Khi hỏi người làm chứng tại phiên toà, câu hỏi quan trọng nhất không phải "chuyện gì đã xảy ra" mà là "bạn biết điều đó bằng cách nào": tận mắt thấy, trực tiếp nghe, hay nghe người khác kể lại. Nguồn biết quyết định lời khai của người làm chứng nặng hay nhẹ trong mắt hội đồng xét xử, và đây là điểm đương sự tự theo vụ án hay bỏ qua.
Bài này nói về kỹ năng hỏi người làm chứng ngay tại phiên sơ thẩm, cả người do bạn đề nghị triệu tập lẫn người bên kia đưa ra. Việc ai đủ điều kiện làm chứng, cách đề nghị toà triệu tập hay khi nào cần đối chất thuộc phần chứng cứ, được trình bày kỹ ở trang chuyên về chứng cứ. Mọi tình huống nêu ra đều là ví dụ giả định.
Người làm chứng ở phiên toà khác đương sự thế nào
Người làm chứng là người biết các tình tiết liên quan đến vụ việc, được toà triệu tập để khai về những gì họ biết. Họ không phải là một bên tranh chấp và không hưởng lợi hay chịu thiệt trực tiếp từ bản án. Trước khi khai, người làm chứng thường được chủ toạ giải thích quyền, nghĩa vụ và cam đoan khai đúng sự thật; khai sai sự thật có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
Vì vị trí trung gian đó, lời người làm chứng có thể có trọng lượng lớn với hội đồng. Nhưng trọng lượng ấy phụ thuộc vào ba yếu tố: họ biết trực tiếp hay gián tiếp, trí nhớ của họ rõ đến đâu, và họ có quan hệ gì với các bên. Kỹ năng hỏi của bạn xoay quanh ba yếu tố này.
Một điều cần nhớ: người làm chứng không phải "người của bạn" hay "người của bên kia", kể cả khi do một bên đề nghị triệu tập. Họ khai điều họ biết. Thái độ tôn trọng, câu hỏi ngắn và rõ giúp họ bình tĩnh, nhờ đó lời khai cũng mạch lạc hơn. Người làm chứng bị dồn ép thường trả lời rối, và sự rối đó không có lợi cho bên nào.
Ba lớp câu hỏi khi hỏi người làm chứng
Có thể sắp câu hỏi thành ba lớp. Lớp đầu dựng bối cảnh, lớp hai đi vào sự việc, lớp ba kiểm tra nguồn biết và độ chắc chắn. Ví dụ giả định: người làm chứng là hàng xóm chứng kiến việc giao nhận tiền.
| Lớp câu hỏi | Mục đích | Câu hỏi mẫu |
|---|---|---|
| Bối cảnh | Cho hội đồng biết người làm chứng là ai, quan hệ thế nào với các bên. | Anh quen hai bên từ khi nào? Anh có quan hệ họ hàng hay làm ăn với ai không? |
| Sự việc | Để người làm chứng kể đúng điều họ biết về điểm tranh chấp. | Chiều hôm đó anh ở đâu? Anh thấy những ai có mặt? Anh thấy việc gì diễn ra? |
| Nguồn biết | Làm rõ họ tận mắt thấy, trực tiếp nghe hay nghe kể lại. | Anh nhìn thấy việc đưa tiền hay nghe người khác nói lại? Lúc đó anh đứng cách bao xa? |
| Độ chắc chắn | Phân biệt điều họ nhớ rõ và điều họ suy đoán. | Anh nhớ chắc số tiền hay chỉ thấy có một xấp tiền? Vì sao anh nhớ được ngày đó? |
Với người làm chứng do bạn đề nghị, lớp bối cảnh và sự việc giúp lời khai được trình bày trọn vẹn. Với người làm chứng của bên kia, lớp nguồn biết và độ chắc chắn thường là nơi bạn có thể làm rõ những điểm họ chỉ suy đoán hoặc nghe lại.
Hỏi người làm chứng do chính bạn đề nghị
Để họ kể bằng lời của họ. Câu hỏi mở kiểu "Anh kể lại những gì anh thấy chiều hôm đó" giúp lời khai tự nhiên. Đừng đặt câu hỏi gài sẵn câu trả lời như "Anh thấy chị ấy đưa đủ năm mươi triệu đúng không?", vì hội đồng sẽ coi nhẹ câu trả lời được mớm.
