Khi thẩm phán hỏi, cách trả lời có lợi nhất cho bạn gần như luôn giống nhau: nghe hết câu, trả lời thẳng vào điều được hỏi bằng một hai câu, nói rõ căn cứ nếu có, rồi dừng. Phần lớn đương sự tự theo vụ án mất điểm ở phần hỏi không phải vì thiếu lý, mà vì trả lời lan man, kể lại toàn bộ câu chuyện, hoặc tranh thủ phản bác bên kia trong khi chưa ai hỏi tới.
Bài này dành cho người lần đầu đứng trước hội đồng xét xử sơ thẩm trong vụ dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại hay lao động. Nội dung là kỹ năng nói, không phải thủ tục. Mọi tình huống đưa ra đều là ví dụ giả định; thứ tự hỏi cụ thể và quyền hạn của từng người tại phiên do Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (đã sửa đổi) quy định, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành khi cần chính xác từng bước.
Thẩm phán hỏi để làm gì
Trước khi tập cách trả lời, bạn cần hiểu người hỏi đang cần gì. Thẩm phán chủ toạ đã đọc hồ sơ trước phiên. Họ biết bạn khởi kiện đòi gì, bên kia phản đối ra sao, ai đã nộp giấy tờ gì. Phần hỏi tại phiên vì thế không nhằm nghe lại toàn bộ vụ việc, mà để làm rõ những chỗ hồ sơ còn mờ: một con số không khớp, một mốc thời gian hai bên kể khác nhau, một tờ giấy chưa rõ ai ký.
Khi hiểu điều đó, bạn sẽ thấy mỗi câu hỏi giống như một ngón tay chỉ vào một ô cụ thể trên bản đồ vụ án. Việc của bạn là nói về đúng ô đó. Nếu bạn kể sang ô khác, thẩm phán phải hỏi lại, thời gian dành cho vụ bị kéo dài và điểm chính dễ bị chìm. Nếu bạn trả lời gọn, hội đồng ghi nhận nhanh và thường chuyển sang điểm kế tiếp mà bạn chưa kịp lo.
Hội đồng xét xử sơ thẩm thường gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân. Hội thẩm cũng có quyền hỏi. Cách trả lời không khác nhau theo người hỏi: bạn hướng câu trả lời về phía hội đồng, không quay sang tranh cãi với bên kia, kể cả khi câu hỏi chạm đúng chỗ hai bên đang bất đồng gay gắt.
Bốn nhịp của một câu trả lời tốt
Một câu trả lời tại toà có thể chia thành bốn nhịp ngắn. Tập theo bốn nhịp này ở nhà vài lần, bạn sẽ thấy mình đỡ cuống hơn hẳn khi bị hỏi bất ngờ.
- Nghe hết câu hỏi. Không cắt lời, không trả lời khi thẩm phán còn đang nói. Nhiều người nghe được nửa câu đã đoán ý và trả lời sai hướng. Nếu câu hỏi dài hoặc gồm hai ý, bạn được phép xin hội đồng nhắc lại hoặc xác nhận lại ý hỏi.
- Trả lời thẳng ý được hỏi trước. Hỏi có hay không thì nói có hay không. Hỏi số tiền thì nói số tiền. Hỏi ngày nào thì nói ngày, hoặc nói rõ là chỉ nhớ khoảng thời gian. Phần giải thích đặt sau, không đặt trước.
- Nêu căn cứ nếu có. Một câu ngắn chỉ ra chứng cứ đã nộp: "Việc này thể hiện ở giấy biên nhận bên nguyên đơn đã nộp kèm đơn khởi kiện." Bạn không cần đọc nguyên văn giấy, chỉ cần chỉ chỗ để hội đồng tra.
- Dừng. Khi đã trả lời xong ý hỏi, bạn ngừng nói và chờ. Khoảng lặng sau câu trả lời không phải là dấu hiệu bạn thiếu ý. Nếu hội đồng muốn biết thêm, họ sẽ hỏi tiếp.
Bốn nhịp này nghe đơn giản, nhưng nhịp thứ tư là nhịp khó nhất. Người đang căng thẳng thường sợ khoảng lặng và nói thêm để lấp đầy. Chính phần nói thêm ấy hay chứa câu lỡ lời, câu mâu thuẫn với lời khai trước đây, hoặc câu mở ra một vấn đề mới bất lợi cho bạn.
Trả lời dài và trả lời gọn: so sánh qua ví dụ giả định
Bảng dưới đặt cạnh nhau hai cách trả lời cho cùng một câu hỏi, trong một vụ đòi tiền đặt cọc thuê nhà giả định. Bạn để ý chỗ khác nhau nằm ở thứ tự và độ dài, không nằm ở nội dung sự thật.
