Người được uỷ quyền chỉ được trình bày và quyết định tại phiên trong phạm vi văn bản uỷ quyền. Muốn người đó trả lời được câu hỏi "có thay đổi, rút yêu cầu không" hay đồng ý một phương án thoả thuận, văn bản uỷ quyền phải bao quát những việc đó; nếu không, họ chỉ có thể trình bày ý kiến đã được dặn. Khi đương sự cũng có mặt, hai người nên chia lời trước: người được uỷ quyền nói phần khung và yêu cầu, đương sự bổ sung những gì mình trực tiếp chứng kiến.
Bài này dành cho gia đình có người già, người ở xa hoặc người bận việc nhờ con cháu, anh em đi toà thay ở phiên sơ thẩm dân sự. Thủ tục lập văn bản uỷ quyền và các trường hợp không được uỷ quyền chỉ được nhắc ở mức nguyên lý; bạn nên kiểm tra quy định hiện hành và yêu cầu cụ thể của toà án đang giải quyết. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Ai có thể trình bày thay bạn tại phiên
Có mấy loại người có thể đứng lên nói thay hoặc nói cùng đương sự tại phiên toà dân sự, và vai trò của họ khác nhau. Người đại diện theo uỷ quyền nhận uỷ quyền của đương sự để thay mặt tham gia tố tụng; họ nói với tư cách của đương sự và các quyết định của họ trong phạm vi uỷ quyền ràng buộc đương sự.
Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, như luật sư hay trợ giúp viên pháp lý, đứng bên cạnh đương sự để bảo vệ, nhưng không thay đương sự quyết định những việc như rút yêu cầu hay thoả thuận, trừ khi đồng thời được uỷ quyền. Người đại diện theo pháp luật, như cha mẹ của con chưa thành niên hay người đại diện của công ty, tham gia vì luật quy định, không cần văn bản uỷ quyền riêng của cá nhân.
Bài này tập trung vào loại thứ nhất: người thân, bạn bè được uỷ quyền. Đây là trường hợp rất phổ biến ở các vụ tranh chấp nhỏ, nơi gia đình không thuê luật sư mà nhờ người hiểu chuyện nhất trong nhà đi toà thay. Khó khăn lớn nhất của họ không phải là nói, mà là nói đúng điều đương sự muốn và không vượt quá điều đương sự cho phép.
Phạm vi uỷ quyền quyết định người đó được làm gì tại phiên
Trước phiên, người được uỷ quyền nên đọc lại văn bản uỷ quyền và đối chiếu với những việc có thể phát sinh tại phiên. Bảng dưới là các việc thường gặp.
| Việc có thể phát sinh tại phiên | Có cần nằm trong phạm vi uỷ quyền | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trình bày yêu cầu, ý kiến đã có trong hồ sơ | Có, thuộc phạm vi tham gia tố tụng | Nói đúng nội dung đương sự đã nêu |
| Trả lời câu hỏi của hội đồng | Có | Không biết thì nói không biết, đề nghị hỏi đương sự nếu có mặt |
| Thay đổi, bổ sung yêu cầu | Nên ghi rõ | Nếu không rõ, người được uỷ quyền nên giữ nguyên yêu cầu |
| Rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu | Nên ghi rõ | Hệ quả lớn, nên thống nhất trước với đương sự |
| Thoả thuận với bên kia | Nên ghi rõ, kể cả giới hạn chấp nhận được | Không tự ý chấp nhận phương án đương sự chưa đồng ý |
| Kháng cáo sau phiên | Tuỳ nội dung uỷ quyền | Kiểm tra trước khi hết hạn kháng cáo |
Toà án sẽ kiểm tra văn bản uỷ quyền khi khai mạc phiên toà. Nếu văn bản thiếu nội dung hoặc không đúng hình thức theo yêu cầu, người được uỷ quyền có thể không được tham gia với tư cách đó. Hãy hỏi toà trước ngày xử xem văn bản của bạn đã đáp ứng yêu cầu chưa, thay vì để đến lúc khai mạc mới biết.
Bàn giao vụ việc cho người trình bày thay
Người nhận uỷ quyền thường biết vụ việc qua lời kể. Muốn họ trình bày được, đương sự cần bàn giao có hệ thống:
- Đưa cho người được uỷ quyền bản sao đơn khởi kiện hoặc bản tự khai, mọi văn bản đã nộp và các thông báo của toà.
