Ngồi đối diện người lạ trong phòng hoà giải đã khó; ngồi đối diện vợ hoặc chồng sắp cũ, anh chị em ruột, hay cha mẹ của mình còn khó hơn nhiều. Mỗi con số đều mang theo chuyện cũ: ai chăm bố mẹ nhiều hơn, ai đã bỏ tiền xây nhà, ai có lỗi khiến gia đình tan vỡ. Những chuyện ấy có thật, nhưng phần lớn không thể giải quyết bằng một biên bản hoà giải.
Bài này dành cho người đang tranh chấp với người thân ở toà, chủ yếu là ly hôn và tranh chấp tài sản, thừa kế trong gia đình. Trọng tâm là cách tách cảm xúc khỏi yêu cầu, giữ lợi ích của con cái và người già, và khép việc mà vẫn còn đường lui cho những lần gặp nhau sau này. Quy định cụ thể về nuôi con, chia tài sản, thừa kế bạn đối chiếu văn bản hiện hành; ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao hoà giải trong gia đình khác hoà giải với người ngoài
Với người ngoài, tranh chấp thường chỉ xoay quanh một giao dịch: một hợp đồng, một khoản nợ, một lô hàng. Xong việc là hai bên không cần gặp lại. Với người thân, tranh chấp là đỉnh của một chuỗi chuyện kéo dài nhiều năm, và sau buổi hoà giải các bên vẫn sẽ gặp nhau ở đám giỗ, ở trường của con, ở nhà bố mẹ.
Vì vậy trong phòng hoà giải, người ta hay tranh cãi về những điều không có trong đơn: ai sai trước, ai bạc bẽo hơn, ai được bố mẹ thương hơn. Những tranh cãi đó khiến buổi hoà giải dài, mệt và thường không thành. Người chủ trì cũng khó dẫn vì không có căn cứ pháp lý nào để phân xử những chuyện ấy.
Mặt khác, hoà giải trong gia đình lại có lợi thế mà hoà giải với người ngoài không có: các bên hiểu nhau, biết điều gì thật sự quan trọng với người kia, và thường có chung một mối quan tâm lớn hơn như con cái hay cha mẹ già. Khi biết dùng lợi thế này, nhiều vụ tưởng bế tắc vẫn có thể khép lại bằng thoả thuận.
Tách cảm xúc khỏi yêu cầu
Một cách làm thực tế là chuẩn bị hai danh sách riêng trước buổi hoà giải, rồi chỉ mang một danh sách vào phòng.
- Viết danh sách thứ nhất: tất cả những điều khiến bạn tổn thương, giận dữ, thấy bất công. Viết hết, không kiểm duyệt.
- Viết danh sách thứ hai: những điều bạn cần đạt được về mặt pháp lý và thực tế, như nhà ở, tiền, quyền nuôi con, lịch thăm con, phần di sản.
- Với mỗi điều ở danh sách thứ nhất, tự hỏi nó có liên quan trực tiếp tới một điều ở danh sách thứ hai không. Nếu có, chuyển nó thành một lý do ngắn gắn với yêu cầu đó. Nếu không, để nó lại ở nhà.
- Chỉ mang danh sách thứ hai vào phòng hoà giải. Khi cảm xúc trào lên, nhìn xuống danh sách để kéo mình về đúng việc cần làm.
- Nếu cần nói về những tổn thương, chọn một người khác để nói: bạn bè, người tư vấn tâm lý, người thân tin cậy. Phòng hoà giải không phải nơi chữa lành những vết thương đó.
Khi có con chung: lợi ích của con là mẫu số chung
Đặt con lên trước trong mọi phương án. Pháp luật về hôn nhân và gia đình đặt quyền lợi của con làm trọng tâm khi giải quyết việc nuôi con. Thoả thuận về nuôi con mà không bảo đảm quyền lợi của con có thể không được toà công nhận. Bắt đầu từ câu hỏi "con cần gì" giúp hai bên có điểm chung trước khi bàn tới tài sản.
Tôn trọng ý kiến của con theo độ tuổi. Với con đã đủ lớn theo quy định, toà sẽ xem xét nguyện vọng của con. Không nên gây áp lực để con chọn bên mình; việc đó làm tổn thương con và khi bị phát hiện còn làm yếu vị thế của bạn.
