Hoà giải hiếm khi là chuyện một con số gặp một con số. Một vụ kiện dân sự thường có nhiều yêu cầu đi kèm nhau: tiền gốc, tiền lãi, tiền phạt, bồi thường, chi phí, một việc phải làm hoặc phải dừng, có khi cả một lời xin lỗi. Mỗi yêu cầu có giá trị khác nhau đối với bạn và đối với bên kia. Biết xếp chúng theo thứ tự là biết nhượng chỗ nào ít đau nhất mà đổi về được nhiều nhất.
Bài này đưa ra một cách xếp hạng đơn giản mà người tự theo vụ án làm được ở nhà, kèm các nguyên tắc khi đổi nhượng bộ trong phòng hoà giải. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định; việc một yêu cầu cụ thể có được pháp luật chấp nhận hay không thì cần đối chiếu quy định và chứng cứ của từng vụ.
Bóc vụ kiện thành từng yêu cầu riêng
Bước đầu tiên là tách đơn khởi kiện, hoặc bản ý kiến của bị đơn, thành danh sách từng yêu cầu độc lập. Đơn đòi tiền thường gộp "gốc, lãi và thiệt hại" thành một câu; khi bóc ra, bạn sẽ thấy đó là ba thứ với ba mức chứng cứ khác nhau. Đơn tranh chấp đất có thể gồm yêu cầu xác định ranh giới, yêu cầu tháo dỡ phần xây lấn, yêu cầu bồi thường cây cối bị chặt. Mỗi thứ là một quân bài riêng.
Với mỗi yêu cầu, ghi cạnh nó hai thông tin: căn cứ chính là gì và tài liệu nào chứng minh. Nhiều người làm tới đây mới phát hiện một khoản mình đòi rất hăng hoá ra chỉ dựa trên lời kể, còn khoản mình ít để ý lại có giấy tờ đầy đủ. Sự thật đó quyết định thứ tự ưu tiên hơn là cảm giác.
Đừng quên những yêu cầu không ghi trong đơn nhưng có thật trong đầu bạn: muốn bên kia gỡ bài đăng nói xấu, muốn được nhận lại một món đồ có giá trị tình cảm, muốn không phải gặp lại họ. Những thứ đó thường không phải đối tượng toà sẽ xét trong vụ án, nhưng hoàn toàn có thể đưa vào thoả thuận nếu hai bên đồng ý và nội dung không trái pháp luật. Ghi chúng vào danh sách giúp bạn không bỏ quên chất liệu thương lượng.
Nếu bạn là bị đơn, bóc theo chiều ngược lại: từng yêu cầu của nguyên đơn, bạn đồng ý, đồng ý một phần hay phản đối hoàn toàn, và vì sao. Danh sách này giúp bạn nhìn thấy phần nào thật ra không đáng để tranh cãi tốn thời gian.
Bảng xếp hạng bốn ô
Đặt mỗi yêu cầu vào một trong bốn ô theo hai tiêu chí: nó quan trọng với bạn đến đâu và bạn đoán nó quan trọng với bên kia đến đâu. Bảng dưới gợi ý cách ứng xử cho từng ô.
| Ô | Với bạn | Với bên kia | Cách dùng trong hoà giải |
|---|---|---|---|
| Giữ chặt | Rất quan trọng | Ít quan trọng | Giữ, và thường giữ được mà không tốn nhiều |
| Đổi chác | Ít quan trọng | Rất quan trọng | Nhượng, nhưng nhượng để đổi lấy điều thuộc ô Giữ chặt |
| Giằng co | Rất quan trọng | Rất quan trọng | Nơi cần phương án sáng tạo: chia theo thời gian, điều kiện, bảo đảm |
| Buông nhẹ | Ít quan trọng | Ít quan trọng | Có thể bỏ sớm để tạo thiện chí, hoặc gộp lại cho gọn |
Đoán mức quan trọng với bên kia không bao giờ chính xác hoàn toàn. Bạn dựa vào bản ý kiến của họ trong hồ sơ, cách họ phản ứng ở các buổi làm việc trước, và hoàn cảnh của họ. Một nhà thầu đang cần giữ uy tín để nhận công trình mới sẽ coi trọng việc không bị ghi nhận là vi phạm hơn là vài phần trăm tiền phạt.
Những điểm thường nên giữ
Phần có chứng cứ mạnh. Khoản được chứng minh bằng giấy tờ do chính bên kia ký là khoản bạn ít rủi ro nhất nếu ra xét xử. Nhượng nó đồng nghĩa với cho đi thứ gần như chắc chắn thuộc về mình.
