Hoà giải được khuyến khích, và trong nhiều vụ việc nó là con đường tốt nhất. Nhưng hoà giải không phải lúc nào cũng có lợi. Có những trường hợp tiếp tục ngồi bàn chỉ làm mất thời gian, để bên kia có thêm cơ hội tẩu tán tài sản, hoặc đẩy bạn tới một thoả thuận thấp hơn những gì pháp luật bảo vệ cho bạn.
Bài này giúp bạn nhận ra khi nào nên dừng hoà giải để toà xét xử, cách nói "không" mà vẫn đúng mực và không đóng hẳn cửa, và những việc cần làm ngay sau khi hoà giải không thành. Quyết định cuối cùng phụ thuộc vào vụ việc cụ thể; bài chỉ đưa ra khung để bạn tự cân nhắc.
Hoà giải không thành không phải thất bại
Nhiều người bước ra khỏi phòng hoà giải không thành với cảm giác mình đã làm hỏng việc. Thực ra hoà giải là một cơ hội, không phải nghĩa vụ phải đạt được thoả thuận. Pháp luật trao cho bạn quyền yêu cầu toà giải quyết, và việc sử dụng quyền đó là hoàn toàn chính đáng.
Toà án tồn tại chính vì có những tranh chấp mà các bên không thể tự giải quyết. Một bản án dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật có thể công bằng hơn một thoả thuận mà một bên đồng ý vì mệt mỏi hay sợ hãi. Người chủ trì hoà giải cũng hiểu điều này; công việc của họ là tạo cơ hội, không phải ép các bên phải đồng ý.
Cũng nên nhớ rằng hoà giải và xét xử không loại trừ nhau theo nghĩa tuyệt đối. Một buổi hoà giải không thành vẫn để lại thứ có ích: bạn đã nghe trực tiếp lập luận của bên kia, đã thấy họ coi trọng điều gì, đã biết khoảng cách thật giữa hai bên. Những hiểu biết đó giúp bạn chuẩn bị cho phiên toà tốt hơn nhiều so với người chưa từng ngồi chung bàn với đối phương.
Điều quan trọng là quyết định dừng phải đến từ phép tính tỉnh táo, không phải từ cơn giận hay sự bướng bỉnh. Nếu bạn dừng vì bên kia nói một câu khó nghe, đó là cảm xúc. Nếu bạn dừng vì phương án tốt nhất bên kia đưa ra vẫn thấp hơn giá trị thật của việc ra xét xử, đó là quyết định có cơ sở.
Dấu hiệu nên dừng hoà giải
Không có công thức tuyệt đối, nhưng những dấu hiệu sau gợi ý rằng tiếp tục hoà giải có thể không có lợi cho bạn.
- Bên kia dùng hoà giải để kéo dài thời gian: hẹn rồi không đến, đến rồi xin hoãn, đồng ý rồi lại đổi ý, trong khi họ đang bán hoặc chuyển tài sản.
- Khoảng cách không thu hẹp sau nhiều lần bàn: mỗi lần bạn nhượng, bên kia đứng yên hoặc lùi lại.
- Phương án tốt nhất của bên kia vẫn dưới mức sàn: mức sàn bạn đã tính dựa trên giá trị thật của việc ra xét xử.
- Bạn cần một phán quyết để làm tiền lệ cho những việc sau: ví dụ một tranh chấp về ranh giới đất mà nếu thoả thuận mập mờ thì sẽ phát sinh lại.
- Có dấu hiệu bạn đang bị ép buộc hoặc đe doạ: thoả thuận đạt được trong điều kiện đó không phải thoả thuận tự nguyện.
- Bên kia đòi những điều trái pháp luật: ví dụ yêu cầu bạn cam kết không tố giác hành vi vi phạm, hoặc chia tài sản theo cách xâm phạm quyền của người thứ ba.
Nếu bạn nhận ra một hoặc nhiều dấu hiệu trên, đó là lúc nên nghiêm túc cân nhắc việc nói rằng hoà giải không thành, thay vì cố kéo dài thêm vài buổi nữa.