Không dặn trước nội dung khai. Bạn được nói với người làm chứng về thời gian, địa điểm, cách thức phiên toà diễn ra. Bạn không được dặn họ nói gì, không mớm số liệu, không nhờ họ nói chắc điều họ không nhớ. Việc này vừa trái nghĩa vụ trung thực, vừa dễ bị lộ khi bị hỏi chi tiết.
Hỏi theo thứ tự thời gian. Đi từ trước, trong đến sau sự việc. Người làm chứng ít ra toà, dễ bị rối nếu bị hỏi nhảy cóc.
Chấp nhận câu trả lời bất lợi. Nếu người làm chứng nói một điều không có lợi cho bạn, đừng tranh cãi hay tỏ ra thất vọng với họ trước hội đồng. Bạn ghi lại và xem điều đó có thật sự ảnh hưởng tới yêu cầu chính hay không.
Hỏi người làm chứng do bên kia đưa ra
Bắt đầu bằng quan hệ. Hỏi nhẹ nhàng về quan hệ giữa người làm chứng và bên kia: người thân, nhân viên, đối tác. Quan hệ không làm lời khai mất giá trị, nhưng là yếu tố hội đồng cân nhắc.
Tập trung vào nguồn biết. Nhiều người làm chứng kể lại điều họ nghe đương sự nói, không phải điều họ chứng kiến. Bạn hỏi thẳng: lúc sự việc xảy ra họ ở đâu, họ trực tiếp thấy gì. Câu trả lời "nghe chị ấy kể" tự nó đã làm rõ giới hạn của lời khai.
Hỏi chi tiết kiểm chứng được. Thời tiết, giờ giấc, vị trí đứng, ai khác có mặt. Những chi tiết này có thể đối chiếu với tài liệu khác hoặc lời của người khác. Nếu chúng không khớp, đó là điểm bạn nêu trong tranh luận.
Không công kích nhân cách. Gọi người làm chứng là "nói dối", "bị mua chuộc" mà không có chứng cứ là điều không nên. Nếu bạn có căn cứ cho rằng lời khai sai sự thật, bạn trình bày căn cứ đó với hội đồng một cách bình tĩnh, việc xử lý thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng.
Biết khi nào nên ngừng. Nếu người làm chứng của bên kia đã xác nhận họ chỉ nghe kể lại, hoặc không nhớ con số cụ thể, bạn đã có điều mình cần. Hỏi thêm để họ "nhận sai" thường khiến họ cố bảo vệ lời khai bằng những chi tiết mới, có khi bất lợi cho bạn. Điểm đã rõ thì để dành cho phần tranh luận.
Khi người làm chứng vắng mặt hoặc khai khác lần trước
Người làm chứng có thể không đến phiên toà dù đã được triệu tập. Khi đó, tuỳ tình hình, hội đồng có thể quyết định tiếp tục xét xử và công bố lời khai của họ đã có trong hồ sơ, hoặc hoãn phiên toà theo quy định. Nếu bạn cho rằng sự có mặt của người làm chứng là cần thiết, bạn nêu ý kiến với hội đồng ngay khi chủ toạ hỏi về sự vắng mặt, kèm lý do vì sao lời khai trực tiếp quan trọng.
Nếu người làm chứng có mặt nhưng khai khác với lời khai trước đây trong hồ sơ, bạn không nên tỏ ra bất ngờ hay nóng giận. Bạn có thể đề nghị hội đồng làm rõ: lần trước họ khai thế nào, giờ khai thế nào, vì sao khác. Câu hỏi nên trung tính, ví dụ "Trong biên bản lấy lời khai trước đây, anh trình bày là đứng ở cổng. Hôm nay anh nói đứng trong nhà. Anh trình bày rõ hơn được không?".
Việc đánh giá lời khai nào đáng tin hơn thuộc về hội đồng xét xử. Phần của bạn là làm rõ sự khác nhau và nêu nó trong phần tranh luận. Thủ tục đối chất và cách toà xử lý lời khai thay đổi được bàn ở trang chuyên về chứng cứ, ở đây chỉ dừng ở kỹ năng đặt câu hỏi.
Chuẩn bị trước cho phần hỏi người làm chứng
Phần hỏi người làm chứng tại phiên thường diễn ra nhanh. Nếu không chuẩn bị, bạn dễ bỏ lỡ điểm quan trọng hoặc hỏi lặp điều đã rõ. Các bước sau giúp bạn có sẵn khung hỏi.
- Đọc lại lời khai của người làm chứng trong hồ sơ (nếu đã có biên bản lấy lời khai hoặc bản xác nhận), ghi tóm tắt từng ý họ đã nêu.
