Phần hỏi tại phiên toà sơ thẩm dân sự diễn ra sau khi các bên trình bày yêu cầu và trước phần tranh luận; trong phần này, người tham gia tố tụng và hội đồng xét xử lần lượt hỏi để làm rõ những điểm còn chưa rõ, theo thứ tự luật định và dưới sự điều khiển của chủ toạ. Biết mình đang ở đâu trong nhịp phiên giúp bạn không nói sai lúc, không bỏ lỡ lượt hỏi của mình và có sẵn ghi chép cho phần tranh luận.
Bài này không liệt kê thủ tục phiên toà từ đầu đến cuối; trình tự đầy đủ và các trường hợp hoãn phiên được trình bày ở trang chuyên về thủ tục khởi kiện dân sự. Ở đây chỉ xem phần hỏi dưới góc người tự theo vụ án: mỗi lúc trong phần hỏi bạn nên làm gì. Thứ tự cụ thể giữa người bảo vệ quyền lợi, các đương sự, hội đồng xét xử và kiểm sát viên do Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành. Ví dụ đều là giả định.
Phần hỏi nằm ở đâu trong phiên toà
Một phiên toà sơ thẩm dân sự có thể hình dung thành ba đoạn chính sau phần thủ tục mở đầu. Đoạn thứ nhất là trình bày: các bên lần lượt nêu yêu cầu và căn cứ của mình. Đoạn thứ hai là hỏi: làm rõ những điểm chưa rõ trong lời trình bày và trong hồ sơ, xen vào đó là việc công bố tài liệu, xem xét vật chứng, nghe ghi âm hoặc xem ghi hình nếu có. Đoạn thứ ba là tranh luận: các bên đưa ra lập luận cuối cùng và đối đáp với nhau.
Ba đoạn này có chức năng khác nhau. Trình bày là nói điều bạn muốn. Hỏi là làm rõ sự kiện. Tranh luận là lập luận vì sao yêu cầu của bạn đúng. Lỗi phổ biến của đương sự tự theo vụ án là trộn ba chức năng: dùng lượt hỏi để tranh luận, dùng lượt trả lời để trình bày lại yêu cầu, hoặc dùng phần tranh luận để hỏi thêm.
Khi biết mình đang ở đoạn nào, bạn dễ giữ đúng vai. Đang ở phần hỏi thì câu bạn nói ra phải là câu hỏi hoặc câu trả lời. Những nhận xét, đánh giá và lập luận, dù đúng đến đâu, bạn ghi lại và để dành. Phần tranh luận sẽ đến, và khi đó bạn có nhiều tư liệu hơn nhờ những gì đã được làm rõ ở phần hỏi.
Mỗi lúc trong phần hỏi, bạn làm gì
Bảng dưới chia phần hỏi thành các lúc thường gặp. Thứ tự thực tế do chủ toạ điều hành theo quy định, có thể khác tuỳ vụ; điều quan trọng là bạn biết vai của mình ở từng lúc.
| Lúc | Ai đang nói | Việc của bạn |
|---|---|---|
| Bạn được hỏi | Hội đồng, bên kia hoặc người bảo vệ của họ hỏi bạn. | Trả lời ngắn, đúng ý, nêu căn cứ; xin nhắc lại khi câu hỏi gộp hoặc chưa rõ. |
| Bên kia được hỏi | Hội đồng hoặc người khác hỏi bên kia. | Im lặng, ghi chép câu trả lời, đánh dấu chỗ lệch với hồ sơ. |
| Đến lượt bạn hỏi | Chủ toạ mời bạn đặt câu hỏi. | Hỏi theo danh sách đã chuẩn bị, mỗi câu một ý, dừng khi đã đủ. |
| Hỏi người làm chứng, người giám định | Lần lượt các bên và hội đồng hỏi. | Ghi chép; khi đến lượt, hỏi về nguồn biết, mẫu, giới hạn. |
| Công bố tài liệu, xem vật chứng | Hội đồng công bố hoặc cho xem. | Theo dõi, đối chiếu với tập hồ sơ của mình; nêu ý kiến khi được hỏi. |
| Chủ toạ hỏi còn ai hỏi gì không | Chủ toạ. | Nếu còn điểm thật quan trọng thì đề nghị hỏi thêm; nếu không, thưa là không có. |
Hai lúc dễ bị bỏ quên là "bên kia được hỏi" và "chủ toạ hỏi còn ai hỏi gì không". Lúc bên kia được hỏi, người ta thường thả lỏng hoặc lo nghĩ câu trả lời của mình, và bỏ lỡ thông tin quý. Lúc chủ toạ hỏi cuối, người ta hay vội nói không vì muốn xong, rồi nhớ ra một điểm quan trọng khi phần hỏi đã khép lại.
