Trong vụ án có nhiều bên, phần tranh luận không còn là hai phía đối diện nhau mà là nhiều lợi ích đan xen: người cùng phía với bạn ở điểm này có thể ngược phía ở điểm khác. Muốn tranh luận hiệu quả, bạn cần biết rõ mình đồng thuận với ai ở yêu cầu nào, chia luận điểm với người cùng phía để không nói chồng lên nhau, và sắp lượt đối đáp theo từng bên thay vì đáp lẫn lộn.
Bài này dành cho đương sự trong những vụ như tranh chấp hợp đồng có nhiều tầng (chủ công trình, nhà thầu, nhà cung cấp), tài sản có người thứ ba nhận thế chấp hoặc đã mua lại, hay vụ có nhiều đồng nguyên đơn. Thủ tục về nhập, tách vụ án và quyền riêng của từng đương sự thuộc phần thủ tục tố tụng; ở đây chỉ bàn kỹ năng tranh luận tại phiên.
Vụ nhiều bên khác ở phần tranh luận thế nào
Trong vụ hai bên, mọi điều bên kia nói đều là điều bạn cần cân nhắc đáp lại. Trong vụ nhiều bên, có những người phát biểu trước bạn mà lập luận của họ lại có lợi cho bạn, có những người vừa có lợi ở một yêu cầu vừa bất lợi ở yêu cầu khác. Nếu không phân biệt, bạn dễ phản bác nhầm người đang cùng hướng với mình, hoặc im lặng trước một lập luận bất lợi chỉ vì nó đến từ người bạn nghĩ là cùng phía.
Thứ tự phát biểu cũng dài hơn. Phía nguyên đơn, phía bị đơn, rồi lần lượt những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, mỗi người có thể có người bảo vệ riêng. Đến lượt bạn, có khi đã nghe năm, sáu bài trình bày. Việc ghi chép theo từng người nói vì thế quan trọng hơn bình thường.
Điểm khác cuối cùng là hội đồng xét xử phải giải quyết quan hệ giữa nhiều cặp đương sự trong cùng một bản án. Một lập luận gọn, chỉ rõ bạn đề nghị gì với từng bên cụ thể, giúp hội đồng không nhầm bạn đang yêu cầu ai làm gì.
Vẽ bản đồ lợi ích trước phiên
Trước khi viết bài tranh luận, hãy lập một bảng nhỏ về các bên trong vụ án. Ví dụ giả định với vụ chuỗi cung cấp vật liệu:
| Bên | Yêu cầu chính | Đồng thuận với bạn ở điểm | Ngược với bạn ở điểm |
|---|---|---|---|
| Chủ công trình (nguyên đơn) | Nhà thầu bồi thường vì vật liệu kém chất lượng | Vật liệu có lỗi | Ai phải chịu trách nhiệm cuối cùng |
| Nhà thầu (bị đơn, giả sử là bạn) | Không phải bồi thường hoặc chỉ một phần; nhà cung cấp phải chịu | (chính bạn) | (chính bạn) |
| Nhà cung cấp vật liệu (người có quyền lợi liên quan) | Không chịu trách nhiệm vì nhà thầu bảo quản sai | Mức thiệt hại chủ công trình đòi là quá cao | Nguyên nhân lỗi vật liệu |
| Đơn vị vận chuyển (người có quyền lợi liên quan) | Không liên quan đến lỗi | Vật liệu giao đúng hạn | Có thể bị nêu là làm hỏng hàng khi vận chuyển |
Bảng cho thấy ngay rằng với chủ công trình, bạn cùng hướng ở chỗ vật liệu có lỗi nhưng ngược hướng về trách nhiệm; với nhà cung cấp, bạn cùng hướng khi phản bác mức thiệt hại nhưng ngược hướng về nguyên nhân lỗi. Phần tranh luận của bạn nên đi theo đúng các đường này, không phản bác chung chung "tất cả các bên".
Bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ. Tư cách tố tụng của từng người trong vụ thật do toà xác định, và mỗi người có quyền đưa ra yêu cầu độc lập theo quy định.
Phối hợp với người cùng phía trước phiên
Khi có đồng nguyên đơn, đồng bị đơn hoặc người có quyền lợi cùng hướng ở một điểm, phối hợp hợp lệ giúp phần tranh luận gọn hơn. Cách làm:
- Thống nhất về yêu cầu chung: cùng đòi gì, ai nhận phần nào, để không đưa ra con số mâu thuẫn trước hội đồng.
