Những câu làm mất điểm khi tranh luận thường rơi vào bốn nhóm: nói chung chung không kiểm chứng được, tấn công con người thay vì lập luận, tự làm yếu chính mình, và nhắm vào hội đồng xét xử thay vì vào vụ án. Chúng không làm bạn thua kiện ngay, vì bản án dựa trên chứng cứ và quy định, nhưng chúng làm phần lập luận đúng của bạn bị nghe kém đi, và có câu còn được ghi vào biên bản theo hướng bất lợi.
Bài này liệt kê các câu hay gặp ở người tự theo vụ, giải thích vì sao chúng phản tác dụng và gợi ý cách nói lại. Mục đích không phải để bạn nói khéo hơn sự thật, mà để sự thật trong hồ sơ của bạn được nghe rõ.
Vì sao một câu có thể làm mất điểm
Hội đồng xét xử phải đánh giá chứng cứ một cách khách quan, nhưng việc đánh giá độ tin cậy của lời trình bày vẫn chịu ảnh hưởng của cách trình bày. Một người nói "chắc chắn một trăm phần trăm" về điều không có giấy tờ, rồi đến câu sau bị chỉ ra sai một chi tiết, sẽ khiến người nghe dè dặt với cả những câu đúng tiếp theo.
Thêm vào đó, lời nói tại phiên được thư ký ghi vào biên bản. Một câu buột miệng như "đúng là có nhận tiền nhưng chỉ là mượn tạm" có thể trở thành lời thừa nhận việc nhận tiền, dù bạn chỉ định giải thích bản chất khoản tiền. Ở phần tranh luận, bạn nói dài và tự do hơn phần hỏi, nên cũng dễ nói những câu kiểu này hơn.
Cuối cùng là thời gian và sự chú ý. Mỗi câu không phục vụ yêu cầu là một câu chiếm chỗ của câu có ích. Người nghe có giới hạn; nếu năm phút đầu bạn dành cho lời than thở, những luận điểm quan trọng ở phút thứ sáu sẽ được nghe với ít sự tập trung hơn.
Nhóm câu chung chung, không kiểm chứng được
"Ai cũng biết…", "cả xóm đều biết…". Hội đồng không xét xử theo dư luận. Nếu có người biết sự việc, hãy nêu người cụ thể đã được triệu tập làm chứng hoặc có lời khai trong hồ sơ. Nói lại: "Người làm chứng Nguyễn Văn A đã xác nhận tại phiên rằng…"
"Bên kia toàn nói sai". Một lời phủ nhận toàn bộ không chỉ ra được điểm sai nào. Nói lại: "Trong lập luận của phía bị đơn, có hai điểm không khớp với hồ sơ: thứ nhất…, thứ hai…"
"Rõ ràng là…", "hiển nhiên là…". Nếu điều đó thật sự rõ ràng, không cần nhấn mạnh; nếu chưa rõ, chữ "rõ ràng" không làm nó rõ hơn. Thay bằng chứng cứ: "Sao kê ngày 15 cho thấy…"
"Từ trước đến giờ luôn như vậy". Câu này gộp nhiều sự việc khác nhau thành một khẳng định chung. Nêu cụ thể các lần, có ngày tháng và chứng cứ, sẽ thuyết phục hơn.
"Luật nào cho phép như vậy?" nói theo kiểu thách thức. Câu hỏi tu từ này không thêm thông tin. Nếu bạn cho rằng hành vi của bên kia trái thoả thuận hoặc trái quy định, hãy nêu thoả thuận hoặc nguyên tắc đó.
Nhóm câu tấn công con người
Những câu nhắm vào tính cách, đạo đức, động cơ của bên kia dễ bật ra nhất, và cũng phản tác dụng nhất:
| Câu nên tránh | Vì sao phản tác dụng | Cách nói lại |
|---|---|---|
| "Bên kia là người lừa đảo" | Gán tội danh khi không có căn cứ; có thể bị coi là xúc phạm | "Phía bị đơn nhận tiền nhưng không giao hàng như thoả thuận tại hợp đồng" |
| "Loại người như vậy thì nói gì cũng không tin được" | Không chỉ ra điểm nào không đáng tin | "Lời khai của phía bị đơn về ngày giao hàng mâu thuẫn với phiếu vận chuyển" |
| "Kiện chỉ vì tham" | Động cơ không phải điều hội đồng cần xét | "Yêu cầu của nguyên đơn vượt quá số tiền mà hồ sơ chứng minh được" |
| "Luật sư bên kia chỉ giỏi cãi" | Công kích người bảo vệ quyền lợi của bên kia, không đáp vào lập luận | "Lập luận của người bảo vệ phía nguyên đơn về điều khoản phạt chưa tính đến điều kiện áp dụng" |
Điểm chung của cột cuối: chủ ngữ là hành vi hoặc lập luận, không phải con người; có một chi tiết kiểm chứng được. Cách nói này vẫn mạnh, thậm chí mạnh hơn, vì hội đồng có thể đối chiếu ngay với hồ sơ.