Chuẩn bị một tờ ghi chép dành riêng cho phần hỏi
Tờ ghi chép tốt giúp bạn không phải nhớ mọi thứ trong đầu. Bạn có thể chuẩn bị theo các bước sau, trên giấy khổ lớn hoặc sổ tay.
- Chia tờ giấy làm ba cột: điểm cần làm rõ, câu trả lời nghe được, tài liệu đối chiếu.
- Điền trước cột thứ nhất bằng những điểm bạn dự định hỏi và những điểm bạn đoán sẽ bị hỏi.
- Để cột thứ hai trống, ghi trong lúc phần hỏi diễn ra, chú ý con số và ngày tháng.
- Điền trước cột thứ ba bằng tên và vị trí tài liệu trong tập hồ sơ của bạn.
- Chừa một khoảng ở cuối trang ghi "điểm mới phát sinh" cho những điều bất ngờ.
- Sau phần hỏi, khoanh tròn những dòng sẽ dùng trong phần tranh luận.
Tờ ghi chép này là cầu nối giữa phần hỏi và phần tranh luận. Khi chủ toạ chuyển sang tranh luận, bạn chỉ cần nhìn những dòng đã khoanh tròn để biết mình sẽ dẫn lại điều gì. Đương sự không có luật sư thường thấy đây là công cụ giúp họ tự tin nhất ở phiên toà.
Những tình huống làm rối nhịp phần hỏi
Bên kia vắng mặt một phần. Nếu bên kia có mặt nhưng người bảo vệ của họ vắng, hoặc ngược lại, phần hỏi có thể ngắn hơn dự tính. Bạn vẫn hỏi theo danh sách, chỉ đặt câu hỏi cho người có mặt và trực tiếp biết sự việc.
Có nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong vụ thừa kế hay chia tài sản có nhiều người, phần hỏi có thể kéo dài. Bạn ghi chép theo từng người để không lẫn lời của ai với ai.
Hội đồng hỏi xen ngang. Chủ toạ hoặc hội thẩm có thể hỏi làm rõ ngay trong lúc một bên đang hỏi. Bạn dừng lại, để hội đồng hỏi xong, rồi tiếp tục danh sách của mình nếu còn được phép.
Tài liệu mới xuất hiện. Nếu có tài liệu mới được nêu ra, bạn đề nghị được xem và trình bày ý kiến, thay vì bình luận vội. Hội đồng quyết định việc tiếp tục hay tạm ngừng.
Phiên toà kéo dài sang buổi khác. Khi phiên toà tạm ngừng hoặc kéo dài nhiều buổi, bạn đọc lại tờ ghi chép trước buổi tiếp theo để không quên những gì đã được làm rõ.
Khi người đứng trả lời là người đại diện theo uỷ quyền
Trong nhiều vụ dân sự, đương sự uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình, ví dụ con cái đại diện cho cha mẹ lớn tuổi, hoặc một người trong gia đình đại diện cho cả nhà. Người đại diện theo uỷ quyền được hỏi và trả lời trong phạm vi được uỷ quyền. Điểm khó là họ thường không trực tiếp trải qua toàn bộ sự việc.
Nếu bạn là người đại diện, khi bị hỏi về một sự kiện bạn không chứng kiến, hãy nói rõ nguồn biết: "Việc này người đại diện không trực tiếp có mặt, chỉ được đương sự kể lại và có giấy biên nhận trong hồ sơ." Không trình bày như thể chính mình đã thấy. Hội đồng cần phân biệt được đâu là điều người đại diện biết trực tiếp, đâu là điều được kể lại.
Trước phiên, người đại diện nên ngồi với đương sự để đi lại toàn bộ dòng sự việc, ghi những điểm đương sự nhớ chắc và những điểm chỉ nhớ đại khái. Nếu có những câu hỏi mà chỉ đương sự trả lời được, hội đồng có thể triệu tập chính đương sự hoặc dựa vào lời khai đã có trong hồ sơ. Người đại diện không nên tự đoán thay đương sự để lấp chỗ trống.
