Khi chỉ một bên yêu cầu ly hôn, toà chỉ chấp nhận khi có căn cứ cho thấy hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài và mục đích hôn nhân không đạt được, hoặc có hành vi bạo lực gia đình. Cả hai phía vì thế đều có việc phải làm: người muốn ly hôn phải cho toà thấy sự đổ vỡ bằng sự việc, còn người muốn giữ gia đình phải cho thấy mong muốn hàn gắn là thật và có cơ sở, chứ không chỉ nói một câu "không đồng ý".
Bài viết dành cho cả hai phía của vụ việc, đi theo góc kỹ năng: toà thường hỏi gì, nên kể sự việc ra sao, buổi hoà giải nên đi với tâm thế nào, và những trường hợp có bạo lực cần ưu tiên an toàn. Phần con chung và tài sản có bài riêng. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Toà xét những gì khi chỉ một người muốn ly hôn
Luật Hôn nhân và gia đình không đòi hỏi người yêu cầu ly hôn phải chứng minh bên kia có lỗi lớn. Điều toà cần xác định là thực trạng hôn nhân: hai người còn chung sống không, còn quan tâm, chăm sóc nhau không, mâu thuẫn kéo dài bao lâu, đã có những nỗ lực hoà giải nào và kết quả ra sao. Trường hợp có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ vợ chồng là những căn cứ được luật nêu rõ.
Có một giới hạn bạn cần biết: người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Giới hạn này không áp dụng ngược lại cho người vợ. Nếu bạn là người chồng trong hoàn cảnh đó, việc nộp đơn lúc này sẽ không được giải quyết theo hướng bạn muốn.
Trong vụ ly hôn, toà tiến hành hoà giải trước khi đưa ra xét xử, và tại phiên toà hội đồng xét xử vẫn hỏi các bên có muốn đoàn tụ không. Như vậy, suốt quá trình, toà luôn để ngỏ khả năng hai người quay lại. Người muốn ly hôn cần hiểu điều đó không có nghĩa toà đứng về phía bên kia; đó là cách luật đối xử thận trọng với quan hệ gia đình.
Người muốn ly hôn: chứng minh sự đổ vỡ bằng sự việc
Mốc thời gian ly thân. Hai người không còn ở chung từ bao giờ, ai dọn đi, có còn liên lạc về chuyện gia đình không. Hợp đồng thuê nhà riêng, xác nhận nơi cư trú mới, tin nhắn chỉ còn nói chuyện đưa đón con là những dấu vết cụ thể.
Những lần mâu thuẫn có ghi nhận. Biên bản hoà giải ở thôn, tổ dân phố, đơn trình báo, ý kiến của người thân từng đứng ra khuyên can. Không cần liệt kê mọi lần cãi nhau; vài sự việc tiêu biểu có người biết là đủ.
Nỗ lực hàn gắn đã thử. Toà đánh giá cao người đã thử giữ gia đình trước khi đi đến ly hôn. Kể ngắn những việc đã làm, như về sống chung lại một thời gian, nhờ người lớn trong họ khuyên giải, rồi vì sao không thành.
Tác động lên con và lên chính mình. Nếu mâu thuẫn ảnh hưởng tới việc học, tâm lý của con, hay sức khoẻ của bạn, hãy nêu bằng sự việc. Tránh dùng những tính từ nặng nề không có ví dụ đi kèm.
Điều không nên kể. Chuyện riêng tư không liên quan đến thực trạng hôn nhân, những lời xúc phạm bên kia, hay suy đoán về đời tư của họ. Những điều đó không làm hồ sơ mạnh hơn mà chỉ làm phiên toà căng thẳng.
Người không muốn ly hôn: trình bày để toà thấy còn đường hàn gắn
Nhiều người bị đơn trong vụ ly hôn chỉ nói một câu: "không đồng ý ly hôn, vẫn còn tình cảm". Câu nói đó thật lòng, nhưng không cho toà thấy điều gì có thể thay đổi. Nếu bạn thật sự muốn giữ gia đình, hãy trình bày cụ thể: bạn nhìn nhận nguyên nhân mâu thuẫn là gì, phần nào thuộc về mình, bạn đã và sẽ thay đổi điều gì, có dấu hiệu nào cho thấy hai người còn gắn kết như vẫn cùng lo cho con, cùng chăm cha mẹ.
