Người vào phòng hoà giải mà chưa biết mình chấp nhận tới đâu thường rơi vào một trong hai cảnh: hoặc gật đầu với con số mà về nhà mới thấy thiệt, hoặc từ chối một phương án hợp lý chỉ vì đang bực. Cả hai đều bắt nguồn từ cùng một chỗ trống: thiếu một mức chấp nhận được tính sẵn từ trước, lúc đầu óc còn tỉnh.
Bài này chỉ cách bạn tự dựng mức đó cho một vụ tranh chấp dân sự đang ở toà, dù là phiên họp hoà giải sau khi toà đã thụ lý hay buổi hoà giải với hoà giải viên trước khi thụ lý. Thủ tục của từng loại buổi hoà giải không nhắc lại ở đây; trọng tâm là phần chuẩn bị trong đầu và trên giấy của chính người trong cuộc. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao phải có con số trước khi bước vào phòng
Buổi hoà giải ở toà thường ngắn, diễn ra trong một căn phòng nhỏ, bên kia ngồi đối diện, người chủ trì hỏi thẳng: hai bên có thống nhất được không, nếu được thì cụ thể thế nào. Trong không khí đó rất khó tính toán kỹ. Người ta hay quyết theo cảm giác lúc ấy: thấy bên kia nhún một chút là mừng, thấy họ cứng là nổi nóng. Cảm giác nhất thời không phải thước đo tốt cho một khoản tiền có khi bằng nhiều năm thu nhập.
Một con số viết sẵn giống như cái mốc cắm bên đường. Khi đề nghị của bên kia vượt qua mốc, bạn biết có thể bàn tiếp; khi chưa tới mốc, bạn biết mình không cần vội. Nó cũng giúp bạn trả lời người chủ trì gọn hơn, vì bạn không phải vừa nói vừa nghĩ.
Điều quan trọng là con số đó phải được tính từ thực tế vụ việc, không phải từ mong muốn. Mong muốn là đòi đủ cả gốc, lãi, thiệt hại và một lời xin lỗi. Thực tế là chứng cứ của bạn mạnh đến đâu, bên kia có tài sản để trả hay không, và bạn còn chịu được bao lâu nữa nếu vụ án kéo dài. Phần dưới đi qua từng thứ đó.
Ba mốc nên viết ra giấy
Mục tiêu. Đây là kết quả bạn thấy hợp lý nếu mọi việc thuận: không phải mức tối đa trong đơn khởi kiện mà là mức một người ngoài cuộc, xem chứng cứ của hai bên, sẽ thấy công bằng. Mục tiêu giúp bạn biết mình đang hướng tới đâu khi đưa ra đề nghị đầu tiên.
Mức sàn. Dưới mức này bạn thà để toà xét xử còn hơn ký. Mức sàn không được đặt bằng cảm xúc mà bằng phép so sánh với con đường còn lại, tức là xét xử, như phần sau sẽ tính. Nếu bạn là bên bị đòi, khái niệm này đảo lại thành mức trần: trên mức này bạn để toà quyết.
Điểm mở đầu. Đề nghị đầu tiên bạn nói ra. Nó nên cao hơn mục tiêu một khoảng có lý do, đủ để còn chỗ nhượng, nhưng không phi lý đến mức bên kia thấy không đáng ngồi tiếp. Điểm mở đầu phải giải thích được bằng chứng cứ; con số không giải thích được dễ bị coi là ra giá cho vui.
Khoảng giữa các mốc. Ghi luôn từ mục tiêu xuống mức sàn bạn sẵn sàng đi qua những bậc nào, mỗi bậc đổi lấy điều gì. Có danh sách bậc sẵn thì mỗi lần nhượng bạn đều đòi lại được một thứ, thay vì trượt dần mà không nhận được gì.
Tính cái giá của việc không thoả thuận
Mức sàn chỉ đứng vững khi bạn biết rõ nếu không hoà giải được thì chuyện gì xảy ra. Người làm nghề hay gọi đó là phương án tốt nhất khi không đạt thoả thuận. Với một vụ ở toà, bạn có thể tính theo các bước sau.
- Ước lượng khả năng toà chấp nhận từng yêu cầu dựa trên chứng cứ đang có, chia ra phần chắc, phần lưng chừng và phần yếu. Đừng gộp tất cả thành một khoản rồi hy vọng.
- Ước lượng thời gian: từ bây giờ tới khi có bản án sơ thẩm, khả năng bên kia kháng cáo, rồi thời gian thi hành án. Mỗi tháng chờ là một tháng tiền chưa về tay.