| Câu hỏi của hội đồng | Cách trả lời làm mất điểm | Cách trả lời gọn hơn |
|---|---|---|
| Bên nguyên đơn đã nhận lại chìa khoá phòng từ bên thuê chưa? | Kể lại từ ngày ký hợp đồng, phàn nàn bên thuê làm hỏng tường, rồi mới nói đã nhận chìa khoá. | Đã nhận lại vào cuối tháng tư năm ngoái, có tin nhắn xác nhận trong tập chứng cứ đã nộp. |
| Khoản cọc bao nhiêu và giao bằng hình thức nào? | Nói "cọc nhiều lắm, cả mấy chục triệu", rồi kể chuyện vay mượn để đặt cọc. | Hai mươi triệu đồng, chuyển khoản một lần, có sao kê ngân hàng đã nộp. |
| Hai bên có lập biên bản bàn giao khi trả nhà không? | Trả lời vòng vo, đổ lỗi bên kia không chịu ký. | Không có biên bản ký chung. Bên nguyên đơn chỉ có ảnh chụp hiện trạng hôm trả nhà. |
| Vì sao chậm khởi kiện gần một năm? | Phản bác rằng câu hỏi không liên quan, rồi kể khó khăn gia đình. | Vì hai bên có thương lượng qua tin nhắn đến đầu năm nay, sau đó bên thuê không trả lời nữa. |
Cột thứ ba không giấu điều gì bất lợi. Ở dòng thứ ba, việc không có biên bản là điểm yếu của bên nguyên đơn, nhưng nói thẳng ra vẫn tốt hơn vòng vo, vì hội đồng đã thấy điều đó trong hồ sơ. Trả lời trung thực điểm yếu của mình một cách bình tĩnh thường giữ được lòng tin của hội đồng với các điểm còn lại.
Những kiểu câu hỏi thường gặp và cách đón
Câu hỏi xác nhận sự kiện. Dạng "Có đúng là… không?". Bạn trả lời đúng hoặc không đúng trước, rồi nếu cần thì sửa lại chi tiết sai. Ví dụ "Không hoàn toàn đúng, số tiền là mười lăm triệu chứ không phải mười tám triệu." Tránh nói "cũng gần như vậy" vì hội đồng không biết bạn đồng ý đến đâu.
Câu hỏi về con số và mốc thời gian. Đây là chỗ hồ sơ hay lệch nhau. Nếu bạn nhớ chính xác thì nói con số. Nếu chỉ nhớ gần đúng thì nói rõ là gần đúng và chỉ ra giấy tờ có ghi con số chính xác. Đừng bịa một con số tròn cho gọn.
Câu hỏi về lý do. Dạng "Vì sao bạn làm việc đó?". Câu hỏi này cho phép bạn giải thích, nhưng vẫn nên trả lời trong ba bốn câu. Lý do nên gắn với sự việc cụ thể, không gắn với đánh giá con người bên kia.
Câu hỏi về ý kiến với chứng cứ của bên kia. Hội đồng có thể đưa một tờ giấy bên kia nộp và hỏi bạn có công nhận không. Bạn trả lời công nhận, không công nhận, hoặc công nhận một phần, kèm lý do ngắn. Nếu chưa từng thấy tài liệu đó, bạn nói rõ chưa được tiếp cận và đề nghị được xem.
Câu hỏi mở để bạn bổ sung. Cuối phần hỏi, hội đồng đôi khi hỏi bạn còn gì bổ sung không. Đây không phải lúc kể lại từ đầu. Nếu có một điểm thật sự chưa ai hỏi mà quan trọng, bạn nêu đúng điểm đó; nếu không, bạn trả lời là không bổ sung thêm và để dành cho phần tranh luận.
Chuẩn bị ở nhà để trả lời tốt hơn tại phiên
Kỹ năng trả lời phần lớn được quyết định trước khi bạn bước vào phòng xử. Cách chuẩn bị hiệu quả nhất là tự đặt mình vào chỗ thẩm phán: đọc lại đơn khởi kiện, bản tự khai, ý kiến của bên kia và tập chứng cứ, rồi đánh dấu những chỗ hai bên nói khác nhau. Mỗi chỗ khác nhau là một câu hỏi gần như chắc sẽ được đặt ra.
Với mỗi chỗ đánh dấu, bạn viết ra câu trả lời một dòng và tên tài liệu chứng minh. Đây không phải để học thuộc, mà để bạn biết chỗ nào mình chắc, chỗ nào mình chỉ nhớ đại khái. Những chỗ đại khái là nơi bạn cần đọc lại giấy tờ, hoặc chấp nhận trả lời rằng mình không nhớ chính xác.
Bạn cũng nên đọc lại toàn bộ những gì mình đã khai trước đó trong hồ sơ: bản tự khai, biên bản lấy lời khai, biên bản hoà giải. Hội đồng sẽ so lời bạn nói tại phiên với lời khai cũ. Nếu có điểm bạn khai trước đây chưa chính xác, tốt hơn là chủ động nói rõ khi được hỏi tới, kèm lý do, thay vì để hội đồng tự phát hiện. Cách bố trí tập hồ sơ cá nhân cho phiên xử có bài riêng ở mục chuẩn bị trước phiên.
Những câu nói nên tránh khi trả lời
Có một số cách nói rất phổ biến nhưng làm câu trả lời yếu đi, dù sự thật bạn nói là đúng. Bạn nên nhận ra chúng để kịp dừng lại.
- "Như hội đồng đã biết rồi đấy…" — hội đồng hỏi chính vì cần bạn xác nhận, câu này nghe như né.
