Phần lớn buổi hoà giải ở toà được quyết định không khí ngay trong mấy phút đầu: bên nào nói trước, nói theo giọng gì, có làm bên kia thấy mình bị công kích hay không. Người mở lời bằng một tràng kể tội thường khiến bên kia dựng hàng rào; người mở lời bằng một yêu cầu rõ và một câu ghi nhận thì tạo ra chỗ để bàn.
Bài này đi vào đúng đoạn mở đầu đó: chuẩn bị lời mở thế nào, sắp xếp ý ra sao, phản ứng khi bên kia mở lời gay gắt, và những câu nói làm hỏng việc ngay từ đầu. Cách người chủ trì điều hành buổi hoà giải và các bước thủ tục thì bạn tra ở tài liệu về thủ tục tố tụng; ở đây chỉ bàn phần lời nói của chính đương sự.
Người chủ trì thường mở đầu thế nào và bạn chen vào đâu
Ở phiên họp hoà giải sau khi toà thụ lý, thẩm phán thường giới thiệu thành phần, nêu ngắn yêu cầu của nguyên đơn và ý kiến của bị đơn đã có trong hồ sơ, rồi mời từng bên trình bày thêm. Ở buổi hoà giải với hoà giải viên trước khi thụ lý, cách làm mềm hơn: hoà giải viên giải thích vai trò của mình, nhắc nguyên tắc tự nguyện, rồi để các bên nói.
Lượt nói đầu tiên của bạn thường không dài. Có người chủ trì để mỗi bên vài phút, có người ngắt ngay khi thấy lặp lại những gì đã có trong đơn. Vì vậy lời mở cần được chuẩn bị như một đoạn ngắn, nói xong trong khoảng thời gian một người bình thường còn chú ý, chứ không phải đọc lại toàn bộ đơn khởi kiện.
Nếu bạn là bên được mời nói sau, đừng bỏ phần chuẩn bị. Bạn sẽ phải vừa trả lời những điều bên kia vừa nêu vừa đưa ra hướng của mình. Chuẩn bị sẵn khung ba ý giúp bạn không bị cuốn theo nhịp của bên kia, kể cả khi họ mở lời rất gay gắt.
Khung lời mở bốn ý
Một lời mở dễ nghe thường đi theo trình tự dưới đây. Bạn có thể viết ra trước, đọc to vài lần ở nhà, rồi rút gọn tới khi nói trong khoảng hai, ba phút.
- Mục đích có mặt: một câu nói rằng bạn đến để tìm cách giải quyết, ví dụ: "Phía nguyên đơn đến hôm nay mong hai bên tìm được cách khép việc này mà không phải kéo dài."
- Điều bạn cần: nêu yêu cầu cốt lõi bằng con số hoặc việc cụ thể, không kèm tính từ. "Phía nguyên đơn cần được thanh toán khoản tiền hàng còn lại theo các phiếu giao nhận đã nộp."
- Lý do ngắn gọn: một hai câu chỉ ra căn cứ chính, gắn với tài liệu cụ thể trong hồ sơ, không kể lại toàn bộ diễn biến.
- Cánh cửa mở: một câu cho thấy bạn sẵn sàng nghe phương án, ví dụ về cách trả hay thời hạn, để bên kia có cớ đề xuất thay vì chỉ phòng thủ.
Khung này cố ý không có phần kể khổ hay trách móc. Những điều đó có thể đúng, nhưng ở phút đầu chúng làm bên kia chuyển sang chế độ cãi lại. Nếu cần nêu thiệt hại tinh thần, để sang lượt sau khi không khí đã ổn.
Ghi nhận phía bên kia mà không nhận thua
Ghi nhận hoàn cảnh, không ghi nhận lập luận. Câu như "Phía nguyên đơn hiểu là việc kinh doanh của anh năm nay gặp khó" cho thấy bạn có nghe, mà không hề thừa nhận anh ấy không phải trả.
Ghi nhận điểm chung. Hai bên ít nhất có chung một mong muốn là không phải kéo dài vụ việc. Nói ra điều đó giúp người chủ trì có chỗ bám để dẫn tiếp.
Ghi nhận phần bên kia đã làm. Nếu bên kia đã trả một phần, đã giao một phần hàng, nói rõ điều đó trước khi nêu phần còn lại. Người ta dễ nghe phần còn thiếu hơn khi phần đã làm được công nhận.
Tránh câu nhận lỗi chung chung. Những câu như "Cũng có phần lỗi của bên này" nói ra trong phòng hoà giải sau khi thụ lý có thể được ghi vào biên bản và nằm trong hồ sơ vụ án. Nếu có điểm bạn sẵn sàng nhận, nêu cụ thể điểm nào, gắn với đề nghị nào.