- Cộng các chi phí sẽ còn phát sinh: án phí theo kết quả, chi phí giám định, định giá nếu có, chi phí đi lại, ngày công bỏ ra, chi phí thuê người hỗ trợ nếu cần. Mức án phí cụ thể bạn đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi thư ký toà.
- Xét khả năng thi hành: bên kia có tài sản đứng tên, thu nhập ổn định hay không. Một bản án thắng trọn mà không thu được đồng nào thì giá trị thực rất thấp.
- Nhân khả năng thắng với giá trị thu được, trừ chi phí và quy đổi thời gian chờ. Con số còn lại là giá trị thật của việc ra xét xử, và mức sàn của bạn nên đặt quanh con số ấy.
Phép tính này không cần chính xác đến đồng. Mục đích là để bạn thấy rằng con số trong đơn khởi kiện và con số thực sự cầm được trong tay thường cách nhau khá xa, và nhận ra điều đó trước buổi hoà giải tốt hơn nhiều so với nhận ra sau ba năm theo kiện.
Ví dụ giả định: so hai con đường trong một vụ đòi tiền hàng
Một chủ cửa hàng vật liệu ở Đồng Nai kiện một nhà thầu nhỏ đòi tiền hàng đã giao. Bảng dưới là ví dụ giả định để thấy cách so sánh, không phải mức án hay mức án phí thật.
| Yếu tố | Nếu ra xét xử | Nếu hoà giải được |
|---|---|---|
| Số tiền đòi | Toàn bộ tiền hàng cộng lãi chậm trả theo đơn | Thấp hơn, tuỳ mức hai bên chốt |
| Khả năng được chấp nhận | Phần có phiếu giao nhận ký nhận: cao; phần chỉ có tin nhắn: lưng chừng | Không phụ thuộc đánh giá chứng cứ |
| Thời gian tới khi có tiền | Có thể kéo dài nhiều tháng, cộng thêm nếu có kháng cáo | Theo lịch trả hai bên ghi trong thoả thuận |
| Chi phí còn phát sinh | Án phí theo kết quả, ngày công, đi lại | Thường nhẹ hơn; đối chiếu quy định về án phí khi thoả thuận |
| Khả năng thu được | Nhà thầu ít tài sản đứng tên, thu chậm | Bên kia tự cam kết, dễ giữ hơn khi chính họ đề xuất lịch trả |
Trong ví dụ này, nếu phần chắc chắn chỉ khoảng hai phần ba khoản đòi và thi hành án dự kiến chậm, chủ cửa hàng có lý do đặt mức sàn quanh phần chắc chắn trừ đi chi phí, thay vì giữ nguyên toàn bộ con số trong đơn.
Những thứ không phải tiền nhưng có giá
Mức chấp nhận được hiếm khi chỉ là một con số. Nhiều vụ hoà giải thành nhờ hai bên nhận ra có những thứ một bên coi trọng mà bên kia cho đi không tốn bao nhiêu. Trước buổi hoà giải, bạn nên liệt kê cả những thứ này và gắn cho chúng một mức quan trọng.
- Thời hạn trả: nhận ít hơn một chút nhưng nhận ngay có khi đáng hơn nhận đủ sau hai năm.
- Cách trả: trả một lần, trả theo đợt, trả bằng tài sản thay tiền, mỗi cách có rủi ro riêng.
- Bảo đảm thực hiện: có người bảo lãnh, có điều khoản nếu chậm một đợt thì phải trả toàn bộ phần còn lại.
- Quan hệ sau này: với hàng xóm, người thân, đối tác lâu năm, giữ được đường lui đôi khi quan trọng hơn vài phần trăm tiền.
- Sự riêng tư: vụ việc không phải đưa ra phiên toà công khai.
- Công sức và tinh thần: không phải nghỉ làm đi toà thêm nhiều buổi, không phải sống với vụ kiện trong đầu.
Khi đã gắn giá cho những thứ này, mức sàn của bạn trở nên linh hoạt hơn: bạn có thể hạ tiền nếu đổi được thời hạn trả sớm, hoặc giữ tiền nhưng nới thời hạn. Đó chính là chất liệu để đề xuất phương án sau này.
Sai lầm hay gặp khi đặt mức sàn
Lấy số trong đơn khởi kiện làm mức sàn. Số trong đơn là phạm vi yêu cầu, thường đã cộng mọi khoản có thể đòi. Coi nó là mức tối thiểu thì gần như không còn chỗ để hoà giải.
Đặt mức sàn theo số tiền đã mất. Khoản đã mất là chuyện đã qua; mức sàn phải so với cái bạn thực sự có thể nhận được nếu ra xét xử. Hai thứ này thường khác nhau, và thừa nhận điều đó là phần khó nhất.
