Ngồi giữa hai bên ở buổi hoà giải là một người có ảnh hưởng không nhỏ tới kết quả: hoà giải viên trong hoà giải trước khi toà thụ lý, hoặc thẩm phán chủ trì phiên họp hoà giải trong vụ án đã thụ lý. Họ không quyết định ai đúng ai sai trong buổi đó, nhưng họ dẫn dắt nhịp bàn, đặt câu hỏi, gợi ý phương án và ghi nhận kết quả.
Bài này giúp bạn hiểu vai trò khác nhau của hai kiểu người chủ trì, cách làm việc hiệu quả với họ, nên chia sẻ thông tin gì và giữ lại thông tin gì, cùng những ranh giới không được vượt. Thủ tục cụ thể của từng loại hoà giải theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án 2020 bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành; ở đây chỉ bàn ở góc kỹ năng.
Hai kiểu người chủ trì, hai cách làm việc
Cùng gọi là hoà giải ở toà, nhưng người chủ trì và bản chất buổi làm việc có khác biệt mà người đi hoà giải nên biết trước.
| Điểm so sánh | Hoà giải viên (trước khi thụ lý) | Thẩm phán chủ trì (vụ án đã thụ lý) |
|---|---|---|
| Ai | Hoà giải viên tại toà án, thường là người có kinh nghiệm pháp luật hoặc xã hội được toà bổ nhiệm | Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án |
| Tính chất | Tự nguyện, các bên đồng ý tham gia | Là một phần của quá trình giải quyết vụ án |
| Không khí | Mềm hơn, có thể linh hoạt về cách trao đổi | Trang trọng hơn, có thư ký ghi biên bản |
| Thông tin trình bày | Nguyên tắc bảo mật theo luật về hoà giải, đối thoại tại toà; cần đối chiếu phạm vi cụ thể | Được ghi vào biên bản và nằm trong hồ sơ vụ án |
| Nếu không thành | Vụ việc chuyển sang thủ tục khởi kiện thông thường nếu người khởi kiện tiếp tục | Vụ án tiếp tục tới giai đoạn chuẩn bị xét xử |
Sự khác biệt về thông tin là điểm đáng chú ý nhất. Ở phiên họp hoà giải trong vụ án đã thụ lý, người sẽ ngồi xử bạn có khi chính là người đang nghe bạn nói. Những gì bạn thừa nhận đều có thể được ghi lại. Vì vậy cách trình bày ở hai loại buổi hoà giải nên khác nhau.
Chuẩn bị riêng cho phần làm việc với người chủ trì
Ngoài hồ sơ vụ việc, có vài thứ nên chuẩn bị riêng cho phần trao đổi với người chủ trì. Chúng giúp bạn trả lời nhanh, đúng ý và không bị động khi được hỏi bất ngờ.
- Một đoạn tóm tắt vụ việc khoảng năm câu: ai, việc gì, từ khi nào, đang tranh chấp điểm nào, bạn muốn gì.
- Danh sách ba tài liệu quan trọng nhất kèm vị trí của chúng trong tập hồ sơ, để khi được hỏi bạn chỉ ngay được.
- Câu trả lời sẵn cho câu hỏi gần như chắc sẽ được hỏi: "Anh, chị có thể chấp nhận phương án nào?" Câu trả lời này là đề nghị hiện tại của bạn, không phải mức sàn.
- Danh sách những điều bạn muốn hỏi về thủ tục, như nếu thoả thuận được thì giấy tờ gì sẽ được lập, bao lâu thì có giá trị, nếu không thành thì bước tiếp theo là gì.
- Thông tin xác thực về khả năng tài chính nếu bạn là bên phải trả: thu nhập, khoản nợ khác, tài sản. Chỉ mang những gì bạn sẵn sàng cho người chủ trì xem.
- Tên và giấy tờ của người đi cùng nếu có, cùng giấy uỷ quyền nếu người đó tham gia thay bạn.
Chuẩn bị kỹ phần này cũng giúp người chủ trì làm việc nhanh hơn. Khi họ thấy bạn trả lời gọn và có tài liệu ngay trong tay, họ thường dành nhiều thời gian hơn cho việc tìm phương án thay vì phải hỏi đi hỏi lại các thông tin cơ bản.