Giữ giọng ngang hàng. Không cần xuống nước, cũng không cần giọng thắng thế. Giọng của một người đang bàn việc với người cùng có lợi ích trong chuyện kết thúc sớm là đủ.
Những câu mở đầu nên tránh
Các câu dưới đây thường gặp ở người lần đầu đi hoà giải. Câu nào cũng có thể hiểu được về cảm xúc, nhưng câu nào cũng làm thu hẹp chỗ để thoả thuận.
- "Bên kia lừa đảo, ai cũng biết": quy kết hành vi phạm tội trong một tranh chấp dân sự vừa không giúp gì, vừa có thể khiến bạn gặp rắc rối nếu không chứng minh được.
- "Không bớt một đồng nào": đóng cửa ngay câu đầu, sau đó muốn nhượng thì mất thể diện.
- "Nếu không trả thì sẽ cho cả khu phố biết": nghe như đe doạ, người chủ trì sẽ nhắc nhở và bên kia có lý do để từ chối mọi thứ.
- "Thẩm phán xem đi, rõ ràng thế này mà": kéo người chủ trì vào phe mình, trong khi vai trò của họ ở buổi hoà giải là trung gian.
- "Thôi được, bên kia muốn sao cũng được": nói ra vì mệt mỏi, rồi mọi đề nghị sau đó sẽ bị kéo xuống thấp.
- Đọc nguyên văn một trang viết dài: người nghe mất tập trung từ đoạn thứ hai.
Nếu lỡ nói một câu như vậy, cách sửa đơn giản nhất là dừng lại, nói rằng mình đang bức xúc, rồi quay về đúng điều mình cần. Người chủ trì thường đánh giá cao việc đương sự tự điều chỉnh.
Khi bên kia mở lời gay gắt
Nhiều buổi hoà giải bắt đầu bằng việc bên kia nói rất nặng: chê bạn tham, kể lại những chuyện cũ không liên quan, hoặc tuyên bố không trả gì. Phản xạ tự nhiên là đáp trả ngay từng câu. Cách đó hầu như luôn biến buổi hoà giải thành buổi cãi nhau, và người chủ trì phải dành thời gian giữ trật tự thay vì tìm phương án.
Cách hiệu quả hơn là để họ nói hết, ghi lại những điểm có liên quan tới yêu cầu, bỏ qua phần còn lại. Khi tới lượt mình, bạn có thể mở bằng một câu đưa câu chuyện về chỗ cần bàn: "Phía nguyên đơn nghe rồi. Có hai điểm liên quan tới khoản tiền đang tranh chấp, xin trả lời hai điểm đó." Câu này cho thấy bạn bình tĩnh và chọn lọc, đồng thời không phủ nhận việc bên kia có quyền nói.
Nếu bên kia xúc phạm cá nhân hoặc đe doạ, bạn có thể đề nghị người chủ trì nhắc nhở thay vì tự đối đáp. Việc giữ trật tự là trách nhiệm của họ. Trường hợp bạn thấy không an toàn, ví dụ đã từng bị bên kia hành hung, nên báo trước với toà để được sắp xếp phù hợp.
Ví dụ giả định: cùng một ý, hai cách mở lời
Bảng dưới lấy một vụ tranh chấp tiền thuê mặt bằng ở Đà Nẵng làm ví dụ giả định. Cột trái là cách mở dễ gây căng thẳng, cột phải là cách nói cùng ý nhưng để lại chỗ bàn.
| Ý muốn nói | Cách nói làm căng | Cách nói để lại chỗ bàn |
|---|---|---|
| Bên thuê nợ ba tháng tiền thuê | Anh chây ì ba tháng, coi thường hợp đồng | Theo hợp đồng và sổ ghi nhận, còn ba tháng tiền thuê chưa thanh toán |
| Muốn được trả nhanh | Trả ngay trong tuần này, không thì xử | Bên cho thuê mong khoản này được giải quyết sớm, sẵn sàng nghe lịch trả cụ thể |
| Không đồng ý lý do khó khăn | Kinh doanh lỗ là việc của anh | Bên cho thuê hiểu năm nay khó khăn, nhưng khoản tiền thuê vẫn là nghĩa vụ theo hợp đồng |
| Muốn lấy lại mặt bằng | Dọn đi cho khuất mắt | Bên cho thuê đề nghị bàn thời điểm bàn giao lại mặt bằng cùng với khoản tiền còn nợ |
Cách nói ở cột phải không yếu hơn cột trái. Nó vẫn nêu đúng số tiền, đúng căn cứ, đúng yêu cầu, chỉ bỏ phần phán xét con người. Chính phần phán xét mới là thứ khiến bên kia từ chối nghe.