Bàn lịch thăm con thật cụ thể. Ngày nào, giờ nào, đón ở đâu, dịp lễ Tết chia thế nào, khi một bên chuyển nơi ở thì sao. Lịch mơ hồ là nguồn của tranh chấp mới.
Tách cấp dưỡng khỏi chuyện ai có lỗi. Cấp dưỡng nuôi con là nghĩa vụ đối với con, không phải hình phạt cho người có lỗi. Bàn mức cấp dưỡng dựa trên nhu cầu của con và khả năng của người cấp dưỡng giúp cuộc bàn tỉnh táo hơn.
Không dùng con làm quân bài. Đổi quyền thăm con lấy tài sản, hay doạ không cho gặp con nếu không chịu chia nhà, vừa trái với lợi ích của con vừa có thể khiến người chủ trì đánh giá thấp thiện chí của bạn.
Tranh chấp tài sản, thừa kế giữa anh chị em
Tranh chấp thừa kế giữa anh chị em thường không chỉ về giá trị tài sản mà về công sức: ai ở chung chăm bố mẹ, ai bỏ tiền sửa nhà, ai đã được cho trước một phần. Những đóng góp đó có thể có ý nghĩa pháp lý trong một số trường hợp, nhưng cũng có những phần chỉ mang ý nghĩa tình cảm. Biết phân biệt hai loại giúp bạn chọn điều gì nên đưa vào yêu cầu và điều gì nên nói theo cách khác.
Một hướng hay giúp các bên gặp nhau là tách quyền sở hữu khỏi quyền sử dụng. Ví dụ giả định ở Tây Ninh: căn nhà của bố mẹ để lại, người em đang ở và chăm mẹ già. Thay vì bán ngay để chia, các anh chị có thể đồng ý để người em tiếp tục ở tới một thời điểm nhất định, sau đó bán hoặc người em mua lại phần của các anh chị theo giá định giá. Người em có chỗ ở, mẹ có người chăm, các anh chị vẫn giữ phần của mình.
Với tài sản khó chia như đất nông nghiệp, nhà thờ họ, cơ sở kinh doanh của gia đình, nên bàn trước nguyên tắc định giá và ai giữ tài sản, trước khi bàn con số. Thống nhất được cách định giá thì con số tự nhiên đi theo, và cuộc bàn ít bị kẹt ở chuyện ai hét giá cao hơn.
Những câu nói làm vỡ buổi hoà giải trong gia đình
Trong tranh chấp gia đình có những câu nói ra thì rất khó lấy lại. Ghi nhớ để tránh, hoặc nếu bên kia nói thì đừng đáp bằng câu tương tự.
- "Từ nay không còn là anh em gì nữa": cắt đứt quan hệ ngay trong phòng làm mọi phương án sau đó mất chỗ dựa.
- "Bố mẹ còn sống thì đã không như thế này": kéo người đã khuất vào làm trọng tài, ai cũng có thể dùng câu này theo hướng của mình.
- "Con sẽ biết bố, mẹ nó là người thế nào": biến con thành vũ khí, người chủ trì sẽ ghi nhận thái độ này.
- "Tiền đó trước kia là của riêng nhà mình": đặt lại mọi chuyện về thời điểm trước hôn nhân, trong khi cách xác định tài sản chung, tài sản riêng có quy định riêng cần đối chiếu.
- Kể lại chi tiết chuyện riêng tư trước mặt người ngoài: gây tổn thương sâu và hiếm khi có ích cho yêu cầu.
Nếu bạn sợ mình không kiềm chế được, có thể đề nghị toà cho phép trình bày qua người đại diện, hoặc chuẩn bị sẵn câu nói để tự ngắt: "Xin phép tạm dừng một phút." Đứng dậy rót nước, hít thở rồi quay lại thường tốt hơn nhiều so với một câu nói lỡ lời.
Khi trong gia đình có bạo lực hoặc bị khống chế
Không phải tranh chấp gia đình nào cũng nên được hoà giải theo cách ngồi chung bàn. Nếu bạn từng bị bạo lực gia đình, bị đe doạ, hoặc bị người kia kiểm soát tiền bạc và các mối quan hệ trong thời gian dài, cuộc gặp mặt trực tiếp có thể không an toàn, và một thoả thuận đạt được trong sợ hãi khó mà là thoả thuận tự nguyện.