Người chủ trì cần gì từ bạn
Yêu cầu rõ ràng. Họ cần biết chính xác bạn muốn gì, bằng con số hoặc việc cụ thể. Yêu cầu mơ hồ khiến họ phải đoán, và đoán sai thì phương án họ gợi ý cũng lệch.
Căn cứ ngắn gọn. Không cần đọc lại toàn bộ hồ sơ; chỉ cần chỉ ra vài tài liệu chính. Người chủ trì thường đã đọc trước, điều họ cần là thấy bạn hiểu chỗ mạnh của mình.
Dấu hiệu sẵn sàng bàn. Người chủ trì sẽ dồn công sức vào nơi có khả năng thành. Nếu bạn cho thấy mình có thiện chí, họ sẽ chủ động tìm phương án hơn.
Thông tin về khả năng thực tế. Nếu bạn là bên trả, họ cần biết bạn trả được bao nhiêu, khi nào. Nếu bạn là bên nhận, họ cần biết điều gì làm bạn yên tâm. Thông tin thật giúp họ gợi ý những phương án sống được.
Thái độ đúng mực. Người chủ trì cũng là con người. Một đương sự giữ bình tĩnh, nói đúng trọng tâm dễ nhận được sự kiên nhẫn của họ hơn một người liên tục cắt lời và phàn nàn.
Điều nên chia sẻ và điều nên giữ
Nên chia sẻ những gì giúp người chủ trì hiểu lợi ích thật của bạn: bạn cần tiền vào thời điểm nào, điều gì làm bạn lo, điều gì bạn sẵn sàng linh hoạt. Những thông tin này giúp họ đề xuất phương án mà bạn chấp nhận được, và thường không làm bạn yếu đi nếu được nói ở mức độ phù hợp.
Nên giữ cho riêng mình mức sàn cụ thể, những điểm yếu trong chứng cứ mà bên kia chưa phát hiện, và những tính toán chiến thuật. Người chủ trì phải trung lập; họ không đứng về phía bạn, và bất cứ điều gì bạn nói trước mặt bên kia đều đến tai bên kia.
Ở buổi hoà giải trước khi thụ lý, một số hoà giải viên có thể trao đổi riêng với từng bên khi thấy cần. Đó là cơ hội để bạn nói rõ hơn về lợi ích và giới hạn. Tuy vậy, trước khi nói điều gì, hỏi rõ hoà giải viên có được chuyển thông tin đó cho bên kia hay không. Ở phiên họp hoà giải trong vụ án đã thụ lý, đừng mặc định có trao đổi riêng; mọi điều nên coi như đang được ghi lại.
Tận dụng vai trò người chủ trì
Người chủ trì có thể làm được những việc mà bạn tự làm rất khó. Biết cách nhờ họ đúng lúc giúp cuộc bàn tiến xa hơn.
- Nhờ họ hỏi bên kia những câu bạn hỏi thì dễ bị coi là gây hấn, ví dụ về khả năng tài chính, về lý do chậm trả.
- Nhờ họ giải thích cho bên kia những hệ quả nếu không hoà giải được, như thời gian tố tụng, án phí, thi hành án. Từ miệng người trung lập, thông tin này có sức nặng hơn.
- Nhờ họ đề xuất phương án mà bạn muốn nhưng ngại tự nêu, ví dụ trả góp kèm bảo đảm. Bên kia dễ chấp nhận ý kiến từ người trung lập hơn.
- Nhờ họ tạm dừng khi không khí quá căng, để hai bên bình tĩnh lại.
- Nhờ họ đọc lại nội dung đã thống nhất trước khi kết thúc, để chắc mọi thứ được ghi đầy đủ.
Cách nhờ nên là đề nghị lịch sự, ví dụ: "Xin phép đề nghị hoà giải viên giải thích giúp về thời gian nếu vụ việc phải đưa ra xét xử." Không nên ra lệnh hay ám chỉ người chủ trì phải đứng về phía mình.
Ranh giới không được vượt
Có những việc dù vô tình cũng làm bạn mất điểm hoặc gặp rắc rối. Ghi nhớ những ranh giới này trước khi bước vào phòng.
- Không tặng quà, không gửi tiền, không mời ăn uống người chủ trì hay thư ký, dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả sau khi hoà giải xong.
- Không liên hệ riêng ngoài giờ qua điện thoại cá nhân hoặc mạng xã hội để nói về vụ việc.
