Chủ toạ thường cắt ngang phần trình bày vì một trong mấy lý do: nói trùng điều đã nói, nói ngoài phạm vi vụ án, tranh luận hoặc hỏi bên kia khi chưa đến phần đó, công kích cá nhân, hoặc kéo dài quá mức cần thiết. Bị nhắc không có nghĩa là bạn thua, nhưng mỗi lần bị cắt, phần trình bày mất nhịp và người nghe giảm chú ý. Nhận ra các lỗi này từ lúc tập là cách rẻ nhất để giữ phần nói của mình trôi chảy.
Bài này liệt kê chín lỗi hay gặp ở người tự trình bày tại phiên toà sơ thẩm dân sự, cách sửa và cách phản ứng khi đã bị nhắc. Các ví dụ là ví dụ giả định.
Vì sao chủ toạ được cắt ngang
Chủ toạ phiên toà có nhiệm vụ điều khiển phiên toà, bảo đảm trật tự và bảo đảm việc xét xử đi đúng trình tự. Pháp luật tố tụng cho chủ toạ quyền yêu cầu dừng những phần trình bày không liên quan đến vụ án hoặc lặp lại. Việc cắt ngang vì vậy là một phần bình thường của phiên toà, không phải thái độ cá nhân nhằm vào bạn.
Một phiên toà thường có lịch: cùng buổi có thể có các vụ khác chờ xử, hội đồng cần đủ thời gian cho phần hỏi, tranh luận, nghị án. Chủ toạ phải cân giữa quyền được nói của từng bên và thời gian chung. Bên nào nói dài mà không thêm thông tin, chủ toạ buộc phải can thiệp để bên khác cũng có thời gian tương xứng.
Hiểu như vậy giúp bạn bình tĩnh khi bị nhắc. Phản ứng tốt nhất là coi lời nhắc như tín hiệu điều chỉnh, không phải sự bác bỏ. Những người phản ứng gay gắt, cãi lại chủ toạ, thường tự làm hỏng phần còn lại của buổi xử.
Chín lỗi hay gặp và cách sửa
Bảng dưới gom các lỗi theo dấu hiệu nhận biết. Bạn có thể dùng nó như danh sách tự kiểm khi tập nói trước phiên.
| Lỗi | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| 1. Lặp lại đơn khởi kiện | Đọc lại gần như nguyên văn đơn đã nộp | Chỉ nêu yêu cầu và những điểm mấu chốt, hội đồng đã có đơn |
| 2. Nhắc lại điều người bảo vệ vừa nói | Cùng một ý, hai người nói | Chỉ bổ sung điểm thiếu hoặc đính chính |
| 3. Kể chuyện ngoài vụ án | Chuyện gia đình, mâu thuẫn cũ không liên quan | Tự hỏi: chi tiết này có làm thay đổi ai phải làm gì không |
| 4. Tranh luận sớm | Phân tích luật, phản bác lập luận bên kia | Ghi lại để dành cho phần tranh luận |
| 5. Hỏi bên kia khi đang trình bày | Quay sang hỏi thẳng bị đơn hoặc nguyên đơn | Ghi câu hỏi, chờ đến phần hỏi và xin phép chủ toạ |
| 6. Công kích cá nhân | Gán nhãn, mỉa mai, nói về nhân cách | Chỉ nói về hành vi và chứng cứ |
| 7. Nói quá dài một ý | Năm phút cho một chi tiết phụ | Bấm giờ khi tập, mỗi ý một đến hai phút |
| 8. Đưa tài liệu chưa nộp | Rút giấy tờ mới ra giữa chừng | Xin phép theo thủ tục nộp chứng cứ, không chen vào phần nói |
| 9. Nói với người dự khán | Quay lưng về hội đồng, nói to với người nhà | Luôn hướng về hội đồng xét xử khi nói |
Lỗi 4 và 5 đặc biệt hay gặp vì người trình bày quá nóng lòng. Phiên toà dân sự chia rõ ba phần trình bày, hỏi, tranh luận; mỗi phần có chỗ của nó. Nói đúng phần không làm bạn mất cơ hội, chỉ làm cơ hội đến đúng lúc.
Lặp lại: lỗi phổ biến nhất và khó tự nhận ra nhất
Người trình bày thường lặp lại vì lo hội đồng chưa hiểu, hoặc vì điểm đó quá quan trọng với mình. Ví dụ giả định: nguyên đơn nói ba lần trong năm phút rằng bị đơn đã hứa trả tiền vào cuối năm. Lần thứ nhất là thông tin, lần thứ hai là nhấn mạnh, đến lần thứ ba chủ toạ đã có lý do để nhắc.