So sánh: tiếp tục hoà giải hay để toà xét xử
Bảng dưới gợi ý các yếu tố để cân nhắc. Mỗi vụ có trọng số khác nhau; đây là khung để bạn tự điền.
| Yếu tố | Nghiêng về tiếp tục hoà giải | Nghiêng về để toà xét xử |
|---|---|---|
| Chứng cứ | Chứng cứ của hai bên đều có điểm yếu, kết quả khó đoán | Chứng cứ của bạn rõ ràng, có giấy tờ do bên kia ký |
| Thời gian | Bạn cần tiền hoặc kết quả sớm | Bạn chịu được thời gian chờ, bên kia mới là người sốt ruột |
| Quan hệ | Hai bên còn phải làm việc hoặc sống gần nhau lâu dài | Quan hệ đã chấm dứt, không cần giữ |
| Tài sản của bên kia | Bên kia khó khăn, bản án cũng khó thi hành | Bên kia có tài sản rõ ràng, có thể bị áp dụng biện pháp bảo đảm |
| Hành vi của bên kia | Có thiện chí, khoảng cách thu hẹp dần | Câu giờ, đổi ý, có dấu hiệu tẩu tán |
Nếu phần lớn yếu tố rơi vào cột phải, việc dừng hoà giải là hợp lý. Nếu phần lớn rơi vào cột trái, có thể nên thử thêm một vài phương án nữa trước khi quyết định.
Ví dụ giả định: bên kia câu giờ trong vụ đòi tiền bán xe
Một người ở Gia Lai bán chiếc xe tải cũ cho người quen, nhận trước một phần tiền, phần còn lại hẹn trả sau ba tháng. Quá hạn nhiều lần, người bán khởi kiện. Ở buổi hoà giải đầu tiên, bên mua thừa nhận nợ, xin trả góp và hẹn đưa phương án cụ thể vào buổi sau. Buổi sau, bên mua không đến vì lý do sức khoẻ. Buổi thứ ba, bên mua đến nhưng nói cần hỏi ý kiến gia đình.
Trong thời gian đó, người bán nghe tin bên mua đang rao bán chính chiếc xe tải. Nếu xe được bán và tiền không còn, khả năng thu hồi khoản nợ sẽ giảm mạnh. Các dấu hiệu đã khá rõ: hẹn rồi không đến, đồng ý rồi lùi lại, đồng thời có động thái với tài sản.
Người bán quyết định đề nghị toà ghi nhận hoà giải không thành, đồng thời tìm hiểu quyền yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với chiếc xe. Quyết định này không loại trừ thoả thuận về sau. Nếu bên mua thật lòng muốn trả góp, họ vẫn có thể đưa phương án trước hoặc tại phiên toà; chỉ có điều lúc ấy người bán không còn phải đánh đổi thời gian để chờ.
Cách nói không thành mà không đóng hẳn cửa
Khi đã quyết định dừng, cách nói cũng quan trọng. Bạn không cần tuyên bố cứng rắn hay trách móc bên kia. Một câu ngắn, bình tĩnh là đủ: "Phía nguyên đơn đã cân nhắc các phương án và thấy chưa thể thống nhất ở thời điểm này. Đề nghị toà ghi nhận hoà giải không thành để vụ án được giải quyết theo trình tự."
Câu nói này có ba ý. Thứ nhất, bạn đã cân nhắc nghiêm túc, không phải từ chối vì bướng. Thứ hai, "ở thời điểm này" để ngỏ khả năng thoả thuận sau, kể cả tại phiên toà. Thứ ba, bạn đề nghị toà tiếp tục giải quyết, thể hiện bạn tin vào con đường pháp lý.
Nếu bạn là bị đơn và quyết định không chấp nhận phương án của nguyên đơn, cách nói cũng tương tự: nêu rằng bạn đã cân nhắc, nêu ngắn lý do chính, và cho biết bạn vẫn sẵn sàng bàn nếu có phương án phù hợp hơn với khả năng thực tế. Bị đơn nói "không" đúng mực cũng quan trọng như nguyên đơn, vì biên bản sẽ là một phần hồ sơ mà hội đồng xét xử đọc trước phiên toà.
Tránh những câu như "Gặp nhau ở toà", "Để xem ai thắng", hay "Không bao giờ thoả thuận với người như anh". Những câu đó không mang lại gì ngoài cảm giác hả giận nhất thời, và có thể được ghi vào biên bản. Hơn nữa, nếu sau này hoàn cảnh thay đổi và bạn muốn thoả thuận, những câu nói đó sẽ khiến việc quay lại khó khăn hơn nhiều.