Điều làm cho thoả thuận thi hành được. Thời hạn cụ thể, số tiền cụ thể, mô tả tài sản cụ thể. Những thứ này không thể thương lượng thành mơ hồ, vì một thoả thuận mơ hồ sẽ quay lại thành tranh chấp mới.
Bảo đảm cho các đợt trả. Nếu bạn đồng ý nhận tiền theo nhiều đợt, điều khoản xử lý khi chậm một đợt là thứ nên giữ. Nhượng gốc một ít còn hơn nhượng điều khoản này.
Điều liên quan tới an toàn hoặc nhu cầu sống còn. Chỗ ở, quyền thăm con, việc chấm dứt một hành vi gây hại. Đây là những điều mà tiền khó bù lại.
Phạm vi của thoả thuận. Thoả thuận giải quyết dứt điểm những yêu cầu nào thì ghi rõ. Nếu bạn còn một khoản khác chưa đưa vào vụ kiện, đừng để câu chữ kiểu "hai bên không còn tranh chấp gì" vô tình xoá luôn quyền đòi khoản đó.
Những điểm thường có thể nhượng
Phần đòi dựa trên chứng cứ yếu. Khoản thiệt hại ước tính, khoản lãi tính theo cách bên kia phản đối có cơ sở, chi phí không có hoá đơn. Đem chúng ra đổi khi còn có giá trị thương lượng tốt hơn để toà bác.
Tiền phạt, tiền lãi phát sinh thêm. Với bên kia, đây thường là phần khó chịu nhất vì cảm giác bị phạt. Bỏ hoặc giảm phần này có thể đổi được thời hạn trả sớm hoặc trả một lần.
Thời hạn, nếu bạn không quá cần tiền ngay. Nới thời gian trả ít tốn với bạn nhưng có giá trị lớn với bên đang khó khăn.
Những yêu cầu mang tính thể diện. Đòi bên kia phải thừa nhận mình sai trong văn bản thường khiến họ từ chối mọi thứ. Nếu thứ bạn thật sự cần là tiền hoặc tài sản, câu chữ trong thoả thuận có thể trung tính hơn.
Chi phí bạn đã bỏ ra để theo kiện. Tiền đi lại, ngày nghỉ làm, chi phí sao chụp tài liệu là thiệt hại có thật, nhưng thường khó được chấp nhận đầy đủ và bên kia rất ghét trả. Đây là quân bài tốt để buông đổi lấy điều khoản quan trọng hơn.
Khi bên kia nhận nhượng bộ mà không đáp lại
Có những buổi hoà giải bạn nhượng một bước, bên kia gật đầu ghi nhận rồi đứng yên chờ bước tiếp theo. Nếu cứ tiếp tục nhượng, bạn sẽ trượt xuống mức sàn mà không đổi được gì. Đây là dấu hiệu cần đổi nhịp.
Cách đơn giản nhất là nói thẳng nhưng bình tĩnh: phía bạn đã điều chỉnh ở điểm này, giờ cần nghe bên kia điều chỉnh ở điểm nào. Người chủ trì thường hỗ trợ câu hỏi đó, vì nó công bằng. Nếu bên kia vẫn không đưa ra gì, bạn có thể rút lại nhượng bộ vừa đưa với lý do nó gắn với điều kiện có đi có lại; việc này hợp lệ khi bạn đã nói rõ từ đầu rằng mọi đề nghị là để đạt thoả thuận toàn bộ.
Cũng có khi bên kia không đáp lại vì người ngồi trong phòng không có quyền quyết, chẳng hạn người đại diện của một công ty phải xin ý kiến giám đốc. Trường hợp này nên hỏi rõ ai là người quyết, và đề nghị buổi tiếp theo có mặt người đó hoặc có văn bản uỷ quyền đủ phạm vi. Nhượng bộ với người không có quyền chốt chỉ làm lộ giới hạn của bạn.
Nguyên tắc khi trao đổi nhượng bộ
Có danh sách rồi, cách đưa nhượng bộ ra trong phòng cũng quan trọng không kém. Những nguyên tắc dưới đây giúp mỗi bước lùi của bạn đều đổi về một thứ gì đó.
- Không nhượng miễn phí. Mỗi lần nhượng, nói rõ điều bạn cần nhận lại: "Phía nguyên đơn có thể bỏ phần tiền phạt nếu khoản gốc được trả trong một lần."
- Nhượng theo bậc giảm dần. Bước đầu lớn hơn, các bước sau nhỏ dần. Cách này cho bên kia thấy bạn đang đến gần giới hạn.