Lặp lại khó tự nhận ra vì trong đầu người nói, mỗi lần nhắc lại đều có thêm một sắc thái. Nhưng với người nghe, đó là cùng một ý. Cách tự kiểm hiệu quả là ghi âm buổi tập nói của mình rồi nghe lại, đếm số lần một ý xuất hiện. Nếu quá hai lần, hãy giữ một lần ở phần sự việc và một lần ở câu chốt, bỏ các lần còn lại.
Một dạng lặp lại khác là trả lời lại những gì bên kia đã nói trước đó trong phần của họ. Nếu bị đơn trình bày sau và dành phần lớn thời gian để nhắc lại lời nguyên đơn rồi phản bác từng câu, đó cũng là lặp. Hãy chỉ nêu điểm bạn không đồng ý, ngắn gọn, và để phần lập luận chi tiết sang phần tranh luận.
Nói ngoài phạm vi: khi nào chi tiết là thừa
Hội đồng chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu của các đương sự. Một chi tiết có thể đúng, có thể gây bức xúc, nhưng nếu không giúp xác định ai phải làm gì trong phạm vi đó, nó là chi tiết thừa ở phiên toà này.
Câu hỏi để tự lọc rất đơn giản: nếu bỏ chi tiết này, hội đồng có thiếu thông tin để giải quyết yêu cầu không? Nếu câu trả lời là không, hãy bỏ. Ví dụ trong vụ đòi tiền mua hàng, chuyện bị đơn từng nợ người khác và bị kiện ở nơi khác thường không liên quan, trừ khi bạn đang đề nghị biện pháp khẩn cấp vì lo tài sản bị tẩu tán, và đó là chuyện thủ tục khác.
Nói ngoài phạm vi còn có rủi ro: bên kia có thể đáp lại, phiên toà chuyển sang những tranh cãi không giải quyết được gì, và chủ toạ sẽ phải cắt cả hai bên. Phần trình bày có giá trị của bạn bị chìm trong cuộc cãi vã đó.
Nếu bạn thật sự có một tranh chấp khác với cùng người đó, ví dụ vừa nợ tiền hàng vừa lấn đất, hãy nhớ rằng mỗi tranh chấp cần được đưa ra theo đúng thủ tục: gộp vào vụ này từ trước nếu luật cho phép, hoặc khởi kiện riêng. Nhắc tới nó trong phần trình bày không làm hội đồng giải quyết nó, mà chỉ làm loãng phần đang được giải quyết. Ghi chú riêng những chuyện như vậy để hỏi người có chuyên môn sau phiên.
Khi đã bị nhắc: phản ứng trong mấy giây đầu
Cách bạn phản ứng ngay sau khi bị nhắc quyết định phần còn lại có trôi chảy không. Một trình tự đơn giản:
- Dừng lại ngay, không nói hết câu đang dở nếu câu đó chính là phần bị nhắc.
- Nói ngắn "xin cảm ơn chủ toạ" hoặc "xin tiếp thu", không giải thích vì sao mình đang nói điều đó.
- Nhìn tờ ghi chú, xác định ý tiếp theo chưa nói.
- Nếu điều bị cắt thật sự quan trọng, nói một câu ngắn để giữ: "nội dung này nguyên đơn xin trình bày ở phần tranh luận".
- Chuyển sang ý tiếp theo bằng câu chuyển rõ ràng, ví dụ "về ý thứ hai, việc bị đơn không giao hàng…".
- Nếu bị nhắc lần hai, cân nhắc rút gọn toàn bộ phần còn lại và chuyển thẳng sang câu chốt.
Không tranh cãi với chủ toạ về việc bị nhắc. Nếu bạn cho rằng mình bị hạn chế quyền trình bày một cách không đúng, hãy đề nghị thư ký ghi ý kiến vào biên bản; đó là cách đúng để lưu lại, không phải tranh luận tại chỗ.
Ví dụ giả định: một đoạn bị cắt và cách nói lại
Giả định bà L. ở Nghệ An kiện đòi tiền một hợp đồng may đồng phục. Đang trình bày, bà nói: "Họ là người làm ăn không đàng hoàng, trước đây đã từng quỵt tiền nhiều người trong xóm, ai cũng biết…". Chủ toạ nhắc: "Đề nghị nguyên đơn trình bày vào nội dung tranh chấp."
Phản ứng không tốt là: "Thưa chủ toạ, cái này liên quan chứ ạ, vì nó cho thấy họ cố tình…". Câu này kéo dài cuộc trao đổi với chủ toạ, không thêm thông tin gì và gần như chắc dẫn đến lần nhắc thứ hai.
