Nhiều người nghĩ rằng khi phiên hoà giải đã lập biên bản không thành, mọi cánh cửa thoả thuận đã đóng và chỉ còn chờ toà phán quyết. Thực tế không phải vậy. Tại phiên toà sơ thẩm dân sự, trước khi đi vào phần tranh tụng, chủ toạ thường hỏi các đương sự có thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án hay không. Không ít vụ được khép lại ở đúng thời điểm đó.
Bài này phân tích vì sao thoả thuận vào phút cuối vẫn có thể xảy ra, dấu hiệu nào cho thấy còn cửa, cách mở lời trước và trong phiên toà, và những điều cần kiểm trước khi đồng ý. Trình tự phiên toà và quy định cụ thể bạn đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và hướng dẫn của toà; ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao phút cuối lại hay thành
Ở buổi hoà giải trước đó, mỗi bên thường còn nhiều hy vọng: tin rằng chứng cứ của mình đủ mạnh, tin rằng bên kia sẽ phải nhượng. Tới ngày xét xử, hy vọng nhường chỗ cho thực tế. Hai bên đã thấy toàn bộ chứng cứ của nhau, có thể đã có kết quả giám định, định giá. Khoảng cách giữa điều mong muốn và điều có thể đạt được trở nên rõ hơn.
Áp lực của phiên toà cũng là một yếu tố. Ngồi trong phòng xử, đối diện hội đồng xét xử, có người dự khán, nhiều người lần đầu cảm nhận được rủi ro thật của việc để người khác quyết định thay mình. Bản án có thể nghiêng về phía nào cũng được, và sau bản án còn có thể kháng cáo, kéo dài thêm.
Người đại diện hoặc luật sư của bên kia, nếu có, cũng thường nhìn lại vụ việc kỹ hơn khi phải chuẩn bị bài tranh luận. Đặt các lập luận lên giấy một cách đầy đủ, họ thấy rõ hơn chỗ yếu của thân chủ mình, và nhiều khi chính họ khuyên thân chủ cân nhắc thoả thuận trước khi bước vào phòng xử.
Chi phí đã bỏ ra cũng làm thay đổi phép tính. Sau nhiều tháng theo kiện, cả hai bên đều mệt. Một phương án mà vài tháng trước bị từ chối có thể bây giờ trông hợp lý hơn nhiều. Biết điều này giúp bạn chuẩn bị sẵn cho khả năng thoả thuận ngay cả khi đang chuẩn bị tranh luận.
Dấu hiệu cho thấy vẫn còn cửa
Không phải vụ nào cũng có thể thoả thuận ở phút cuối. Những dấu hiệu sau gợi ý rằng bên kia có thể đang cân nhắc lại.
- Bên kia hoặc người đại diện của họ chủ động hỏi thăm, gửi tin nhắn trước ngày xử, dù chỉ để hỏi những chuyện lặt vặt.
- Kết quả giám định, định giá hay chứng cứ mới xuất hiện bất lợi cho bên kia.
- Bên kia thay đổi người đại diện hoặc có thêm luật sư mới; người mới thường nhìn lại vụ việc với con mắt tỉnh táo hơn.
- Hoàn cảnh của bên kia thay đổi: cần bán tài sản đang tranh chấp, cần giải quyết nhanh để đi nước ngoài, việc kinh doanh gặp khó.
- Ở buổi hoà giải trước, khoảng cách giữa hai bên đã thu hẹp dù chưa gặp nhau.
- Bên kia đến phiên toà sớm và tỏ ra bồn chồn, khác với thái độ cứng rắn trước đây.
Những dấu hiệu này không bảo đảm gì cả. Nhưng nếu thấy chúng, bạn nên chuẩn bị sẵn một phương án để có thể đưa ra khi chủ toạ hỏi, thay vì chỉ chuẩn bị bài tranh luận.
Chuẩn bị sẵn cho khả năng thoả thuận
Chuẩn bị cho thoả thuận không mâu thuẫn với chuẩn bị tranh luận. Bạn có thể làm song song theo các bước sau.
- Cập nhật mức chấp nhận được dựa trên toàn bộ chứng cứ đã có trong hồ sơ, không dựa trên đánh giá ở thời điểm hoà giải trước.
