Khi người giám định được triệu tập đến phiên toà, bạn được hỏi họ về kết luận giám định; câu hỏi hữu ích nhất thường xoay quanh bốn điểm: mẫu giám định là gì, phương pháp nào được dùng, kết luận chắc chắn đến mức nào, và điều gì nằm ngoài phạm vi kết luận. Đương sự không phải chuyên gia, nên mục tiêu không phải là tranh luận chuyên môn với người giám định, mà là làm rõ những gì kết luận nói và không nói.
Bài này viết cho người tự theo vụ án dân sự sơ thẩm có kết luận giám định trong hồ sơ: giám định chữ ký, chữ viết, giám định giá trị tài sản (định giá), giám định thương tật trong vụ đòi bồi thường, giám định nguyên nhân hư hỏng. Việc yêu cầu giám định, chi phí và tự yêu cầu giám định thuộc phần chứng cứ, được trình bày ở trang chuyên về chứng cứ. Ví dụ trong bài là giả định.
Người giám định có mặt ở phiên để làm gì
Không phải phiên toà nào cũng có người giám định tham gia. Trong nhiều vụ, hội đồng xét xử chỉ dựa vào văn bản kết luận giám định có trong hồ sơ. Người giám định được triệu tập khi toà thấy cần làm rõ kết luận, hoặc khi đương sự đề nghị và toà chấp nhận. Nếu bạn thấy kết luận giám định có điểm chưa rõ và ảnh hưởng tới yêu cầu chính, bạn nên đề nghị toà triệu tập người giám định từ trước phiên, theo thủ tục và thời hạn luật định.
Tại phiên, người giám định trình bày về kết luận của mình và trả lời câu hỏi. Họ cũng có nghĩa vụ trình bày trung thực, khách quan; kết luận sai sự thật có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Người giám định không đứng về bên nào. Câu hỏi của bạn vì thế nên mang tính làm rõ, không mang tính buộc tội hay nghi ngờ thiện chí.
Điều đương sự hay hiểu nhầm là coi kết luận giám định như phán quyết cuối cùng. Thực tế, kết luận giám định là một nguồn chứng cứ. Hội đồng xét xử đánh giá nó cùng với các chứng cứ khác. Một kết luận có giới hạn rõ ràng, khi được làm rõ tại phiên, có thể chỉ hỗ trợ một phần yêu cầu của bên này hoặc bên kia chứ không quyết định toàn bộ.
Đọc kết luận giám định trước phiên
Câu hỏi tốt cho người giám định chỉ có được khi bạn đọc kỹ kết luận trước. Bạn có quyền được tiếp cận tài liệu trong hồ sơ, gồm kết luận giám định, theo quy định. Khi đọc, bạn đi theo trình tự sau.
- Tìm câu hỏi mà toà hoặc bên yêu cầu đã đặt cho người giám định; kết luận chỉ trả lời trong phạm vi câu hỏi đó.
- Ghi lại mẫu giám định: tài liệu nào được dùng làm mẫu so sánh, bản gốc hay bản sao, lấy từ đâu.
- Đọc phần phương pháp hoặc cách thức giám định, dù chỉ hiểu được một phần.
- Gạch chân phần kết luận, chú ý các chữ như "có thể", "không đủ cơ sở", "không xác định được".
- Đối chiếu kết luận với yêu cầu của bạn: nó hỗ trợ, phản bác hay không liên quan tới điểm nào.
- Viết ra những chỗ bạn chưa hiểu, mỗi chỗ thành một câu hỏi ngắn.
Bước gạch chân mức độ chắc chắn rất quan trọng. Một kết luận "không đủ cơ sở kết luận chữ ký là của cùng một người" khác hẳn một kết luận "chữ ký không phải do cùng một người ký ra". Hai câu đó nghe gần nhau nhưng có giá trị chứng minh khác xa nhau.
