Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nên trình bày ba điều: mình liên quan đến vụ án vì quan hệ nào, mình có yêu cầu độc lập hay không (nếu có thì trình bày như một yêu cầu riêng), và nếu không có yêu cầu độc lập thì mình đồng ý hay không đồng ý với phía nào, ở điểm nào, kèm lý do và chứng cứ. Mục tiêu là để phần quyền lợi hoặc nghĩa vụ của bạn được hội đồng nhìn thấy rõ khi ra phán quyết.
Nhiều người ở vị trí này đến phiên toà với tâm lý "chuyện của họ, mình chỉ ngồi nghe". Nhưng bản án có thể quyết định về căn nhà bạn đang ở, khoản tiền bạn đã góp hay khoản vay bạn đang bảo đảm. Bài này nói về kỹ năng trình bày tại phiên; câu hỏi vì sao bạn bị đưa vào vụ án và thủ tục nộp yêu cầu độc lập thuộc phần thủ tục riêng. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
Vì sao bạn ngồi ở phiên toà dù không kiện ai, không bị kiện
Trong vụ án dân sự, ngoài nguyên đơn và bị đơn còn có những người tuy không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án có liên quan đến quyền lợi hoặc nghĩa vụ của họ. Họ có thể tự đề nghị tham gia, được đương sự khác đề nghị đưa vào, hoặc được toà án đưa vào tham gia tố tụng. Những người này có quyền trình bày ý kiến tại phiên toà như các đương sự khác.
Ví dụ thường gặp: cha mẹ chồng trong vụ ly hôn có tranh chấp căn nhà mà họ từng góp tiền xây; ngân hàng đang nhận thế chấp tài sản mà vợ chồng tranh chấp; người đã mua lại mảnh đất đang bị tranh chấp ranh giới; người được giao giữ tài sản; anh chị em khác trong vụ chia di sản mà chỉ có hai người kiện nhau.
Hiểu được vì sao mình có mặt là bước đầu tiên để trình bày đúng. Nếu bạn không rõ, hãy đọc kỹ thông báo thụ lý, quyết định đưa vụ án ra xét xử và các văn bản toà gửi cho bạn; chúng thường ghi rõ tư cách của bạn trong vụ án. Câu mở đầu phần trình bày của bạn nên gọi tên đúng quan hệ đó.
Xác định mình đứng ở đâu
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thường rơi vào một trong các vị trí dưới đây. Vị trí quyết định bạn nên nói gì.
| Vị trí | Ví dụ giả định | Trọng tâm trình bày |
|---|---|---|
| Có yêu cầu độc lập | Cha mẹ chồng yêu cầu được nhận lại phần tiền đã góp xây nhà | Trình bày yêu cầu riêng như một nguyên đơn: yêu cầu, sự việc, chứng cứ, chốt |
| Cùng quan điểm với nguyên đơn | Anh trai cùng cho rằng em gái đang giữ di sản không chia | Xác nhận những điểm đồng ý, bổ sung chi tiết mình trực tiếp biết |
| Cùng quan điểm với bị đơn | Người mua lại đất cho rằng ranh giới hiện tại là đúng | Trình bày căn cứ của giao dịch mình đã tham gia và thực trạng sử dụng |
| Chỉ cần bảo vệ một quyền cụ thể | Ngân hàng nhận thế chấp căn nhà vợ chồng đang chia | Nêu khoản vay, tài sản bảo đảm và đề nghị phán quyết không làm ảnh hưởng quyền của mình |
| Chưa rõ quan điểm | Người được giao giữ tài sản tranh chấp | Trình bày trung thực việc giữ tài sản, sẵn sàng giao theo quyết định của toà |
Đừng đứng hẳn về phía nào chỉ vì quan hệ tình cảm. Nếu bạn có quyền lợi riêng khác với cả hai bên, hãy nói đúng quyền lợi đó. Đứng sai vị trí có thể khiến phần của bạn bị chìm trong câu chuyện của người khác.
Trình bày khi có yêu cầu độc lập
Yêu cầu độc lập là yêu cầu riêng của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, gắn với vụ án đang giải quyết, được nộp theo thủ tục và thời hạn trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Tại phiên toà, bạn trình bày yêu cầu độc lập đã được toà thụ lý, không đưa ra yêu cầu mới.