Kết thúc phần hỏi và chuyển sang tranh luận
Phần hỏi thường kết thúc khi chủ toạ xác định các điểm cần làm rõ đã được hỏi, hoặc không còn ai đề nghị hỏi thêm. Lúc này, trước khi chủ toạ chuyển sang phần tranh luận, bạn nhìn lại tờ ghi chép lần cuối. Có điểm nào quan trọng mà bạn định hỏi nhưng chưa hỏi không? Nếu có và chủ toạ còn cho phép, bạn đề nghị hỏi thêm ngắn gọn.
Khi phần tranh luận bắt đầu, bạn chuyển vai: từ người hỏi và trả lời sang người lập luận. Những câu trả lời đã được ghi trong phần hỏi trở thành tư liệu chính. Một lập luận dẫn được "tại phần hỏi, bên bị đơn đã xác nhận…" có sức nặng hơn nhiều so với một nhận định chung chung. Kỹ năng dựng lập luận và đối đáp được bàn ở mục tranh luận và đối đáp.
Sau khi phiên toà kết thúc, bạn có quyền xem biên bản phiên toà và đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung nếu thấy biên bản ghi chưa đúng. Đối chiếu biên bản với tờ ghi chép của bạn là cách nhanh nhất để phát hiện chỗ ghi thiếu, nhất là những câu trả lời quan trọng ở phần hỏi.
Các thói quen nên bỏ trong phần hỏi
Những thói quen sau đây làm phần hỏi kém hiệu quả, dù nội dung bạn nói là đúng. Phần lớn có thể sửa ngay bằng ý thức về nhịp phiên.
- Nói chen khi người khác đang được hỏi, kể cả chỉ để "đính chính nhanh".
- Dùng lượt hỏi để trình bày lại yêu cầu khởi kiện từ đầu.
- Không ghi chép, đến tranh luận chỉ nhớ đại khái bên kia đã nói gì.
- Trả lời "không có câu hỏi" ngay lập tức mà không liếc lại danh sách đã chuẩn bị.
- Quay xuống hàng ghế dự khán trao đổi với người thân trong lúc phần hỏi đang diễn ra.
- Bình luận to nhỏ khi bên kia trả lời, khiến chủ toạ phải nhắc nhở.
Nếu bạn đi cùng người thân, nên thống nhất từ trước: họ ngồi ở hàng ghế dự khán, giữ im lặng, có thể ghi chép giúp nhưng không trao đổi với bạn trong lúc phiên đang diễn ra. Mọi trao đổi để dành cho giờ nghỉ, nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Phần hỏi kéo dài bao lâu?
Không có thời lượng cố định. Phần hỏi dài hay ngắn tuỳ số người tham gia, số điểm cần làm rõ và cách chủ toạ điều hành. Vụ đơn giản có thể chỉ vài chục phút, vụ nhiều bên có thể kéo dài nhiều giờ hoặc sang buổi khác.
Bạn có được hỏi bất cứ lúc nào trong phần hỏi không?
Không. Bạn hỏi khi được chủ toạ mời, theo thứ tự luật định. Nếu cần hỏi thêm sau lượt của mình, bạn đề nghị với chủ toạ và chờ được chấp nhận. Tự ý chen vào khi người khác đang hỏi có thể bị nhắc nhở.
Nếu quên hỏi một điểm quan trọng thì còn cơ hội không?
Khi chủ toạ hỏi còn ai có câu hỏi không, bạn đề nghị hỏi thêm. Nếu phần hỏi đã khép lại, bạn trình bày điểm đó trong phần tranh luận dưới dạng lập luận dựa trên chứng cứ. Hội đồng cũng có thể quay lại phần hỏi nếu thấy cần làm rõ thêm.
Có được mang sổ ghi chép vào phòng xử không?
Thông thường đương sự được mang sổ, bút và tập hồ sơ cá nhân để ghi chép, tra cứu. Ghi âm, ghi hình thì phải theo quy định và sự cho phép của hội đồng. Bạn nên hỏi thư ký phiên toà nếu không chắc về nội quy cụ thể.
Kiểm sát viên có tham gia phần hỏi không?
Trong những vụ án dân sự mà luật quy định viện kiểm sát tham gia phiên toà, kiểm sát viên có quyền hỏi những người tham gia tố tụng. Nếu viện kiểm sát không tham gia phiên, phần hỏi chỉ gồm hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng.
Đang trong phần hỏi mà muốn rút một phần yêu cầu thì có được không?
Việc thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu tại phiên có phạm vi và điều kiện riêng theo quy định, thường được chủ toạ hỏi ở đầu phiên. Nếu trong lúc hỏi bạn muốn rút một phần, bạn đề nghị với hội đồng để được hướng dẫn, không tự tuyên bố.