Người làm chứng trong vụ án hình sự là người biết tình tiết liên quan đến vụ án và được cơ quan có thẩm quyền triệu tập; khi được toà triệu tập, người làm chứng có nghĩa vụ có mặt và khai trung thực những gì mình biết. Người làm chứng không đứng về phía bị cáo hay bị hại. Việc của bạn chỉ là nói đúng điều mình đã thấy, đã nghe, và nói rõ đâu là điều mình không biết.
Nhận giấy triệu tập của toà, nhiều người lo lắng: sợ nói sai bị phạt, sợ bị cáo hoặc gia đình họ để ý, sợ bị hỏi những câu không trả lời được. Bài này giải thích quyền và nghĩa vụ của người làm chứng theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cách chuẩn bị trước phiên, cách trả lời tại phiên và phải làm gì khi bị gây sức ép.
Quyền và nghĩa vụ của người làm chứng
Bảng tóm tắt theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự hiện hành. Chi tiết từng quyền cần đối chiếu văn bản khi gặp tình huống cụ thể.
| Nhóm | Nội dung | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Quyền | Được thông báo về quyền và nghĩa vụ của mình | Chủ toạ thường giải thích ở đầu phiên hoặc trước khi hỏi bạn |
| Quyền | Được yêu cầu cơ quan triệu tập bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản khi bị đe doạ | Báo ngay khi có dấu hiệu bị đe doạ, đừng tự xử lý |
| Quyền | Được thanh toán chi phí đi lại và chi phí khác theo quy định | Hỏi thư ký toà về giấy tờ cần giữ |
| Quyền | Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng liên quan đến việc mình làm chứng | Dùng khi bị đối xử trái luật trong quá trình lấy lời khai |
| Nghĩa vụ | Có mặt theo giấy triệu tập | Cố ý vắng mặt không lý do chính đáng, gây trở ngại cho việc xét xử, có thể bị dẫn giải |
| Nghĩa vụ | Trình bày trung thực những tình tiết mình biết | Khai gian dối, hoặc từ chối, trốn tránh khai báo không có lý do chính đáng, có thể phải chịu trách nhiệm hình sự |
Luật cũng quy định những người không được làm chứng, như người bào chữa của bị cáo, hoặc người do nhược điểm về thể chất, tâm thần mà không có khả năng nhận thức đúng tình tiết. Nếu bạn rơi vào trường hợp này, hãy báo cho toà khi nhận giấy triệu tập.
Chuẩn bị trước ngày xử
Người làm chứng không cần "học bài". Việc chuẩn bị chỉ nhằm nhớ lại chính xác và có mặt đúng giờ.
- Đọc kỹ giấy triệu tập: ngày giờ, địa điểm, tên vụ án, tư cách làm chứng.
- Nếu không thể có mặt vì lý do chính đáng như ốm, công tác xa, báo toà sớm bằng văn bản hoặc theo cách thư ký hướng dẫn, kèm giấy tờ chứng minh.
- Tự ngồi nhớ lại sự việc theo trình tự thời gian, ghi ra giấy cho riêng mình: bạn ở đâu, thấy gì, nghe gì, lúc mấy giờ, ai có mặt.
- Đánh dấu rõ chỗ nào chắc chắn, chỗ nào chỉ nhớ mang máng, chỗ nào là nghe người khác kể lại.
- Nếu đã từng khai ở cơ quan điều tra, cố nhớ mình đã khai những gì; nếu nay nhớ khác, nghĩ xem vì sao.
- Không bàn bạc nội dung sẽ khai với bị cáo, bị hại, người nhà của họ hay người làm chứng khác.
- Mang giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập, đến sớm, báo với thư ký khi tới nơi.
Bước thứ tư quan trọng hơn người ta nghĩ. Ở phòng xử, người làm chứng đáng tin là người tách được rõ: phần nào mình thấy trực tiếp, phần nào chỉ nghe người khác kể lại, phần nào là suy đoán. Sự phân biệt đó giúp hội đồng xét xử đánh giá đúng giá trị lời khai, và cũng bảo vệ chính bạn khỏi bị cho là khai sai.
Tại phiên: từ lúc chờ đến lúc được hỏi
Có thể phải chờ ở ngoài. Chủ toạ có thể yêu cầu người làm chứng chờ bên ngoài để không nghe lời khai của người khác. Đây là thủ tục bình thường, không phải bạn bị nghi ngờ.