Trong trường hợp này, điều đầu tiên là nói rõ hoàn cảnh với toà trước buổi hoà giải, kèm những gì bạn có như giấy tờ khám thương, tin nhắn đe doạ, xác nhận của người chứng kiến hay của chính quyền nơi cư trú. Toà sẽ xem xét cách tổ chức phù hợp; pháp luật tố tụng cũng có những trường hợp không tiến hành hoà giải, bạn hỏi thư ký toà để biết vụ của mình có thuộc diện đó hay không.
Nếu buổi hoà giải vẫn diễn ra, bạn có thể đề nghị được ngồi cách xa, được ra về trước, có người đi cùng tới cổng toà, hoặc tham gia qua người đại diện. Đừng nhận lời bất cứ phương án nào chỉ để được thoát khỏi căn phòng. Khi có nguy cơ bị xâm hại ngay, liên hệ công an hoặc gọi số khẩn cấp; an toàn của bạn và của con đặt trước mọi thoả thuận.
Giữ đường lui cho những lần gặp sau
Thoả thuận trong gia đình nên được viết với ý thức rằng các bên sẽ còn gặp lại nhau. Một thoả thuận thắng đậm hôm nay mà khiến bên kia thấy bị dồn vào chân tường có thể làm hỏng những việc sau này: đón con khó khăn hơn, việc giỗ chạp thành nơi gây gổ, mẹ già phải chứng kiến các con không nhìn mặt nhau.
Đường lui không có nghĩa là bạn phải nhượng nhiều hơn mức hợp lý. Nó có nghĩa là thoả thuận nên rõ ràng để ít phải liên hệ lại, có cơ chế xử lý khi hoàn cảnh thay đổi như con chuyển trường hay một bên chuyển nơi ở, và câu chữ không mang tính hạ nhục.
Cuối buổi hoà giải, dù thành hay không, một câu chào tử tế cũng là một phần của đường lui. Người ta có thể từ chối một phương án hôm nay nhưng sẵn sàng quay lại bàn vào tuần sau, nếu buổi gặp trước không để lại vết xước quá sâu.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải ly hôn có bắt buộc không?
Trong thủ tục ly hôn tại toà, hoà giải là một bước quan trọng mà toà thường tiến hành, trừ một số trường hợp luật quy định không tiến hành hoà giải được. Bạn đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi thư ký toà để biết vụ của mình thuộc trường hợp nào.
Vợ chồng tự thoả thuận được việc nuôi con thì toà có công nhận ngay không?
Toà xem xét thoả thuận có bảo đảm quyền lợi mọi mặt của con hay không. Nếu thoả thuận rõ ràng và phù hợp lợi ích của con, toà thường công nhận. Nếu không, toà có thể không công nhận phần đó và quyết định theo quy định.
Có nên đưa con tới buổi hoà giải không?
Thường không nên đưa con nhỏ vào phòng hoà giải vì không khí căng thẳng ảnh hưởng tới con. Nếu cần lấy ý kiến của con theo quy định, toà sẽ có cách làm phù hợp. Hỏi trước thư ký toà nếu bạn không có người trông con.
Anh chị em không chịu ngồi chung một phòng thì hoà giải thế nào?
Bạn có thể đề nghị người chủ trì cho trao đổi lần lượt với từng bên nếu cách làm đó phù hợp với loại buổi hoà giải. Ngoài ra có thể cử người đại diện theo uỷ quyền tham gia để giảm va chạm trực tiếp.
Đã thoả thuận chia tài sản ở buổi hoà giải rồi có thay đổi được không?
Tuỳ giai đoạn và loại thoả thuận. Sau khi lập biên bản hoà giải thành, luật cho các bên một thời hạn ngắn để thay đổi ý kiến trước khi toà ra quyết định công nhận. Khi quyết định đã có hiệu lực, việc thay đổi rất hạn chế.
Có nên nhờ người lớn trong họ đi cùng để nói giúp không?
Người lớn trong họ có thể giúp trước và sau buổi hoà giải, khuyên các bên bình tĩnh. Nhưng trong phòng hoà giải, người không phải đương sự hay người đại diện hợp lệ thường không được trình bày thay. Hỏi toà trước nếu muốn có người đi cùng.