- Mỗi lần chỉ đưa một nhượng bộ. Đưa nhiều thứ cùng lúc khiến bên kia nhận hết mà không phải đáp lại gì.
- Gắn nhượng bộ với điều kiện "nếu thoả thuận toàn bộ". Như vậy nếu buổi hoà giải không thành, những gì bạn đã nhượng không mặc nhiên được giữ lại.
- Ghi lại từng bước bạn đã nhượng và bên kia đã nhượng. Cuối buổi, đọc lại danh sách để chắc phần được ghi vào biên bản khớp với những gì hai bên đã chốt.
Ví dụ giả định: tranh chấp sửa nhà với nhà thầu
Một gia đình ở Bắc Ninh kiện nhà thầu vì công trình sửa nhà chậm hai tháng, có chỗ thấm và còn một hạng mục chưa làm. Đơn khởi kiện gồm: trả lại tiền cho hạng mục chưa làm, chi phí sửa chỗ thấm, tiền phạt chậm tiến độ theo hợp đồng và bồi thường tiền thuê nhà ở tạm trong hai tháng.
Khi xếp hạng, gia đình thấy: tiền hạng mục chưa làm có biên bản nghiệm thu từng phần, chứng cứ mạnh, thuộc ô Giữ chặt. Chi phí sửa thấm quan trọng với cả hai bên vì nhà thầu muốn tự sửa để giữ uy tín, thuộc ô Giằng co. Tiền phạt chậm tiến độ có điều khoản trong hợp đồng nhưng nhà thầu phản đối vì cho rằng gia đình đổi thiết kế giữa chừng, nên có rủi ro. Tiền thuê nhà tạm thì hoá đơn không đầy đủ.
Gia đình cũng đoán được nhà thầu coi trọng điều gì: họ muốn tránh bị ghi nhận là làm sai kỹ thuật, muốn tự sửa thay vì trả tiền mặt, và muốn khép vụ việc trước mùa nhận công trình mới. Ba điều này cho gia đình chất liệu để đổi chác.
Phương án gia đình mang vào phòng: giữ nguyên khoản hạng mục chưa làm; đồng ý để nhà thầu tự sửa chỗ thấm trong thời hạn cụ thể, có nghiệm thu, nếu không sửa thì trả tiền theo báo giá của bên thứ ba; giảm mạnh tiền phạt; bỏ khoản thuê nhà tạm. Đổi lại, nhà thầu phải trả khoản tiền trong một lần. Đây chỉ là ví dụ minh hoạ cách xếp hạng, không nói rằng mọi vụ tương tự đều nên chốt như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Nhượng bộ trong buổi hoà giải không thành có bị coi là mình đã chấp nhận không?
Nguyên tắc là nhượng bộ trong thương lượng gắn với việc đạt thoả thuận. Tuy vậy lời nói ở phiên hoà giải sau thụ lý có thể được ghi biên bản, nên khi đề nghị bạn nên nói rõ là đề nghị để hoà giải, có điều kiện thoả thuận toàn bộ.
Làm sao biết một yêu cầu quan trọng với bên kia?
Đọc kỹ bản ý kiến của bên kia trong hồ sơ, xem họ phản bác dữ dội ở điểm nào và im lặng ở điểm nào. Nghe xem họ nhắc tới điều gì nhiều lần trong buổi hoà giải. Hoàn cảnh kinh doanh hay gia đình của họ cũng cho nhiều gợi ý.
Có nên nhượng hết các điểm nhỏ ngay từ đầu để tỏ thiện chí không?
Có thể buông một hai điểm thuộc ô ít quan trọng với cả hai bên để mở không khí. Nhưng nhượng hết các điểm nhỏ ngay từ đầu thì về sau bạn không còn gì để đổi khi đến điểm khó nhất.
Khi hai bên cùng coi trọng một điểm thì làm sao?
Đó là ô cần phương án sáng tạo: chia điểm đó theo thời gian, theo điều kiện, hoặc kèm bảo đảm. Ví dụ hai bên cùng muốn giữ một căn nhà thì có thể bàn việc một bên nhận nhà và trả giá trị chênh lệch theo lịch.
Yêu cầu xin lỗi có nên đưa vào thoả thuận không?
Nếu đó là điều bạn thật sự cần thì đưa vào, nhưng nên mô tả cụ thể hình thức và thời hạn để thi hành được. Nếu chỉ là để thắng về thể diện, đó thường là điểm làm hỏng thoả thuận và đáng cân nhắc nhượng.