- Viết sẵn phương án thoả thuận ngắn gọn: số tiền, lịch trả, tài sản, điều khoản khi vi phạm, ai chịu án phí nếu hai bên được quyền thoả thuận về việc này.
- Tìm hiểu trước với thư ký toà về hệ quả án phí khi thoả thuận tại phiên toà, vì nó có thể khác với khi thoả thuận ở giai đoạn trước. Không nên giả định mức ưu đãi cũ vẫn áp dụng.
- Nếu muốn chủ động, gửi tin nhắn hoặc thư ngắn tới bên kia vài ngày trước phiên toà, nêu rằng bạn vẫn sẵn sàng bàn nếu có phương án hợp lý.
- Chuẩn bị tinh thần cho cả hai khả năng, để không bị hụt hẫng hay mất tập trung khi một trong hai xảy ra.
Mở lời trước giờ xử và khi chủ toạ hỏi
Khoảng thời gian chờ ngoài hành lang trước giờ khai mạc là lúc nhiều cuộc thoả thuận bắt đầu. Nếu thấy bên kia có vẻ cởi mở, bạn có thể tiếp cận lịch sự và nói ngắn: "Hôm nay nếu anh muốn bàn lại phương án thì phía này vẫn sẵn sàng, mình nói với toà một tiếng." Câu này không nhượng gì, chỉ mở cửa. Tránh bàn chi tiết ngoài hành lang khi không có ai chứng kiến và không ghi lại được.
Khi chủ toạ hỏi các đương sự có thoả thuận được không, đây là thời điểm chính thức để nêu phương án. Nếu bạn muốn thoả thuận, trả lời rằng bạn sẵn sàng và nêu ngắn gọn đề nghị. Nếu hai bên cần thêm thời gian trao đổi, có thể đề nghị hội đồng xét xử cho tạm nghỉ ít phút; việc có chấp nhận hay không thuộc quyền điều hành của chủ toạ.
Nếu bên kia đưa ra đề nghị bất ngờ, đừng trả lời vội. Xin phép được cân nhắc, đối chiếu với mức chấp nhận được bạn đã cập nhật. Một quyết định trong vài phút căng thẳng nên dựa trên phép tính đã làm ở nhà, không phải cảm giác lúc đó.
Ví dụ giả định: tranh chấp lối đi chung ở Hưng Yên
Hai hộ liền kề tranh chấp một lối đi chung rộng chừng hai mét dẫn ra đường xóm. Hộ phía trong khởi kiện yêu cầu hộ phía ngoài tháo dỡ phần mái che và bức tường thấp đã xây lấn vào lối đi. Ở phiên họp hoà giải, hộ phía ngoài khẳng định lối đi thuộc đất của mình và từ chối mọi phương án. Biên bản ghi hoà giải không thành.
Trong mấy tháng chuẩn bị xét xử, toà tiến hành xem xét thẩm định tại chỗ và đo đạc. Kết quả cho thấy phần tường thấp nằm trên lối đi chung, còn phần mái che chỉ lấn một khoảng nhỏ. Hộ phía ngoài bắt đầu thấy rủi ro: nếu xử, họ có thể phải tháo cả tường lẫn mái và chịu án phí. Hộ phía trong cũng thấy phần mái lấn không đáng kể, việc buộc tháo toàn bộ có thể kéo dài thêm vì kháng cáo.
Sáng hôm xử, người con của hộ phía ngoài chủ động tới nói chuyện ở hành lang. Khi chủ toạ hỏi về thoả thuận, hai bên trình bày một phương án: hộ phía ngoài tự tháo bức tường trong một thời hạn cụ thể, giữ mái che nhưng cắt bớt phần lấn theo mốc đã đo, hai bên cùng giữ lối đi thông thoáng. Phương án này không có trong đơn của ai, nhưng nó chỉ xuất hiện khi cả hai đã thấy kết quả đo đạc và đã cân rủi ro của bản án.