Cam đoan khai trung thực. Trước khi khai, người làm chứng thường được yêu cầu cam đoan khai báo đúng sự thật và được giải thích về trách nhiệm nếu khai gian dối. Hãy nghe kỹ.
Kể tự do trước, hỏi chi tiết sau. Thông thường bạn được mời trình bày những gì mình biết, sau đó hội đồng xét xử, kiểm sát viên, người bào chữa và những người khác hỏi thêm. Phần trình bày tự do nên đi theo trình tự thời gian.
Trả lời đúng câu được hỏi. Câu hỏi về thời gian thì trả lời về thời gian; câu hỏi có hay không thì trả lời có, không, hoặc không nhớ. Đừng thêm nhận xét về tính cách của bị cáo hay bị hại nếu không được hỏi.
Không nhớ thì nói không nhớ. Đây là câu trả lời hợp lệ và trung thực. Đoán một con số, một mốc giờ rồi bị đối chiếu với tài liệu khác sẽ làm giảm giá trị toàn bộ lời khai của bạn.
Có thể được hỏi lại lời khai cũ. Nếu lời khai tại phiên khác lời khai trước đây, hội đồng xét xử sẽ công bố lời khai cũ và hỏi lý do. Hãy giải thích thật: nhớ nhầm, lúc trước bị hỏi vội, hay nay nhớ ra thêm chi tiết.
Khi bị hỏi dồn hoặc bị đối chất
Người bào chữa của bị cáo hoặc người bảo vệ quyền lợi của bị hại đôi khi hỏi liên tiếp nhiều câu để kiểm tra độ chắc chắn của lời khai. Đây là việc bình thường của tranh tụng. Hãy nghe hết câu hỏi, dừng một nhịp, rồi trả lời. Nếu câu hỏi gộp hai ý, hãy đề nghị tách ra hoặc trả lời từng ý. Nếu câu hỏi gợi ý sẵn câu trả lời mà bạn không đồng ý, cứ nói rõ là không đúng như vậy.
Khi có mâu thuẫn giữa lời khai của bạn và của người khác, hội đồng xét xử có thể cho đối chất: hai người cùng trình bày về một điểm trước toà. Đối chất không phải cãi nhau. Bạn chỉ cần giữ nguyên điều mình biết chắc, nói rõ căn cứ: đứng ở vị trí nào, nhìn thấy từ khoảng cách bao xa, ánh sáng ra sao. Nếu nghe người kia nói mà bạn nhận ra mình có thể đã nhầm, thừa nhận điều đó cũng là trung thực.
Nếu bạn cảm thấy câu hỏi xúc phạm hoặc không liên quan, có thể hướng về chủ toạ xin ý kiến. Chủ toạ có quyền gạt những câu hỏi không liên quan đến vụ án. Điều không nên làm là tỏ thái độ bực bội với người hỏi.
Bị đe doạ, bị dụ dỗ thay đổi lời khai
Đây là tình huống người làm chứng sợ nhất. Có trường hợp người quen của một bên tìm đến khuyên "khai nhẹ đi", "nói là không nhớ", hoặc đưa ra lời đe doạ, thậm chí đề nghị cho tiền. Bất kể từ phía nào, đó đều là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Nếu bạn làm theo, bạn có thể phải chịu trách nhiệm vì khai sai sự thật; người tác động cũng có thể bị xử lý.
Khi gặp tình huống như vậy, hãy giữ lại bằng chứng nếu có thể một cách hợp pháp: tin nhắn, cuộc gọi đến, người chứng kiến. Báo ngay cho cơ quan đã triệu tập bạn, tức toà án đang xét xử vụ án, hoặc cơ quan công an nơi gần nhất nếu có nguy hiểm trước mắt. Bạn có quyền yêu cầu được bảo vệ khi tính mạng, sức khoẻ, tài sản hoặc danh dự bị đe doạ.
Tại phiên, nếu được hỏi có ai tác động đến bạn không, hãy trả lời đúng sự thật. Giữ im lặng về việc mình bị đe doạ không làm bạn an toàn hơn; nó chỉ khiến hội đồng xét xử không có đủ thông tin để đánh giá lời khai của những người khác.