Nhóm câu tự làm yếu chính mình
Có những câu không xúc phạm ai, nhưng làm hỏng lập luận của chính người nói:
- Thừa nhận ngoài ý muốn: "Thì đúng là có ký, nhưng lúc đó không đọc kỹ" khi bạn đang muốn phủ nhận giá trị của văn bản. Nếu có lý do khiến văn bản không có giá trị, hãy nêu lý do đó một cách có căn cứ.
- Nói quá để nhấn mạnh: "Mất trắng cả gia tài", "thiệt hại hàng tỉ" khi bảng tính chỉ chứng minh được một phần nhỏ. Con số cường điệu khiến con số thật bị nghi ngờ theo.
- Đưa ra yêu cầu mới trong lúc giận: "Bây giờ thì đòi thêm cả tiền tổn thất tinh thần". Yêu cầu mới không theo thủ tục sẽ không được giải quyết như mong muốn, mà lại làm bạn có vẻ thiếu nhất quán.
- Mâu thuẫn với lời mình ở phần hỏi: nói khác đi về ngày tháng, số tiền so với điều vừa trả lời cách đó một giờ.
- Hứa hẹn ngoài vụ án: "Nếu toà xử cho thì sẽ để lại cho bên kia một phần" trong khi chưa có thoả thuận nào. Câu này có thể bị hiểu là bạn sẵn sàng nhượng bộ.
Cách tránh nhóm lỗi này là viết sẵn những câu chốt quan trọng và đọc đúng như đã viết, nhất là câu nêu yêu cầu, con số và quan điểm về các tài liệu then chốt.
Nhóm câu nhắm vào hội đồng xét xử
Nhóm này ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng hơn. Đầu tiên là lời cầu xin thuần cảm xúc: "Xin hội đồng thương tình, hoàn cảnh khó khăn lắm". Hoàn cảnh có thể là tình tiết được xem xét trong một số vấn đề, như khả năng thi hành án hay chia tài sản, nhưng khi đó nên trình bày bằng chứng cứ cụ thể về hoàn cảnh, không chỉ bằng lời xin.
Thứ hai là những câu mang tính gây áp lực hoặc đe doạ: "Nếu xử không đúng thì sẽ khiếu nại đến cùng", "đã biết bên kia quen ai trong toà". Đương sự có quyền kháng cáo, khiếu nại theo thủ tục luật định, nhưng nói trước điều đó tại phiên không giúp gì cho việc xét xử, còn có thể bị coi là thiếu tôn trọng phiên toà. Những nghi ngờ về tính khách quan của người tiến hành tố tụng có thủ tục riêng, như đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng với lý do cụ thể, được nêu đúng lúc, chứ không phải lời bóng gió giữa phần tranh luận.
Thứ ba là nhận xét về cách điều hành phiên: "Sao hội đồng cho bên kia nói lâu thế". Nếu bạn cho rằng mình chưa được trình bày đầy đủ, hãy đề nghị: "Kính đề nghị hội đồng cho phép nguyên đơn trình bày thêm về điểm…". Câu đề nghị đúng vai thường được chấp nhận; câu phàn nàn thì hiếm khi.
Tự soát bài tranh luận trước phiên
Sau khi viết xong bài tranh luận, hãy đọc lại với danh sách kiểm tra sau:
- Gạch dưới mọi tính từ mạnh như "trắng trợn", "vô lý", "tráo trở" và thay bằng mô tả hành vi.
- Tìm các chữ "ai cũng", "luôn luôn", "không bao giờ" và thay bằng sự việc cụ thể.
- Kiểm tra mỗi con số có khớp với bảng tính và hồ sơ không.
- Đọc lại câu nào có chữ "nhưng" ngay sau một lời thừa nhận, xem có vô tình thừa nhận điều bất lợi không.
- Xoá các câu nhắc đến hoàn cảnh cá nhân không gắn với yêu cầu, hoặc thay bằng chứng cứ về hoàn cảnh nếu nó liên quan.
