ chứng cứ.
Có được hỏi luật sư của bên kia không?
Luật sư của bên kia không phải là người trực tiếp trải qua sự việc nên câu hỏi về sự kiện nên đặt cho chính đương sự. Nếu luật sư trình bày một quan điểm pháp lý bạn không đồng ý, bạn phản bác trong phần tranh luận chứ không phải trong phần hỏi.
Có nên chuẩn bị sẵn câu hỏi bằng giấy không?
Nên. Một tờ ghi ba đến năm điểm hỏi chính, mỗi điểm vài câu ngắn và tên tài liệu đối chiếu, giúp bạn không quên khi căng thẳng. Đừng đọc như đọc bài, chỉ dùng để nhìn lướt và giữ thứ tự.
Chủ toạ ngắt lời khi đang hỏi thì nên làm gì?
Bạn dừng lại ngay, lắng nghe lý do chủ toạ nêu và điều chỉnh. Thường là vì câu hỏi trùng lặp, không liên quan hoặc mang tính công kích. Nếu điểm hỏi thật sự quan trọng, bạn giải thích ngắn vì sao cần hỏi rồi chờ chủ toạ quyết định.
Bên kia trả lời dài, lan sang chuyện khác thì có được cắt ngang không?
Bạn không nên tự cắt ngang bên kia. Nếu câu trả lời đi quá xa câu hỏi, bạn có thể đề nghị chủ toạ để bên kia trả lời đúng câu hỏi đã đặt. Sau đó bạn nhắc lại câu hỏi một cách ngắn gọn.