Bốn nhóm câu hỏi cho người giám định
Bảng gợi ý các nhóm câu hỏi mà đương sự không chuyên có thể đặt. Ví dụ giả định trong vụ tranh chấp giấy vay tiền có chữ ký bị cho là không phải của bị đơn.
| Nhóm câu hỏi | Mục đích | Câu hỏi mẫu |
|---|---|---|
| Mẫu giám định | Biết kết luận dựa trên tài liệu nào. | Mẫu chữ ký để so sánh được lấy từ những giấy tờ nào, ở thời điểm nào? Ông giám định trên bản gốc hay bản sao? |
| Phương pháp | Hiểu cách đi đến kết luận ở mức người thường. | Ông có thể giải thích ngắn những đặc điểm nào được so sánh để đi tới kết luận? |
| Mức độ chắc chắn | Phân biệt kết luận khẳng định với kết luận có điều kiện. | Kết luận ghi không đủ cơ sở xác định, điều đó có nghĩa là không loại trừ hay không khẳng định? |
| Giới hạn | Làm rõ điều kết luận không trả lời. | Kết luận có xác định được thời điểm ký không? Có xác định nội dung phía trên chữ ký được viết trước hay sau không? |
Câu hỏi về giới hạn thường hữu ích nhất cho đương sự. Nhiều kết luận chỉ trả lời câu hỏi được đặt ra mà không trả lời những vấn đề lân cận các bên đang tranh chấp. Khi người giám định xác nhận điều đó tại phiên, bạn có cơ sở để nêu trong tranh luận rằng kết luận không giải quyết điểm này.
Cách hỏi khi bạn không phải chuyên gia
Hỏi bằng lời thường. Bạn không cần dùng thuật ngữ chuyên môn. Câu hỏi đơn giản như "Điều này có nghĩa là gì đối với người không chuyên?" giúp người giám định giải thích rõ hơn cho cả hội đồng.
Không tranh luận chuyên môn. Nếu bạn tin phương pháp giám định có vấn đề, đừng cố chứng minh tại phiên rằng người giám định sai. Bạn nêu điểm thắc mắc dưới dạng câu hỏi và ghi lại câu trả lời; việc đề nghị giám định bổ sung hay giám định lại có thủ tục riêng.
Hỏi về điều kiện của mẫu. Chất lượng mẫu ảnh hưởng tới kết luận. Mẫu là bản photo mờ, mẫu quá ít, mẫu ở thời điểm cách xa tài liệu cần giám định là những điểm hợp lý để hỏi.
Hỏi một ý mỗi lần. Người giám định thường trả lời kỹ, có khi dài. Câu hỏi gộp làm câu trả lời càng dài và khó dùng. Mỗi câu chỉ nên nhắm một ý.
Giữ thái độ tôn trọng. Người giám định làm việc theo trưng cầu, không có lợi ích trong vụ án. Câu hỏi mang ý nghi ngờ đạo đức nghề nghiệp mà không có căn cứ sẽ làm hội đồng mất thiện cảm.
Mỗi loại giám định có chỗ đáng hỏi riêng
Với giám định chữ ký, chữ viết, điểm đáng hỏi thường là mẫu so sánh: số lượng mẫu, thời điểm của mẫu so với tài liệu cần giám định, mẫu là bản gốc hay bản sao. Chữ ký của một người có thể thay đổi theo năm tháng, theo tư thế ký, theo loại bút. Câu hỏi về điều kiện mẫu giúp hội đồng hiểu kết luận được đưa ra trong hoàn cảnh nào.
Với định giá tài sản trong vụ chia tài sản chung hay tranh chấp đất đai, điểm đáng hỏi là thời điểm định giá, căn cứ xác định giá và các tài sản được dùng để so sánh. Giá tại thời điểm định giá có thể khác xa giá lúc mua hoặc giá các bên tự đưa ra. Nếu thị trường biến động lớn giữa thời điểm định giá và ngày xét xử, bạn có thể hỏi để làm rõ điều này, còn việc có định giá lại hay không do toà quyết định theo quy định.
Với giám định thương tật hoặc sức khoẻ trong vụ đòi bồi thường thiệt hại, điểm đáng hỏi là thời điểm khám giám định so với thời điểm bị thương, và kết luận có xác định mối liên hệ giữa thương tích với sự việc tranh chấp hay không. Với giám định nguyên nhân hư hỏng máy móc, công trình, câu hỏi thường xoay quanh hiện trạng lúc khảo sát, vì hiện trạng có thể đã thay đổi sau sự cố.
Khi kết luận giám định bất lợi cho bạn
Nếu kết luận giám định đi ngược lại điều bạn trình bày, phản ứng tự nhiên là phủ nhận toàn bộ. Nhưng tại phiên, cách hiệu quả hơn là tìm xem kết luận có giới hạn nào, và yêu cầu của bạn có còn đứng được nhờ các chứng cứ khác hay không. Một kết luận về chữ ký, chẳng hạn, không tự nó trả lời câu hỏi tiền đã thực sự được giao hay chưa.