Khi trình bày, bạn ở vị trí người đưa ra yêu cầu nên cần chứng minh. Khung trình bày giống nguyên đơn: câu mở nói rõ yêu cầu; kể sự việc theo thời gian; dẫn chứng cứ; chốt lại. Ví dụ giả định trong vụ ly hôn ở Vĩnh Long, cha mẹ chồng có yêu cầu độc lập: "Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đề nghị hội đồng xác định phần tiền đã góp xây căn nhà là khoản cho vay, buộc vợ chồng nguyên đơn và bị đơn hoàn trả." Sau đó kể thời điểm đưa tiền, hình thức đưa, giấy tờ hoặc người chứng kiến.
Chú ý giữ yêu cầu của mình tách khỏi chuyện ai đúng ai sai trong hôn nhân của con. Hội đồng cần biết khoản tiền đó là cho, cho vay hay góp vốn chung, và có chứng cứ nào. Lời trình bày xoay quanh cảm xúc với con dâu hay con rể sẽ làm phần yêu cầu của bạn yếu đi.
Khi không có yêu cầu độc lập: nói gì để phần của mình được ghi nhận
Nói rõ tư cách. Câu mở như "người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là bên cho thuê nhà, hiện nguyên đơn và bị đơn cùng đang thuê" giúp hội đồng đặt bạn vào đúng chỗ.
Nói rõ đồng ý với ai, ở điểm nào. Không nên nói chung chung "đồng ý với nguyên đơn". Hãy nêu cụ thể đồng ý với tình tiết nào, vì bạn có thể đúng với nguyên đơn ở điểm này nhưng đúng với bị đơn ở điểm khác.
Bổ sung điều chỉ mình biết. Giá trị lớn nhất của người liên quan là những chi tiết họ trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia: ngày ký giấy, ai đưa tiền, ai đang sử dụng tài sản.
Nêu điều mình lo ngại. Nếu bạn lo bản án có thể ảnh hưởng tới quyền lợi của mình, hãy nói ra một cách cụ thể: "đề nghị khi chia tài sản, hội đồng xem xét việc người liên quan đang ở trong căn nhà này từ năm…"
Không nhận thay ai. Đừng nhận những nghĩa vụ không phải của mình chỉ để giúp một bên, ví dụ nói "nếu họ không trả thì gia đình trả thay" theo phản xạ. Câu như vậy có thể được ghi biên bản và có hệ quả.
Ví dụ giả định: người mua lại đất trong tranh chấp ranh giới
Giả định hai hộ liền kề ở Vĩnh Long tranh chấp một dải đất rộng chừng một mét dọc ranh giới. Trước khi khởi kiện, hộ bị kiện đã chuyển nhượng toàn bộ thửa đất cho ông P. Toà đưa ông P. vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Ông P. không có yêu cầu độc lập, nhưng kết quả vụ án quyết định ông có giữ được dải đất đó hay không.
Phần trình bày của ông P. nên bám vào những điều ông trực tiếp biết. Ông nói rõ thời điểm nhận chuyển nhượng, giấy tờ đã ký, hiện trạng ranh giới lúc nhận đất như hàng rào, cột mốc, cây trồng, và việc ông đã sử dụng phần đất đó ra sao từ đó đến nay. Ông dẫn hợp đồng chuyển nhượng và biên bản xem xét thẩm định tại chỗ đã có trong hồ sơ, chỉ rõ chi tiết hiện trạng mà ông muốn hội đồng chú ý.
Ông P. không nên kể lại mâu thuẫn giữa hai hộ cũ mà ông chỉ nghe kể, cũng không nên khẳng định ranh giới nào là đúng theo bản đồ địa chính nếu ông không có chuyên môn hay tài liệu. Câu chốt hợp lý có thể là: "Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đề nghị hội đồng khi xác định ranh giới xem xét hiện trạng sử dụng đất tại thời điểm nhận chuyển nhượng và quyền lợi của người nhận chuyển nhượng ngay tình." Câu này nói đúng điều ông lo ngại mà không lấn sang vai trò của hội đồng.
Khi người liên quan là tổ chức: người đại diện trình bày gì
Ngân hàng, công ty, hợp tác xã thường tham gia vụ án qua người đại diện. Phần trình bày của tổ chức thường ngắn và tập trung:
- Nêu quan hệ của tổ chức với vụ án, ví dụ hợp đồng tín dụng và hợp đồng thế chấp với bên nào.