Thừa nhận phần lỗi của mình không làm bạn yếu đi trước toà. Ngược lại, người đổ hết lỗi cho bên kia mà vẫn khẳng định muốn hàn gắn sẽ khó thuyết phục. Một kế hoạch thực tế, ví dụ giả định như chuyển công việc để bớt đi xa, cùng tham gia tư vấn hôn nhân gia đình, nhờ người lớn hai bên làm cầu nối, có sức nặng hơn lời hứa chung chung.
Nếu toà thấy chưa đủ căn cứ, yêu cầu ly hôn có thể bị bác và hôn nhân vẫn tiếp tục. Nhưng bạn cũng cần thực tế: khi bên kia đã ly thân lâu, không còn liên lạc và kiên quyết, việc cố giữ bằng mọi giá có thể chỉ kéo dài thêm căng thẳng cho cả nhà. Khi đó, dồn sức vào việc thoả thuận tốt về con và tài sản đôi khi là lựa chọn có lợi hơn cho chính bạn.
Buổi hoà giải trong vụ ly hôn: đi với tâm thế nào
Thủ tục hoà giải do toà tổ chức thuộc phần tố tụng; ở đây chỉ bàn tâm thế và cách nói. Với người muốn ly hôn, buổi hoà giải không phải chỗ để thuyết phục thẩm phán rằng mình đúng, mà là dịp để nói rõ một lần nữa quyết định của mình một cách bình tĩnh, và dò xem có thể thoả thuận được những vấn đề nào về con và tài sản. Hoà giải thành một phần, ví dụ đã thống nhất ai nuôi con, giúp phiên xử sau gọn hơn rất nhiều.
Với người muốn giữ gia đình, đây là cơ hội nói chuyện trực tiếp trong một không gian có người điều phối. Hãy chuẩn bị trước hai, ba điều bạn muốn bên kia nghe, nói ngắn, không trách móc. Nếu bên kia vẫn giữ quyết định, hãy chuyển sang thảo luận về con một cách xây dựng; điều đó cũng là điều toà ghi nhận.
Một lưu ý thực tế: điều bạn nói ở buổi hoà giải được ghi vào biên bản. Đọc kỹ biên bản trước khi ký, nếu có chỗ chưa đúng ý mình thì đề nghị ghi lại. Đừng ký vội vì ngại.
Nếu hai bên có con nhỏ, hãy nghĩ trước một điều: dù kết quả ra sao, hai người vẫn sẽ còn gặp nhau trong vai cha mẹ nhiều năm nữa. Lời nói ở buổi hoà giải và tại phiên toà đều được người kia nhớ rất lâu. Giữ cách nói tôn trọng không chỉ giúp hồ sơ đẹp hơn trước toà, mà còn giữ được khả năng phối hợp nuôi con sau này.
Khi có bạo lực gia đình: an toàn trước, hồ sơ sau
Vụ ly hôn có bạo lực đòi hỏi cách chuẩn bị khác. Một số điểm người bị bạo lực nên lưu ý:
- Ưu tiên an toàn của bạn và con: nơi ở tạm, người có thể gọi khi khẩn cấp, cơ quan công an và chính quyền cấp xã nơi cư trú có trách nhiệm tiếp nhận tin báo.
- Giữ lại những ghi nhận của bên thứ ba: giấy khám thương tích, hồ sơ trình báo, xác nhận của tổ dân phố, lời kể của hàng xóm từng chứng kiến.
- Thông báo với toà nếu bạn lo ngại khi phải gặp trực tiếp bên kia trong buổi hoà giải hoặc tại phiên, để toà xem xét cách tổ chức phù hợp.
- Tại phiên, kể theo trình tự thời gian, nêu sự việc và hậu quả, không cần cố gắng mô tả cảm xúc cho thật mạnh.
- Không tự thu thập chứng cứ bằng cách khiến bản thân gặp nguy hiểm.
- Bạo lực có dấu hiệu tội phạm thì vụ việc còn có hướng xử lý hình sự riêng, ngoài vụ ly hôn.
Người bị nêu là có hành vi bạo lực cũng có quyền trình bày. Nếu bạn ở phía đó và cho rằng sự việc bị phóng đại, hãy trả lời từng sự việc bằng thông tin cụ thể, không đe doạ, không tìm gặp riêng người kia để thuyết phục rút lời.