- Đánh dấu ý nào liên quan trực tiếp tới điểm tranh chấp chính, ý nào chỉ là bối cảnh.
- Với mỗi ý quan trọng, ghi câu hỏi về nguồn biết: họ thấy, nghe trực tiếp hay được kể lại.
- Tìm trong hồ sơ tài liệu có thể đối chiếu với lời họ: tin nhắn, ảnh, hoá đơn, lời của người khác.
- Sắp thứ tự câu hỏi theo dòng thời gian của sự việc, không sắp theo mức độ bức xúc của bạn.
- Chuẩn bị sẵn câu kết thúc ngắn để dừng khi đã đủ, ví dụ thưa với hội đồng là bên mình không hỏi thêm.
Nếu người làm chứng do bạn đề nghị, bạn được báo cho họ biết thời gian, địa điểm, giấy tờ tuỳ thân cần mang và cách phiên toà diễn ra, để họ đỡ bỡ ngỡ. Phần chuẩn bị nội dung chỉ dành cho bạn; không đưa danh sách câu hỏi cho người làm chứng tập trước.
Những điều không nên làm với người làm chứng
Có những hành vi không chỉ làm hỏng phần hỏi mà còn có thể vi phạm pháp luật về tố tụng. Bạn cần tránh tuyệt đối.
- Gặp người làm chứng trước phiên để dặn nội dung khai hoặc thống nhất câu trả lời.
- Hứa hẹn lợi ích, tặng quà hay đe doạ để người làm chứng khai theo ý mình.
- Chặn đường, nhắn tin gây áp lực cho người làm chứng của bên kia.
- Lớn tiếng, chỉ tay, hỏi dồn khiến người làm chứng hoảng sợ tại phiên.
- Hỏi chuyện đời tư không liên quan để làm người làm chứng bẽ mặt.
Người làm chứng có quyền được bảo vệ khỏi sự đe doạ và trả thù. Mọi tác động lên lời khai của họ, dù nhỏ, đều có thể bị coi là cản trở hoạt động tố tụng. Ngược lại, một phần hỏi tôn trọng, bình tĩnh giúp hội đồng tin rằng bạn chỉ cần sự thật được làm rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có được trực tiếp hỏi người làm chứng không?
Có. Tại phần hỏi, đương sự và người bảo vệ quyền lợi của đương sự được hỏi người làm chứng theo thứ tự và sự điều khiển của chủ toạ phiên toà. Câu hỏi phải liên quan đến những tình tiết người làm chứng biết về vụ việc.
Người làm chứng là người thân thì lời khai có giá trị không?
Người thân vẫn có thể làm chứng, trừ một số trường hợp luật cho phép từ chối khai báo. Tuy nhiên, hội đồng sẽ cân nhắc mối quan hệ khi đánh giá lời khai. Lời của người thân có giá trị hơn khi khớp với tài liệu, tin nhắn hoặc lời của người không có quan hệ với các bên.
Có được đưa người làm chứng đến thẳng phiên toà mà không đề nghị trước không?
Thông thường, người làm chứng cần được đề nghị và toà triệu tập theo thủ tục. Đưa người đến thẳng phiên mà không đề nghị trước có thể không được hội đồng chấp nhận nghe. Bạn nên tìm hiểu thủ tục đề nghị triệu tập từ sớm trong quá trình giải quyết vụ án.
Người làm chứng của bạn khai không như bạn mong đợi thì làm gì?
Bạn chấp nhận lời khai đó, không tranh cãi với họ tại phiên. Sau đó bạn xem điểm khai đó có thực sự làm yếu yêu cầu chính hay không, và nếu cần thì dựa vào các chứng cứ khác trong phần tranh luận. Không được yêu cầu họ đổi lời.
Có nên hỏi người làm chứng của bên kia không, hay để yên?
Nếu lời khai của họ ảnh hưởng đến điểm tranh chấp chính, bạn nên hỏi để làm rõ nguồn biết và độ chắc chắn. Nếu lời khai của họ không liên quan đến yêu cầu chính hoặc đã rõ là nghe kể lại, đôi khi không hỏi gì lại là lựa chọn tốt.
Người làm chứng run sợ, nói lắp khi bị hỏi thì nên làm sao?
Bạn nói chậm, hỏi câu ngắn, mỗi câu một ý và để họ có thời gian suy nghĩ. Nếu cần, bạn có thể đề nghị chủ toạ cho người làm chứng nghỉ một chút. Một người làm chứng bình tĩnh khai rõ ràng hơn, có lợi cho việc làm rõ sự thật.