- "Bên kia nói dối" hoặc gán nhãn đạo đức — thay bằng chỉ ra điểm sai cụ thể và chứng cứ.
- "Chắc là vậy", "hình như" lặp lại nhiều lần — nếu không chắc, nói một lần cho rõ là không chắc.
- Thề thốt, viện dẫn danh dự gia đình — không thay được chứng cứ và làm câu trả lời dài thêm.
- Hỏi ngược lại hội đồng kiểu "Vậy hội đồng nghĩ sao?" — phần hỏi không phải lúc bạn chất vấn hội đồng.
- Trích một điều luật bạn không chắc số hiệu — nói nguyên lý bằng lời thường an toàn hơn.
Nếu lỡ nói một câu trong danh sách trên, bạn không cần hoảng. Bạn chỉ cần nói ngắn "Xin hội đồng cho bên nguyên đơn trình bày lại cho rõ" rồi trả lời lại theo bốn nhịp. Hội đồng quen với việc đương sự lúng túng; điều họ đánh giá là nội dung cuối cùng bạn xác nhận.
Khi nào cần người có chuyên môn hỗ trợ
Kỹ năng trả lời gọn giúp bạn tự trình bày tốt trong phần lớn vụ dân sự thông thường. Nhưng có những vụ mà mỗi câu trả lời có thể ảnh hưởng đến một khoản tiền lớn, đến quyền nuôi con, hoặc chạm tới dấu hiệu hình sự. Ở những vụ như vậy, việc có luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi đi cùng giúp bạn không phải tự mình cân nhắc mọi câu trong lúc căng thẳng.
Người bảo vệ quyền lợi của bạn cũng được hỏi tại phiên và có thể hỏi lại bạn để làm rõ một điểm bạn trả lời chưa trọn. Vì vậy, nếu có người đi cùng, hai bên nên thống nhất trước những điểm nào bạn tự trả lời, những điểm nào nên để người bảo vệ giải thích phần pháp lý. Cách phân vai cụ thể với luật sư được bàn kỹ ở mục khi nào cần luật sư của trang.
Dù có hay không có người hỗ trợ, nguyên tắc lớn vẫn là trung thực. Kỹ năng trả lời tại toà là cách nói sự thật cho rõ và đúng chỗ, không phải cách chọn chữ để che sự thật. Một câu trả lời khéo mà sai sự thật có thể bị lật lại bằng chính giấy tờ trong hồ sơ, và khi đó bạn mất luôn lòng tin của hội đồng với cả những điều đúng.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang giấy ghi chú lên chỗ đứng khi trả lời thẩm phán không?
Thông thường bạn được mang theo tập hồ sơ và giấy ghi chú cá nhân để tra cứu khi trả lời, miễn là không làm gián đoạn phiên. Nếu cần lật tìm một tài liệu, bạn có thể xin hội đồng vài giây. Nên đánh dấu sẵn các trang quan trọng để không phải lục lọi lâu.
Nếu thẩm phán hỏi một câu mà bạn thấy không liên quan thì sao?
Bạn vẫn nên trả lời ngắn gọn và lịch sự. Chủ toạ điều khiển phần hỏi và có lý do của họ khi hỏi một điểm, có thể để làm rõ bối cảnh. Nếu thật sự thấy câu hỏi đụng tới đời tư không cần thiết, bạn có thể bày tỏ một cách ôn hoà và để hội đồng quyết định.
Trả lời sai rồi muốn sửa lại có được không?
Được. Khi nhận ra mình vừa nói nhầm, bạn nên xin phép hội đồng đính chính ngay trong phần hỏi, nói rõ chỗ nào nhầm và con số hoặc sự kiện đúng là gì. Đính chính sớm luôn tốt hơn để đến phần tranh luận mới sửa, hoặc để bên kia phát hiện trước.
Có nên nhìn về phía bên kia khi trả lời không?
Bạn nên hướng mặt và lời nói về phía hội đồng xét xử. Quay sang bên kia dễ biến câu trả lời thành đối đáp tay đôi, chủ toạ có thể nhắc nhở. Những điểm muốn phản bác bên kia, bạn dành cho lượt mình được hỏi họ hoặc cho phần tranh luận.
Trả lời ngắn có làm hội đồng nghĩ bạn giấu điều gì không?
Ngắn không có nghĩa là cụt hay né. Câu trả lời ngắn nhưng trúng ý hỏi và chỉ ra được căn cứ thường tạo ấn tượng rõ ràng, tự tin. Hội đồng cần thêm chi tiết thì sẽ hỏi tiếp, và khi đó bạn giải thích thêm theo đúng điểm được hỏi.
Nếu căng thẳng quá, nói lắp hoặc quên mất ý thì làm thế nào?
Bạn có thể dừng lại, hít một hơi và xin hội đồng nhắc lại câu hỏi. Đây là chuyện thường gặp ở phiên toà, đặc biệt với người lần đầu ra toà. Trả lời chậm mà rõ tốt hơn trả lời nhanh mà rối. Tập trả lời thành tiếng ở nhà vài lần giúp giảm đáng kể cảm giác này.