Câu hỏi toà hay đặt và cách chuẩn bị cho từng phía
Bảng dưới gom một số câu hỏi thường gặp ở phần xét hỏi trong vụ ly hôn có tranh chấp về việc có nên ly hôn hay không:
| Câu hỏi thường gặp | Người muốn ly hôn chuẩn bị | Người không muốn ly hôn chuẩn bị |
|---|---|---|
| Hai người ly thân từ khi nào? | Mốc thời gian chính xác, ai dọn đi, giấy tờ kèm theo | Mốc thời gian, những lần vẫn gặp nhau vì việc gia đình |
| Nguyên nhân mâu thuẫn là gì? | Hai, ba nguyên nhân chính, có sự việc minh hoạ | Cách mình nhìn nhận nguyên nhân, phần lỗi của mình |
| Đã hoà giải ở gia đình, địa phương chưa? | Những lần hoà giải và kết quả | Những nỗ lực mình đã làm và đề xuất tiếp |
| Có muốn đoàn tụ không? | Câu trả lời dứt khoát, bình tĩnh | Mong muốn và kế hoạch cụ thể |
| Ý kiến về con chung, tài sản? | Phương án đề xuất | Phương án nếu toà vẫn cho ly hôn |
Cột cuối của hàng cuối là chỗ nhiều người không muốn ly hôn bỏ trống vì sợ "nói ra là chấp nhận". Thực tế, có phương án dự phòng không làm yếu lập trường muốn đoàn tụ, mà giúp bạn không bị động nếu toà vẫn chấp nhận yêu cầu ly hôn.
Trình bày gọn trong vài phút
Dù ở phía nào, phần trình bày của bạn nên đi theo khung sau:
- Nêu yêu cầu: xin ly hôn, hoặc không đồng ý ly hôn.
- Tóm tắt quá trình chung sống: kết hôn năm nào, có mấy con, mâu thuẫn bắt đầu từ khi nào.
- Nêu ba sự việc chính làm căn cứ cho yêu cầu của mình, kèm chứng cứ hoặc người biết việc.
- Nêu những gì đã làm để hàn gắn và vì sao thành hoặc chưa thành.
- Nêu ý kiến về con chung và tài sản, nếu có, hoặc nói rõ phần nào đề nghị giải quyết sau.
- Kết lại bằng yêu cầu, không thêm lời đánh giá con người bên kia.
Ví dụ giả định một câu kết của bên bị đơn: "Bị đơn không đồng ý ly hôn, đề nghị hội đồng xét xử cho hai bên thêm thời gian; trong trường hợp hội đồng vẫn chấp nhận yêu cầu ly hôn, bị đơn đề nghị được trực tiếp nuôi hai cháu." Câu nói giữ lập trường mà vẫn có phương án dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia không chịu ký đơn thì có ly hôn được không?
Được, nếu toà xác định có căn cứ theo luật, như hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, hoặc có bạo lực gia đình. Việc bên kia không ký chỉ khiến vụ việc trở thành ly hôn theo yêu cầu của một bên, cần chứng minh nhiều hơn.
Ly thân bao lâu thì toà cho ly hôn?
Luật không đặt một mốc thời gian ly thân cố định. Thời gian ly thân dài là một dấu hiệu quan trọng, nhưng toà xem tổng thể: mức độ mâu thuẫn, nỗ lực hàn gắn, việc hai người còn quan tâm nhau hay không. Bạn nên chứng minh bằng nhiều sự việc, không chỉ bằng thời gian.
Người chồng có được xin ly hôn khi vợ đang mang thai không?
Không. Người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Người vợ thì vẫn có quyền yêu cầu ly hôn trong thời gian này nếu có căn cứ.
Không muốn ly hôn thì nên vắng mặt ở phiên toà không?
Không nên. Vắng mặt không ngăn được phiên toà, mà chỉ khiến bạn mất cơ hội trình bày mong muốn hàn gắn và ý kiến về con, tài sản. Có mặt, trình bày bình tĩnh và cụ thể mới là cách bảo vệ quyền lợi của bạn.
Nếu toà bác yêu cầu ly hôn thì có thể nộp đơn lại không?
Có thể yêu cầu lại khi có căn cứ mới, ví dụ mâu thuẫn tiếp diễn, hoàn cảnh thay đổi. Pháp luật tố tụng cho phép khởi kiện lại yêu cầu ly hôn đã bị bác trong những điều kiện nhất định, nên bạn kiểm tra kỹ điều kiện đó trước khi nộp đơn mới.
Có cần đưa con ra toà để chứng minh mâu thuẫn không?
Không nên. Con không phải là người làm chứng cho mâu thuẫn của cha mẹ. Với vấn đề nuôi con, toà có cách lấy ý kiến của con từ đủ 7 tuổi theo hình thức phù hợp. Kéo con vào tranh chấp giữa cha mẹ dễ gây tổn thương và bị đánh giá không tốt.