Không thể có mặt theo giấy triệu tập
Ốm nặng, đang điều trị, công tác ở nước ngoài, thiên tai chặn đường là những lý do thực tế khiến người làm chứng không thể đến toà. Khi đó, hãy báo cho toà càng sớm càng tốt, bằng văn bản hoặc theo cách thư ký hướng dẫn, kèm giấy tờ chứng minh như giấy của cơ sở y tế, quyết định cử đi công tác. Đừng im lặng rồi vắng mặt; vắng mặt không rõ lý do dễ bị coi là cố ý trốn tránh.
Theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự, khi người làm chứng vắng mặt, hội đồng xét xử cân nhắc hoãn phiên hoặc vẫn tiến hành xét xử và công bố lời khai mà người đó đã khai trước đây. Việc chọn hướng nào phụ thuộc vào tầm quan trọng của lời khai. Nếu lời khai của bạn là then chốt, toà có thể hoãn và triệu tập lại.
Một số toà án đã tổ chức phiên toà trực tuyến hoặc có điểm cầu từ xa trong những điều kiện luật định. Nếu bạn ở xa mà có thể tham gia theo cách đó, hãy hỏi thư ký xem vụ án của mình có áp dụng được không. Mọi trường hợp, đừng tự viết một bản khai mới gửi lên thay cho việc có mặt mà không hỏi toà trước; một bản khai không đúng thủ tục có thể không được dùng.
Người làm chứng là người thân, đồng nghiệp hoặc người nhỏ tuổi
Người thân của bị cáo hoặc bị hại vẫn có thể được triệu tập làm chứng nếu biết tình tiết vụ án. Hội đồng xét xử sẽ đánh giá lời khai của họ trong mối quan hệ đó, đối chiếu với chứng cứ khác. Nếu bạn là người thân, cách tốt nhất để lời khai có giá trị là chỉ khai điều bạn biết trực tiếp và không tô vẽ thêm.
Đồng nghiệp, cấp dưới của bị cáo trong vụ án liên quan đến doanh nghiệp thường lo ngại ảnh hưởng đến công việc. Hãy nhớ nghĩa vụ khai trung thực là nghĩa vụ với cơ quan tiến hành tố tụng; người sử dụng lao động không có quyền yêu cầu bạn khai theo ý họ. Nếu bị đối xử bất lợi vì đã làm chứng, đó là chuyện có thể được xem xét theo pháp luật lao động.
Người làm chứng dưới 18 tuổi thường được hỏi với sự có mặt của cha mẹ, người đại diện hoặc thầy cô theo luật tố tụng, và theo cách phù hợp lứa tuổi. Cha mẹ nên giải thích cho con một cách bình tĩnh rằng con chỉ cần kể đúng điều con thấy, không cần nhớ hết, và không ai trách con nếu con nói không nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Làm chứng có bị mất tiền đi lại, mất ngày công không?
Người làm chứng được thanh toán chi phí đi lại và chi phí khác theo quy định. Hỏi thư ký toà về giấy tờ cần nộp và mức chi. Phần thu nhập bị mất có được bù hay không tuỳ quy định hiện hành, nên hỏi trước.
Có được mang giấy ghi chú vào khai tại phiên không?
Có thể mang theo ghi chú cá nhân để nhớ mốc thời gian. Tuy vậy, lời khai nên là lời nói tự nhiên, không đọc nguyên văn. Hội đồng xét xử có thể hỏi những điều nằm ngoài ghi chú.
Đã chuyển nơi ở, giấy triệu tập gửi về địa chỉ cũ thì sao?
Nếu biết mình là người làm chứng trong vụ án mà chuyển nơi ở, nên thông báo địa chỉ mới cho cơ quan đang giải quyết vụ án. Khi biết có phiên xử, hãy liên hệ toà để nhận giấy triệu tập hoặc xác nhận lịch.
Người làm chứng có được từ chối khai vì sợ bị trả thù không?
Sợ hãi không phải lý do miễn nghĩa vụ khai báo, nhưng là lý do chính đáng để yêu cầu được bảo vệ. Hãy báo nỗi lo của bạn cho toà hoặc cơ quan có thẩm quyền để được áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp.
Khai xong người làm chứng có phải ngồi đến hết phiên không?
Tuỳ chủ toạ. Có trường hợp người làm chứng được ra về sau khi khai, có trường hợp được đề nghị ở lại để hỏi thêm hoặc đối chất. Hãy hỏi chủ toạ hoặc thư ký trước khi rời toà.