- Nêu tình trạng hiện tại của nghĩa vụ: dư nợ, tình trạng tài sản bảo đảm, theo tài liệu đã nộp.
- Nêu đề nghị cụ thể, ví dụ đề nghị bản án ghi rõ việc chia tài sản không làm ảnh hưởng đến quyền của bên nhận thế chấp.
- Xác nhận hoặc không xác nhận những tình tiết các bên nêu liên quan đến tổ chức.
- Mang theo văn bản uỷ quyền hoặc giấy tờ chứng minh tư cách đại diện hợp lệ.
Người đại diện của tổ chức nên tránh bình luận về tranh chấp giữa các cá nhân. Phần trình bày càng bám vào quyền và nghĩa vụ của tổ chức càng tốt. Nếu tổ chức muốn có yêu cầu riêng, ví dụ đòi xử lý tài sản bảo đảm, đó là yêu cầu độc lập phải được nêu theo thủ tục từ trước.
Có mặt hay vắng mặt tại phiên
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được toà triệu tập đến phiên toà. Trong một số trường hợp, người liên quan có thể đề nghị toà xét xử vắng mặt mình bằng văn bản và gửi kèm ý kiến trình bày; việc chấp nhận và hệ quả của việc vắng mặt tuỳ thuộc vào tư cách và yêu cầu của bạn trong vụ án, nên bạn cần hỏi rõ toà án đang giải quyết.
Nếu bạn có yêu cầu độc lập hoặc quyền lợi bị ảnh hưởng lớn, nên có mặt. Có mặt, bạn nghe được những gì các bên nói về mình và trả lời được câu hỏi của hội đồng ngay tại chỗ. Văn bản gửi trước chỉ thể hiện những gì bạn nghĩ ra lúc viết, không phản ứng được với tình tiết mới xuất hiện tại phiên.
Nếu không thể đến, bạn có thể uỷ quyền cho người khác tham gia thay theo quy định, trừ những việc pháp luật không cho uỷ quyền. Người được uỷ quyền cần nắm rõ ý kiến của bạn và có tài liệu trong tay để trình bày thay.
Câu hỏi thường gặp
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có được trình bày tại phiên toà không?
Có. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là đương sự trong vụ án dân sự nên có quyền trình bày ý kiến tại phiên toà, được hỏi và tranh luận. Thứ tự trình bày thường sau nguyên đơn và bị đơn, do chủ toạ điều khiển.
Không có yêu cầu độc lập thì người liên quan có được toà bảo vệ quyền lợi không?
Hội đồng xét xử vẫn xem xét quyền lợi, nghĩa vụ của người liên quan khi giải quyết vụ án. Tuy nhiên nếu bạn muốn toà buộc một bên làm điều gì cho mình, thường phải có yêu cầu độc lập được nộp theo thủ tục từ trước.
Có được nêu yêu cầu độc lập mới ngay tại phiên toà không?
Yêu cầu độc lập phải được nộp theo thủ tục và thời hạn trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Tại phiên toà, người liên quan trình bày yêu cầu đã được thụ lý. Đòi hỏi mới chưa nêu kịp thường phải giải quyết bằng vụ án khác.
Người liên quan có nên đứng về phía người thân trong vụ án không?
Bạn nên trình bày đúng quyền lợi và sự thật mình biết, không chọn phe theo tình cảm. Nếu quyền lợi của bạn khác với cả hai bên, hãy nói rõ điều đó. Lời trình bày thiên vị dễ bị đối chiếu với chứng cứ và mất độ tin cậy.
Người liên quan vắng mặt tại phiên toà thì sao?
Hệ quả phụ thuộc vào tư cách, yêu cầu của bạn và việc vắng mặt có lý do hay có đề nghị xét xử vắng mặt hay không. Nếu có yêu cầu độc lập hoặc quyền lợi bị ảnh hưởng lớn, nên có mặt hoặc uỷ quyền hợp lệ cho người khác tham gia.
Ngân hàng nhận thế chấp có phải tham gia vụ ly hôn của khách hàng không?
Khi tài sản đang thế chấp là tài sản vợ chồng tranh chấp, ngân hàng có thể được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Người đại diện của ngân hàng thường trình bày về khoản vay và tài sản bảo đảm.