- Cùng nhau lập danh sách các mốc sự việc, đương sự kể, người được uỷ quyền ghi và hỏi lại chỗ chưa rõ.
- Xác định những chi tiết chỉ đương sự biết và ghi lại nguyên văn lời kể của đương sự về những chi tiết đó.
- Thống nhất bằng văn bản ngắn giữa hai người: giữ nguyên yêu cầu hay điều chỉnh, mức thấp nhất chấp nhận được nếu thoả thuận.
- Người được uỷ quyền tập trình bày trước mặt đương sự, đương sự sửa những chỗ chưa đúng ý.
- Thống nhất cách liên lạc trong ngày xử nếu đương sự không có mặt, để hỏi ý kiến khi được chủ toạ cho nghỉ.
Bước thứ tư quan trọng nhất. Tại phiên, khi bên kia đề nghị một phương án bất ngờ, người được uỷ quyền cần biết mình được phép đi đến đâu. Không có thoả thuận trước, họ hoặc phải từ chối mọi đề nghị, hoặc phải đoán ý đương sự.
Khi đương sự cũng có mặt: chia lời cho khéo
Một người nói chính. Thường người được uỷ quyền nói phần chính vì họ đã chuẩn bị kỹ và bình tĩnh hơn. Đương sự chờ được mời bổ sung, không chen lời giữa chừng.
Đương sự nói phần trực tiếp chứng kiến. Những gì đương sự tận mắt thấy, tận tai nghe nên để đương sự tự nói khi được hỏi. Lời của người trực tiếp chứng kiến có sức nặng riêng.
Không nói ngược nhau. Nếu đương sự thấy người được uỷ quyền nói chưa đúng, hãy đính chính nhẹ nhàng khi được mời bổ sung, nói rõ chi tiết nào, không phủ nhận cả phần trình bày.
Quyết định cuối cùng thuộc về đương sự. Khi đương sự có mặt và hội đồng hỏi trực tiếp đương sự, câu trả lời của đương sự là câu trả lời có giá trị. Người được uỷ quyền nên lùi lại.
Thống nhất tín hiệu. Hai người có thể thống nhất một tín hiệu nhỏ như ghi chú đưa cho nhau, để đương sự báo cho người được uỷ quyền một chi tiết cần bổ sung mà không phải lên tiếng giữa phiên.
Ví dụ giả định: con trai trình bày thay mẹ trong vụ đòi tiền cho thuê đất
Giả định bà G. ở Tây Ninh, ngoài tám mươi tuổi, cho một người thuê mảnh vườn trồng cây; người thuê nợ tiền thuê hai năm. Bà khởi kiện và uỷ quyền cho con trai là anh V. tham gia tố tụng, văn bản uỷ quyền ghi rõ anh được trình bày, thay đổi, rút yêu cầu và thoả thuận. Bà vẫn muốn đến phiên toà.
Trước phiên, hai mẹ con thống nhất: anh V. trình bày yêu cầu và sự việc, bà G. bổ sung chi tiết về lần ký giấy cho thuê và các lần người thuê đến xin khất. Hai người cũng thống nhất nếu bên kia đề nghị trả góp thì chấp nhận được trong một năm, nếu dài hơn thì từ chối.
Tại phiên, anh V. mở đầu bằng câu nói rõ tư cách: "Người đại diện theo uỷ quyền của nguyên đơn xin trình bày." Sau phần trình bày, chủ toạ mời bà G. bổ sung; bà kể ngắn về buổi ký giấy ở nhà bà, có ai chứng kiến. Khi bị đơn đề nghị trả góp trong hai năm, anh V. trả lời: "Phía nguyên đơn chỉ chấp nhận trả góp trong thời hạn một năm." Câu trả lời này đã được thống nhất từ trước, nên anh không phải quay sang hỏi mẹ giữa phiên.
Những việc không uỷ quyền được hoặc không nên uỷ quyền
Pháp luật tố tụng có những trường hợp đương sự không được uỷ quyền cho người khác thay mặt mình. Ví dụ phổ biến nhất là việc ly hôn: nguyên tắc chung là đương sự trong việc ly hôn không được uỷ quyền cho người khác thay mặt tham gia tố tụng, trừ một số trường hợp đặc biệt do luật định. Nếu vụ việc của gia đình bạn có yếu tố ly hôn, hãy hỏi toà án về yêu cầu tham gia trực tiếp.