Quên trừ chi phí và thời gian. Nhiều người chỉ so số tiền với số tiền. Một khoản thấp hơn mười phần trăm nhưng về sớm cả năm và không tốn thêm ngày công có thể có giá trị cao hơn.
Để người khác đặt hộ mà không hiểu. Người thân, bạn bè hay cả người tư vấn có thể giúp tính, nhưng bạn là người ký. Nếu không hiểu vì sao mức sàn là con số đó, bạn sẽ dễ lung lay khi bên kia đưa lý lẽ.
Đổi mức sàn ngay trong phòng vì bực. Thông tin mới thật sự, như bên kia đưa ra một chứng cứ bạn chưa biết, là lý do chính đáng để tính lại. Câu nói khó nghe của bên kia thì không.
Giữ mức sàn khi đang ngồi trong phòng hoà giải
Mức sàn là thông tin của riêng bạn. Không cần nói ra, kể cả khi người chủ trì hỏi bạn chấp nhận thấp nhất bao nhiêu; bạn có thể trả lời bằng đề nghị hiện tại và lý do của nó. Một khi bên kia biết mức sàn, mọi cuộc thương lượng sau đó sẽ dồn về đúng mức ấy.
Nếu bên kia đưa ra thông tin làm thay đổi phép tính, ví dụ một khoản thanh toán bạn quên hoặc một tài liệu khiến yêu cầu của bạn yếu đi, hãy xin thời gian xem lại. Bạn có quyền nói rằng mình cần suy nghĩ thêm thay vì quyết ngay; buổi hoà giải có thể được tổ chức lại hoặc hai bên tiếp tục trao đổi sau. Quyết vội dưới áp lực mới là điều nên tránh.
Nếu bạn cử người đại diện theo uỷ quyền đi hoà giải, phạm vi uỷ quyền cần rõ người đó được chốt tới mức nào. Người đi thay mà không được quyền chốt thì buổi hoà giải dễ thành buổi nghe ngóng; được quyền chốt quá rộng thì có thể đi xa hơn ý bạn. Ghi rõ trong giấy uỷ quyền và trao đổi kỹ trước buổi họp.
Cuối cùng, nhớ rằng hoà giải không thành không phải thất bại. Bạn vẫn còn con đường xét xử mà chính bạn đã tính giá. Chính vì đã tính, bạn mới có thể từ chối một đề nghị thấp một cách bình thản.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói thẳng mức thấp nhất mình chấp nhận để cho nhanh không?
Thường là không nên. Khi mức thấp nhất được nói ra, bên kia sẽ có xu hướng đề nghị đúng mức đó, và mọi khoảng trống phía trên bị mất. Bạn nên trình bày đề nghị hiện tại kèm lý do, giữ mức sàn cho riêng mình.
Mức sàn có nên giữ cố định suốt vụ án không?
Không cần cố định mãi. Khi có chứng cứ mới, kết quả giám định, hay tình hình tài chính của bên kia thay đổi, phép tính thay đổi và mức sàn cũng nên được tính lại. Điều nên tránh là đổi mức sàn chỉ vì cảm xúc trong lúc ngồi họp.
Bên bị đòi tiền có cần xác định mức chấp nhận được không?
Có, theo chiều ngược lại. Bên bị đòi nên tính mức tối đa sẵn sàng trả, dựa trên khả năng toà buộc trả bao nhiêu, chi phí theo kiện và khả năng tài chính thật của mình, để không hứa một lịch trả mà sau đó không giữ nổi.
Làm sao ước lượng khả năng thắng khi không có luật sư?
Bạn có thể chia từng yêu cầu theo chứng cứ: có giấy tờ do bên kia ký thì mạnh, chỉ có lời kể của người thân thì yếu hơn. Đọc kỹ ý kiến bên kia trong hồ sơ để thấy họ phản bác chỗ nào. Với vụ có giá trị lớn, nhờ người có chuyên môn xem qua là đáng.
Có nên ghi mức sàn ra giấy mang vào phòng hoà giải không?
Ghi ra giấy để chuẩn bị là tốt, nhưng mang vào phòng thì nên giữ kín trong sổ riêng, tránh để lẫn với tài liệu bạn đưa cho người chủ trì xem. Nhiều người chỉ ghi các bậc nhượng bộ bằng ký hiệu riêng để không lộ.
Nếu đề nghị của bên kia đúng bằng mức sàn thì nên nhận ngay không?
Mức sàn là điểm bạn còn chấp nhận được, không phải điểm nên nhận ngay. Nếu đề nghị chạm mức sàn mà vẫn còn thời gian, bạn có thể thử đổi thêm một điều kiện phụ như thời hạn trả sớm hơn hoặc bảo đảm thực hiện trước khi gật đầu.