So sánh: thoả thuận ở các thời điểm khác nhau
Thời điểm thoả thuận ảnh hưởng tới thủ tục và hệ quả. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý; chi tiết cụ thể bạn đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi toà.
| Thời điểm | Văn bản ghi nhận | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Hoà giải trước khi thụ lý | Biên bản hoà giải thành, toà xem xét ra quyết định công nhận | Chưa trở thành vụ án; quy trình theo luật về hoà giải, đối thoại tại toà |
| Phiên họp hoà giải sau thụ lý | Biên bản hoà giải thành, sau thời hạn luật định toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận | Có thời hạn ngắn để các bên thay đổi ý kiến |
| Tại phiên toà sơ thẩm | Hội đồng xét xử ra bản án công nhận sự thoả thuận của các đương sự | Hệ quả án phí và khả năng kháng cáo cần hỏi rõ tại toà |
| Sau bản án sơ thẩm | Thoả thuận ở giai đoạn phúc thẩm hoặc thoả thuận trong thi hành án | Thủ tục khác; bản án sơ thẩm thành mốc tham chiếu mới |
Điểm chung của mọi thời điểm là nội dung thoả thuận phải tự nguyện, không trái pháp luật, không trái đạo đức xã hội. Toà sẽ không công nhận một thoả thuận vi phạm những điều này dù hai bên đã đồng ý.
Kiểm tra trước khi đồng ý tại phiên
Thoả thuận có giải quyết hết các yêu cầu không. Nếu chỉ thoả thuận được một phần, hỏi rõ phần còn lại sẽ được hội đồng xét xử giải quyết thế nào trong cùng phiên.
Câu chữ có đủ cụ thể để thi hành không. Số tiền, thời hạn, tài sản, nơi giao nhận phải rõ ràng. Phiên toà là nơi chốt cuối, sửa sau rất khó.
Có điều khoản khi bên kia vi phạm không. Lịch trả nhiều đợt cần hậu quả rõ khi chậm. Không có điều khoản này, bạn sẽ phải đi những bước dài hơn để đòi.
Có người thứ ba bị ảnh hưởng không. Tài sản đang thế chấp, đang có người khác cùng sở hữu, cần được xem xét để thoả thuận không bị vướng.
Bạn có thật sự tự nguyện không. Nếu bạn đồng ý chỉ vì sợ hãi hoặc bị thúc ép, hãy dừng lại. Thà để hội đồng xét xử quyết định còn hơn ký một thoả thuận mà bạn biết mình không giữ được hoặc không chấp nhận được.
Câu hỏi thường gặp
Phiên hoà giải đã không thành thì tại phiên toà có được thoả thuận nữa không?
Được. Tại phiên toà sơ thẩm dân sự, chủ toạ thường hỏi các đương sự có thoả thuận được với nhau hay không. Nếu thống nhất được và nội dung hợp pháp, hội đồng xét xử sẽ ghi nhận bằng bản án công nhận sự thoả thuận.
Thoả thuận tại phiên toà thì án phí có được giảm như khi hoà giải sớm không?
Quy định về án phí phân biệt theo thời điểm thoả thuận, và ưu đãi dành cho thoả thuận sớm thường không áp dụng như nhau cho mọi giai đoạn. Bạn nên hỏi thư ký toà hoặc đối chiếu văn bản hiện hành trước phiên toà.
Có thể xin tạm nghỉ giữa phiên để bàn thoả thuận không?
Bạn có thể đề nghị, nhưng việc chấp nhận thuộc quyền điều hành của chủ toạ. Đề nghị nên ngắn gọn, nêu rõ hai bên đang gần thống nhất và cần thêm ít phút để chốt các chi tiết.
Nếu bên kia đề nghị thoả thuận ngoài toà rồi rút đơn thì sao?
Đó là một hướng khác, nhưng có rủi ro: nếu đơn được rút mà bên kia không thực hiện thoả thuận ngoài toà, bạn có thể phải khởi kiện lại. Thoả thuận được toà công nhận thường có giá trị thi hành chắc chắn hơn.
Đã thoả thuận tại phiên toà rồi có đổi ý được không?
Một khi hội đồng xét xử đã ghi nhận thoả thuận bằng bản án, khả năng thay đổi rất hạn chế. Vì vậy hãy cân nhắc kỹ trước khi nói đồng ý, kể cả khi áp lực trong phòng xử khiến bạn muốn kết thúc cho nhanh.