Ngoài những trường hợp luật cấm, có những việc tuy uỷ quyền được nhưng không nên giao trọn cho người khác nếu đương sự vẫn có thể tự quyết. Đó là những quyết định có hệ quả lâu dài như rút toàn bộ yêu cầu, chấp nhận một phương án thoả thuận chia tài sản lớn hay từ bỏ quyền đối với một phần tài sản. Với những việc này, đương sự nên tự quyết, hoặc ít nhất phải đặt giới hạn rõ ràng trong văn bản uỷ quyền.
Người nhận uỷ quyền cũng cần cân nhắc khả năng của mình. Nếu vụ việc phức tạp, có nhiều chứng cứ kỹ thuật hoặc bên kia có luật sư, người thân không có kinh nghiệm có thể gặp khó. Khi đó nên cân nhắc nhờ thêm người bảo vệ quyền lợi có chuyên môn.
Lỗi thường gặp của người trình bày thay
Những lỗi dưới đây xuất hiện nhiều ở người thân đi toà thay, phần lớn vì thiếu chuẩn bị:
- Mang văn bản uỷ quyền bản chụp hoặc văn bản không ghi đủ phạm vi, bị toà không chấp nhận tư cách tại phiên.
- Nói theo suy nghĩ của mình thay vì theo ý đương sự, ví dụ tự ý giảm yêu cầu vì thấy bên kia khó khăn.
- Kể những chi tiết chỉ nghe đương sự kể lại như thể mình chứng kiến.
- Không biết trả lời những câu hỏi cơ bản về sự việc vì chưa đọc kỹ hồ sơ.
- Tự ý chấp nhận thoả thuận ngoài giới hạn đã thống nhất.
- Quên báo lại kết quả phiên và các mốc tiếp theo cho đương sự, nhất là thời hạn kháng cáo.
Sau phiên, người được uỷ quyền nên kể lại cho đương sự đầy đủ những gì đã diễn ra, đưa bản sao các giấy tờ nhận tại phiên, và cùng đương sự quyết định bước tiếp theo trong thời hạn luật định.
Nếu tại phiên có những câu hỏi người được uỷ quyền chưa trả lời được, hãy ghi lại nguyên văn câu hỏi để đương sự chuẩn bị câu trả lời cho lần làm việc sau hoặc cho giai đoạn phúc thẩm nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Người được uỷ quyền có được rút yêu cầu khởi kiện thay đương sự không?
Được nếu văn bản uỷ quyền bao quát việc này. Người đại diện theo uỷ quyền chỉ thực hiện quyền trong phạm vi được uỷ quyền. Vì rút yêu cầu có hệ quả lớn, đương sự nên ghi rõ trong văn bản uỷ quyền và thống nhất trước với người được uỷ quyền.
Đương sự đã uỷ quyền rồi có được tự đến phiên toà không?
Đương sự vẫn có thể có mặt tại phiên toà. Khi đó hai người nên chia lời trước: người được uỷ quyền nói phần chính, đương sự bổ sung những gì trực tiếp chứng kiến. Khi hội đồng hỏi trực tiếp đương sự, câu trả lời của đương sự có giá trị.
Vụ ly hôn có được uỷ quyền cho người khác đi toà thay không?
Nguyên tắc chung là đương sự trong việc ly hôn không được uỷ quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng, trừ một số trường hợp đặc biệt do luật định. Bạn nên hỏi toà án đang giải quyết về yêu cầu cụ thể trong vụ của mình.
Văn bản uỷ quyền cần những nội dung gì để dùng tại phiên toà?
Văn bản uỷ quyền cần thể hiện rõ người uỷ quyền, người được uỷ quyền, vụ án cụ thể và phạm vi công việc được uỷ quyền. Yêu cầu về hình thức cần đối chiếu quy định hiện hành và hỏi toà án trước ngày xử để tránh bị từ chối tư cách tại phiên.
Người được uỷ quyền không biết trả lời câu hỏi của hội đồng thì làm sao?
Nói rõ là không biết chi tiết đó, không đoán. Nếu đương sự có mặt, có thể đề nghị hội đồng hỏi trực tiếp đương sự. Nếu đương sự vắng mặt, có thể xin ghi nhận để bổ sung sau theo thủ tục.
Người thân được uỷ quyền có cần bằng cấp về luật không?
Người đại diện theo uỷ quyền không bắt buộc có bằng luật, nhưng phải đáp ứng điều kiện về năng lực hành vi và không thuộc trường hợp bị cấm làm người đại diện. Điều quan trọng hơn là họ nắm chắc vụ việc và ý của đương sự.