- Đọc to toàn bài, bấm giờ, cắt những đoạn mà nếu bỏ đi lập luận vẫn đủ.
- Nhờ một người khác nghe và hỏi họ câu nào nghe gay gắt, câu nào khó hiểu.
Danh sách này áp dụng được cho cả bản viết nộp kèm. Thực tế cho thấy những bài tranh luận ngắn hơn sau khi soát thường rõ hơn, và người trình bày cũng tự tin hơn vì không phải cố nhớ những đoạn dài.
Những cách nói giúp lập luận được nghe rõ
Báo trước cấu trúc. "Nguyên đơn xin trình bày ba điểm" giúp hội đồng theo dõi và biết khi nào bạn đã nói xong.
Dẫn chứng cứ bằng tên và vị trí. "Theo biên bản giao nhận ngày… có trong hồ sơ" cho hội đồng biết lấy ở đâu để kiểm tra.
Nhắc lời thừa nhận của bên kia. "Tại phần hỏi, phía bị đơn đã xác nhận…" là cách mạnh nhất để cố định một tình tiết.
Dùng động từ đề nghị. "Kính đề nghị hội đồng chấp nhận…", "đề nghị hội đồng xem xét…" đúng vai trò của đương sự và lịch sự với người xét xử.
Kết thúc bằng yêu cầu cụ thể. Câu cuối nhắc lại số tiền, tài sản hoặc kết quả bạn đề nghị, để đó là điều cuối cùng hội đồng nghe từ bạn.
Thừa nhận có giới hạn. "Phía nguyên đơn đúng ở chỗ hàng giao có một lô lỗi; tuy vậy lô đó đã được đổi theo biên bản ngày…" cho thấy bạn khách quan, đồng thời khoanh vùng phần đúng của bên kia lại thật nhỏ. Cách nói này thường được tin hơn một lời phủ nhận sạch trơn.
Nói chậm ở chỗ quan trọng. Khi đọc con số, ngày tháng, tên tài liệu, hãy nói chậm lại và nhắc lại một lần nếu cần, để thư ký kịp ghi đúng vào biên bản. Một con số bị ghi nhầm trong biên bản có thể gây rắc rối về sau.
Câu hỏi thường gặp
Nói "xin hội đồng xem xét hoàn cảnh" có bị coi là sai không?
Không sai, nhưng sẽ hiệu quả hơn nếu hoàn cảnh gắn với một vấn đề cụ thể đang xét và có chứng cứ, ví dụ thu nhập, người phụ thuộc, sức khoẻ. Lời xin chung chung không kèm căn cứ thường ít ảnh hưởng đến quyết định.
Lỡ nói một câu bất lợi thì có rút lại được không?
Bạn có thể xin phép đính chính ngay, nói rõ ý mình muốn diễn đạt. Lời nói đã được ghi vào biên bản thì bạn có quyền xem biên bản và đề nghị ghi những sửa đổi, bổ sung theo thủ tục. Đính chính sớm luôn tốt hơn để đến cuối phiên.
Có nên nói rằng sẽ kháng cáo nếu thua không?
Không cần và không nên. Quyền kháng cáo là quyền đương nhiên theo luật, nói trước tại phiên không thêm gì cho lập luận mà có thể bị hiểu là gây áp lực lên hội đồng. Hãy dùng thời gian để trình bày luận điểm.
Gọi bên kia bằng tên hay bằng tư cách tố tụng thì đúng hơn?
Nên gọi theo tư cách tố tụng như phía nguyên đơn, phía bị đơn, người có quyền lợi liên quan. Cách gọi này rõ ràng trong biên bản, trung tính, và giúp bạn giữ khoảng cách cảm xúc với người mình đang tranh chấp.
Nếu nghi ngờ thẩm phán không khách quan thì nói thế nào?
Không bóng gió trong phần tranh luận. Pháp luật tố tụng có thủ tục đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ theo luật định, cần nêu lý do cụ thể và đúng thời điểm. Nếu thấy cần, bạn nên hỏi người có chuyên môn trước khi đưa ra đề nghị này.
Nói nhiều có giúp hội đồng hiểu rõ hơn không?
Thường là không. Hội đồng đã đọc hồ sơ và nghe phần hỏi. Một bài tranh luận ngắn, nêu rõ yêu cầu, luận điểm và chứng cứ thường được nắm tốt hơn một bài dài lặp lại. Phần chi tiết có thể đưa vào bản trình bày bằng văn bản.