Phản ứng tốt hơn: "Xin tiếp thu. Về nội dung tranh chấp, nguyên đơn đã giao đủ ba trăm bộ đồng phục ngày… theo biên bản giao nhận đã nộp; bị đơn mới thanh toán một nửa, theo sao kê chuyển khoản." Hai câu này đưa phần trình bày về đúng đường ray, và những gì bà L. muốn ám chỉ về sự cố tình đã được thay bằng sự việc cụ thể: hàng đã giao, tiền chưa trả.
Điểm đáng học là: mọi điều bạn muốn nói về động cơ hay tính cách của bên kia, hãy tìm sự việc và chứng cứ đứng sau nó. Nếu không tìm được, có lẽ điều đó không nên nói ở phiên toà.
Tập trước với đồng hồ và người nghe
Phần lớn các lỗi trên có thể bắt được trước khi ra toà nếu bạn tập đúng cách:
- Tập nói thành tiếng, không chỉ đọc thầm; nhiều câu viết thì gọn nhưng nói ra lại dài.
- Bấm giờ từng phần: yêu cầu, sự việc, chứng cứ, chốt.
- Ghi âm và nghe lại, đánh dấu chỗ lặp, chỗ lạc đề, chỗ dùng từ nặng nề.
- Nhờ một người không biết vụ việc nghe, hỏi họ đã hiểu bạn đòi gì và vì sao.
- Tập cả tình huống bị ngắt lời giữa chừng, để quen việc dừng và chuyển ý.
- Chuẩn bị bản rút gọn còn một nửa thời lượng, phòng khi chủ toạ yêu cầu nói ngắn.
Bản rút gọn đặc biệt hữu ích. Nhiều phiên toà kéo dài hơn dự kiến, đến lượt bạn thì chủ toạ đề nghị nói ngắn. Có sẵn bản rút gọn, bạn không phải cắt ngẫu hứng và vô tình bỏ mất phần quan trọng.
Cuối buổi tập, hãy tự hỏi lại một câu: nếu chỉ được nói ba câu, ba câu đó là gì? Câu trả lời thường chính là xương sống của bản rút gọn, và cũng là những câu bạn nên nói chậm, rõ nhất khi đứng trước hội đồng.
Câu hỏi thường gặp
Chủ toạ có quyền cắt ngang khi đương sự đang trình bày không?
Có. Chủ toạ điều khiển phiên toà và có thể yêu cầu dừng phần trình bày không liên quan đến vụ án hoặc lặp lại. Việc này nhằm giữ trình tự và thời gian cho các bên, không có nghĩa là hội đồng đã nghiêng về phía nào.
Bị chủ toạ nhắc nhở có ảnh hưởng tới kết quả vụ án không?
Bản án dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật, không dựa trên số lần bị nhắc. Tuy vậy, bị nhắc nhiều lần làm phần trình bày mất mạch, có thể khiến những điểm quan trọng của bạn không được trình bày đầy đủ hoặc không được chú ý đúng mức.
Nếu thấy mình bị hạn chế trình bày không đúng thì làm gì?
Không tranh cãi tại chỗ. Bạn có thể đề nghị thư ký ghi ý kiến của mình vào biên bản phiên toà. Sau phiên, bạn có quyền xem biên bản và đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung. Những vi phạm thủ tục nghiêm trọng có thể là căn cứ trong đơn kháng cáo.
Có được nói về tính cách, quá khứ của bên kia không?
Thường không nên. Hội đồng giải quyết tranh chấp dựa trên sự việc và chứng cứ trong phạm vi yêu cầu. Nhận xét về tính cách hay chuyện quá khứ không liên quan dễ bị nhắc và có thể khiến bên kia đáp trả, làm phiên toà lạc hướng.
Chủ toạ yêu cầu nói ngắn lại thì nên bỏ phần nào?
Giữ câu yêu cầu, các mốc sự việc chính kèm chứng cứ và câu chốt. Bỏ phần căn cứ pháp lý chi tiết để dành cho tranh luận, bỏ những chi tiết bổ trợ. Chuẩn bị sẵn bản rút gọn từ trước sẽ giúp bạn không bỏ sót phần quan trọng.
Quay ra nói với người nhà ở hàng ghế dự khán có được không?
Không nên. Khi trình bày, bạn nói với hội đồng xét xử. Trao đổi với người dự khán trong lúc phiên toà đang diễn ra có thể bị chủ toạ nhắc vì ảnh hưởng trật tự phiên toà. Muốn trao đổi, hãy chờ lúc nghỉ giải lao.