Việc cần làm ngay sau khi hoà giải không thành
Khi hoà giải đã không thành, vụ án đi vào giai đoạn tiếp theo. Những việc dưới đây giúp bạn không bị động.
- Đọc kỹ biên bản hoà giải không thành trước khi ký, kiểm tra ý kiến của bạn được ghi đúng. Xin bản sao nếu được.
- Ghi lại những gì bạn biết thêm về bên kia qua buổi hoà giải: lập luận chính của họ, điểm họ tỏ ra lo lắng, chứng cứ họ nhắc tới.
- Rà lại chứng cứ của mình, xem có cần bổ sung gì cho những điểm bên kia phản bác. Chú ý thời hạn giao nộp chứng cứ theo thông báo của toà.
- Nếu có dấu hiệu bên kia tẩu tán tài sản, tìm hiểu về quyền yêu cầu toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định.
- Bắt đầu chuẩn bị cho phiên toà: bản tóm tắt, bảng chứng cứ, các câu hỏi muốn đặt, nội dung tranh luận.
- Cập nhật mức chấp nhận được, phòng khi bên kia quay lại đề nghị thoả thuận trước hoặc trong phiên toà.
Khi nào nên hỏi ý kiến người có chuyên môn
Giá trị tranh chấp lớn. Khi số tiền hoặc tài sản đang tranh chấp chiếm phần đáng kể trong tài sản của bạn, chi phí một buổi tư vấn nhỏ hơn nhiều so với rủi ro quyết định sai.
Bạn không chắc về giá trị thật của việc ra xét xử. Nếu không ước lượng được khả năng toà chấp nhận yêu cầu của mình, người có chuyên môn có thể giúp bạn đánh giá chứng cứ và quy định áp dụng.
Bên kia có luật sư và đưa ra lập luận pháp lý phức tạp. Bạn cần biết lập luận đó có cơ sở đến đâu trước khi quyết định từ chối hay chấp nhận phương án của họ.
Bạn đang phân vân giữa hai lựa chọn quá lâu. Nếu đã qua nhiều buổi mà bạn vẫn không quyết được nên tiếp tục hay dừng, một người ngoài cuộc có chuyên môn có thể giúp bạn sắp xếp lại các yếu tố và nhìn ra điều mình thật sự cần.
Vụ việc có yếu tố hình sự hoặc liên quan tới quyền nuôi con, nhà đất. Những vụ này có hệ quả lâu dài, đáng để có thêm một góc nhìn chuyên môn. Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn là một cách bắt đầu nhanh để biết vụ của mình nên đi theo hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối hoà giải có bị toà đánh giá xấu không?
Việc không đạt được thoả thuận không làm bạn mất quyền yêu cầu toà giải quyết, và toà xét xử dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật. Tuy vậy, nên tham gia buổi hoà giải đầy đủ, giữ thái độ đúng mực và nêu rõ lý do khi không đồng ý.
Hoà giải không thành rồi thì có còn thoả thuận được nữa không?
Có. Các bên vẫn có thể thoả thuận ở những giai đoạn sau, kể cả tại phiên toà sơ thẩm. Chính vì vậy khi nói không thành, nên nói theo cách để ngỏ khả năng bàn lại.
Bên kia liên tục xin hoãn buổi hoà giải thì làm gì?
Ghi lại các lần hoãn và lý do. Nếu thấy việc hoãn có dấu hiệu nhằm kéo dài thời gian, bạn có thể trình bày với toà, đề nghị tiếp tục giải quyết vụ án theo trình tự và tìm hiểu các biện pháp bảo đảm phù hợp.
Dừng hoà giải có làm vụ án bị kéo dài hơn không?
Vụ án sẽ chuyển sang các giai đoạn tiếp theo và thời gian phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Tuy vậy nếu bên kia đang dùng hoà giải để câu giờ, việc dừng có khi lại giúp vụ việc đi nhanh hơn so với tiếp tục những buổi hoà giải không có kết quả.
Có nên dừng hoà giải chỉ vì bên kia nói những câu xúc phạm không?
Câu nói xúc phạm là lý do để đề nghị người chủ trì nhắc nhở, không nhất thiết là lý do để dừng hoà giải. Quyết định dừng nên dựa trên việc phương án có đạt mức chấp nhận được hay không, không dựa trên cảm xúc lúc đó.