- Không yêu cầu người chủ trì cho biết họ nghĩ ai sẽ thắng nếu xét xử; họ không được và không nên trả lời.
- Không ghi âm, ghi hình buổi hoà giải khi chưa được phép; hỏi trước nếu thật sự cần.
- Không nói sai sự thật hay đưa tài liệu giả để tạo lợi thế trong hoà giải; hậu quả pháp lý có thể nặng hơn nhiều so với vụ tranh chấp.
- Không công kích người chủ trì khi họ gợi ý phương án bạn không thích; bạn có quyền từ chối bằng lời lẽ đúng mực.
Nếu thấy người chủ trì thiếu khách quan, ví dụ có quan hệ với bên kia, bạn có thể tìm hiểu quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng hoặc hoà giải viên theo quy định. Đó là con đường chính thức, không phải tranh cãi tại chỗ.
Khi người chủ trì gợi ý một phương án bạn thấy chưa ổn
Người chủ trì đôi khi gợi ý một phương án mà bạn thấy thiệt. Áp lực lúc đó khá lớn, vì cảm giác từ chối gợi ý của người có thẩm quyền là không phải phép. Thực ra hoà giải dựa trên tự nguyện; gợi ý của người chủ trì chỉ là gợi ý.
Cách từ chối tốt là cảm ơn gợi ý, chỉ ra cụ thể điểm nào bạn thấy chưa phù hợp và vì sao, rồi đưa ra điều chỉnh. Ví dụ: "Cảm ơn thẩm phán đã gợi ý. Phía nguyên đơn thấy lịch trả mười hai tháng là quá dài vì khoản này đang phải trả lãi ngân hàng; nếu rút xuống sáu tháng thì có thể cân nhắc." Câu trả lời này giữ cuộc bàn tiếp tục thay vì đóng lại.
Nếu chưa đủ thông tin để quyết, bạn có thể xin thời gian suy nghĩ. Một phương án hợp lý hôm nay vẫn còn hợp lý sau vài ngày; một phương án chỉ đẹp khi bị thúc ép thì nên cân nhắc kỹ. Với vụ việc giá trị lớn hoặc phức tạp, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một người làm nghề trước khi trả lời là cách giảm rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải viên có quyền quyết định ai đúng ai sai không?
Không. Hoà giải viên chỉ hỗ trợ các bên tự tìm thoả thuận. Họ có thể giải thích quy định, gợi ý phương án, nhưng không phán xét và không ra quyết định giải quyết tranh chấp thay các bên.
Thẩm phán chủ trì hoà giải có phải là người sẽ xét xử vụ án không?
Thường thẩm phán được phân công giải quyết vụ án là người chủ trì phiên họp hoà giải và có thể cũng là người chủ toạ phiên toà sau này. Vì vậy những gì bạn nói trong phiên hoà giải nên được cân nhắc kỹ.
Những gì nói với hoà giải viên có được dùng làm chứng cứ sau này không?
Luật về hoà giải, đối thoại tại toà án đặt nguyên tắc bảo mật cho thông tin trong quá trình hoà giải, với những ngoại lệ luật định. Ở phiên họp hoà giải trong vụ án đã thụ lý, lời trình bày được ghi biên bản và nằm trong hồ sơ, nên cần cẩn trọng hơn.
Nếu thấy hoà giải viên nghiêng về bên kia thì làm gì?
Trước hết nêu cụ thể điểm bạn thấy chưa khách quan một cách lịch sự. Nếu có căn cứ rõ ràng như hoà giải viên có quan hệ với bên kia, bạn có thể đề nghị thay đổi theo quy định thay vì tranh cãi tại chỗ.
Có nên nói với người chủ trì về hoàn cảnh khó khăn của mình không?
Nên, nếu hoàn cảnh đó liên quan tới khả năng thực hiện thoả thuận, như thu nhập, nợ nần, sức khoẻ. Nói kèm thông tin xác thực. Tránh kể quá dài những chuyện không liên quan, vì người chủ trì cần dùng thời gian vào việc tìm phương án.
Có được nhờ người chủ trì giải thích quy định pháp luật cho mình không?
Bạn có thể hỏi để hiểu quy định chung và quyền nghĩa vụ của mình trong quá trình hoà giải. Nhưng người chủ trì phải trung lập, nên họ sẽ không tư vấn bạn nên làm gì để có lợi hơn bên kia.