Lời mở khi bạn là bên bị kiện
Bị đơn thường vào phòng với tâm thế phòng thủ, và lời mở hay bắt đầu bằng việc phủ nhận mọi thứ. Nếu bạn thực sự không có nghĩa vụ nào thì nói rõ điều đó bằng căn cứ là hợp lý. Nhưng nếu bạn thừa nhận một phần, chẳng hạn có nhận hàng nhưng cho rằng hàng lỗi, có vay nhưng đã trả một phần, thì lời mở nên tách bạch phần thừa nhận và phần tranh chấp ngay từ đầu.
Một khung gợi ý cho bị đơn: nêu phần mình không tranh cãi, nêu phần mình không đồng ý và lý do, rồi nêu hướng mình có thể làm được. Ví dụ giả định: "Phía bị đơn có nhận lô hàng tháng Ba, nhưng một phần bị lỗi như biên bản kiểm hàng đã nộp. Phần hàng đạt, phía bị đơn sẵn sàng thanh toán theo lịch có thể đáp ứng." Cách mở này cho người chủ trì thấy ngay vùng có thể thoả thuận, thay vì phải gỡ từng lớp phủ nhận.
Điều nên tránh là hứa một lịch trả chỉ để không khí dịu đi. Lời hứa nói ra trong phòng hoà giải sẽ được bên kia bám vào, và nếu không giữ được thì vị thế của bạn ở các buổi sau yếu hơn nhiều.
Luyện lời mở trước buổi hoà giải
Lời mở nghe tự nhiên thường là lời đã được nói thử nhiều lần. Bạn có thể viết khung bốn ý ra một tờ giấy, đọc to trước gương hoặc trước một người thân, nhờ họ đóng vai bên kia và ngắt lời bất ngờ. Lần đầu thường dài và lan man; tới lần thứ ba, thứ tư, bạn sẽ thấy câu nào thừa.
Khi luyện, để ý ba thứ. Thứ nhất là tốc độ: người hồi hộp hay nói nhanh, người nghe khó theo. Thứ hai là từ ngữ mang tính phán xét như chây ì, lật lọng, lừa; thay chúng bằng mô tả sự việc. Thứ ba là con số: đọc to các con số để chắc mình nói đúng và nhất quán với hồ sơ.
Mang theo một tờ ghi chú ngắn, không phải bài viết đầy đủ. Tờ ghi chú chỉ cần bốn dòng của khung lời mở, vài con số chính và tên các tài liệu bạn định nhắc tới. Khi lúng túng, nhìn xuống bốn dòng ấy là bạn tìm lại được mạch nói.
Câu hỏi thường gặp
Có được nói trước nếu người chủ trì chưa mời không?
Nên chờ được mời. Buổi hoà giải có người điều hành, nói chen khi chưa tới lượt dễ bị nhắc nhở và tạo ấn tượng không tốt. Nếu có điều cần nói gấp, bạn giơ tay xin phép trình bày.
Lời mở có cần nhắc lại toàn bộ nội dung đơn khởi kiện không?
Không cần. Người chủ trì đã có hồ sơ, thường đã tóm tắt yêu cầu. Bạn chỉ cần nêu điều cốt lõi, căn cứ chính và cho thấy sẵn sàng bàn phương án, phần chi tiết để dành khi được hỏi.
Nếu bị bên kia nói sai sự thật ngay từ đầu thì có nên ngắt lời không?
Không nên ngắt. Ghi lại điểm sai, chờ tới lượt mình rồi trả lời ngắn, chỉ ra tài liệu trong hồ sơ cho thấy điều ngược lại. Ngắt lời thường làm bạn bị nhắc nhở và khiến không khí căng hơn.
Có nên mở lời bằng một đề nghị con số cụ thể ngay không?
Tuỳ vụ việc. Nếu vụ đơn giản và hai bên chỉ vướng ở con số, đưa đề nghị sớm giúp tiết kiệm thời gian. Nếu bên kia còn chối cả nghĩa vụ, nên nêu yêu cầu và căn cứ trước, để đề nghị con số sau khi đã có nền chung.
Người nhà đi cùng có được mở lời thay không?
Người đi cùng không phải đương sự hay người đại diện thì thường không có quyền trình bày thay. Nếu muốn người khác nói thay, cần thủ tục uỷ quyền hoặc đăng ký người bảo vệ quyền lợi theo quy định. Hỏi thư ký toà trước buổi hoà giải.