Bạn có thể dùng phần hỏi để làm rõ các giới hạn đó, rồi trong phần tranh luận trình bày rằng ngoài kết luận giám định, hồ sơ còn có tin nhắn, sao kê hoặc lời người làm chứng liên quan tới điểm tranh chấp. Nếu bạn có căn cứ cho rằng giám định chưa đầy đủ hoặc có sai sót, bạn có quyền đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại theo thủ tục; hội đồng xem xét và quyết định.
Với vụ có số tiền lớn hoặc kết luận giám định là chứng cứ then chốt, việc đọc và đặt câu hỏi cho người giám định cần hiểu biết chuyên môn nhất định. Đây là lúc nên cân nhắc nhờ luật sư hoặc người có chuyên môn hỗ trợ chuẩn bị. Nếu bạn muốn nghe một góc nhìn ban đầu về điểm yếu, điểm mạnh của kết luận trong hồ sơ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định có cần người đi cùng ra phiên hay không.
Những sai lầm thường gặp khi hỏi người giám định
Các sai lầm sau đây thường làm phần hỏi người giám định không mang lại gì cho đương sự, thậm chí làm kết luận bất lợi trở nên vững hơn.
- Không đọc kết luận trước phiên, đến khi người giám định trình bày mới nghe lần đầu.
- Hỏi người giám định về những việc ngoài câu hỏi giám định, ví dụ hỏi ai đúng ai sai trong vụ án.
- Cố chứng minh mình hiểu chuyên môn hơn người giám định bằng thông tin đọc được trên mạng.
- Gán ý người giám định thiên vị một bên mà không có căn cứ cụ thể.
- Bỏ qua phần mẫu giám định, trong khi đây là điểm dễ hỏi và dễ hiểu nhất với người không chuyên.
- Không ghi lại câu trả lời, nên đến phần tranh luận không dẫn lại được điều người giám định đã xác nhận.
Nếu kết luận giám định có lợi cho bạn, phần hỏi thường ngắn: bạn chỉ cần hỏi một hai câu để người giám định khẳng định lại mức độ chắc chắn. Hỏi thêm không cần thiết có khi lại mở ra những giới hạn mà bên kia sẽ khai thác.
Câu hỏi thường gặp
Người giám định có bắt buộc phải có mặt tại phiên toà không?
Không phải mọi trường hợp. Người giám định có mặt khi được toà triệu tập. Nếu bạn cho rằng cần hỏi trực tiếp người giám định để làm rõ kết luận, bạn nên đề nghị toà triệu tập từ trước phiên. Toà xem xét đề nghị và quyết định.
Nếu người giám định vắng mặt thì có hỏi được không?
Khi người giám định vắng mặt, hội đồng có thể công bố kết luận giám định đã có trong hồ sơ và tiếp tục xét xử, hoặc hoãn phiên tuỳ trường hợp theo quy định. Bạn có thể nêu ý kiến về sự cần thiết của việc người giám định có mặt khi chủ toạ hỏi về việc vắng mặt.
Có được hỏi người giám định về vấn đề ngoài kết luận không?
Câu hỏi nên nằm trong phạm vi kết luận và chuyên môn giám định. Hỏi xa hơn, ví dụ ai đúng ai sai, chủ toạ có thể không chấp nhận. Tuy nhiên, hỏi để xác nhận kết luận không trả lời một vấn đề nào đó là câu hỏi hợp lệ và thường hữu ích.
Không hiểu thuật ngữ trong kết luận giám định thì làm thế nào?
Bạn có thể hỏi người giám định giải thích bằng lời thường ngay tại phiên. Trước phiên, bạn nên tra cứu từ nguồn tin cậy hoặc nhờ người có chuyên môn giải thích. Không hiểu mà vẫn tranh luận về thuật ngữ dễ dẫn tới câu hỏi sai hướng.
Muốn giám định lại thì nêu tại phần hỏi được không?
Phần hỏi dùng để làm rõ kết luận hiện có. Đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại có thủ tục riêng. Nếu phần hỏi cho thấy kết luận có điểm chưa đầy đủ, bạn có thể trình bày đề nghị với hội đồng kèm lý do, và hội đồng sẽ xem xét.
Kết luận định giá tài sản có phải là giám định không?
Định giá tài sản do hội đồng định giá hoặc tổ chức thẩm định giá thực hiện, có thủ tục riêng, nhưng cách đặt câu hỏi tại phiên tương tự: hỏi về căn cứ giá, thời điểm định giá, tài sản so sánh và giới hạn của kết quả.