- Chia luận điểm theo hiểu biết: ai trực tiếp chứng kiến sự việc nào thì người đó trình bày phần đó.
- Thống nhất cách gọi các tài liệu chung để hội đồng không bị rối bởi nhiều cách gọi khác nhau cho cùng một giấy tờ.
- Ghi rõ những điểm mà lợi ích của các bạn khác nhau, để mỗi người tự trình bày phần riêng của mình.
- Mỗi người vẫn trình bày đúng những gì mình biết và tin là thật; phối hợp là chia việc, không phải thống nhất lời khai.
Bước cuối là ranh giới quan trọng. Thoả thuận để cùng kể một phiên bản sự việc khác với sự thật, hay "nói giống nhau" về điều mình không chứng kiến, là hành vi trái pháp luật và có thể bị phát hiện khi lời khai được đối chiếu. Phối hợp hợp lệ chỉ là sắp xếp ai nói phần nào để hội đồng nghe gọn, còn nội dung mỗi người nói phải là của chính người đó.
Khi người cùng phía nói điều bất lợi cho bạn
Chuyện này xảy ra khá thường xuyên. Ví dụ giả định: hai anh em cùng là nguyên đơn đòi một khoản tiền, đến phần tranh luận người em lại nói rằng một phần tiền đã được trả bằng hiện vật, điều mà người anh không đồng ý. Lời đó được ghi vào biên bản và có thể ảnh hưởng đến phần yêu cầu của cả hai.
Phản ứng phù hợp là trình bày ý kiến riêng của mình một cách bình tĩnh trong lượt của bạn: "Về khoản trả bằng hiện vật mà đồng nguyên đơn vừa nêu, ý kiến của nguyên đơn thứ nhất là khác, căn cứ là…". Bạn không cần tranh cãi với người cùng phía trước hội đồng, chỉ cần để biên bản ghi nhận rằng hai người có ý kiến khác nhau ở điểm này và mỗi người dựa vào đâu.
Nếu sự khác biệt đó lớn đến mức lợi ích của hai bạn thật sự đối lập, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại việc tiếp tục đứng cùng phía. Mỗi đương sự có quyền và nghĩa vụ riêng; việc thay đổi yêu cầu, rút yêu cầu của từng người có thủ tục riêng, bạn nên tìm hiểu hoặc hỏi người có chuyên môn trước khi quyết định.
Sắp lượt đối đáp theo từng bên
Gọi tên bên mình đang đáp. Mở mỗi đoạn bằng "Đối với ý kiến của nhà cung cấp…", "Đối với yêu cầu của chủ công trình…". Hội đồng biết ngay bạn đang nói với ai về điều gì.
Đáp bên có yêu cầu trực tiếp với bạn trước. Người đang đòi bạn trả tiền hoặc làm một việc gì đó là người cần đáp kỹ nhất. Các bên chỉ liên quan gián tiếp có thể đáp sau và ngắn hơn.
Ghi nhận khi đồng ý. Nếu một bên khác nêu điều có lợi cho bạn, một câu "nhà thầu đồng ý với ý kiến của nhà cung cấp về mức thiệt hại" là đủ để cố định điểm đồng thuận, không cần lặp lại lập luận của họ.
Nêu đề nghị theo từng cặp. Kết thúc bằng đề nghị cụ thể với từng bên: không chấp nhận yêu cầu nào của ai, buộc ai thực hiện nghĩa vụ gì với ai. Đề nghị chung chung "đề nghị hội đồng xử đúng" không giúp ích trong vụ nhiều bên.
Ví dụ giả định: dựng bài tranh luận của nhà thầu
Quay lại vụ chuỗi vật liệu ở Gia Lai. Giả sử bạn là nhà thầu, bị chủ công trình đòi bồi thường vì tường bị nứt, và nhà cung cấp gạch tham gia với tư cách người có quyền lợi liên quan. Bài tranh luận của bạn có thể chia làm ba khối, mỗi khối nhắm vào một bên.
Khối thứ nhất, với chủ công trình: thừa nhận tường có vết nứt như biên bản khảo sát đã ghi, nhưng phản bác mức thiệt hại, vì bảng chi phí sửa chữa chủ công trình đưa ra gồm cả phần sơn lại toàn bộ mặt ngoài, trong khi vết nứt chỉ ở một bức tường. Khối thứ hai, với nhà cung cấp: chỉ ra rằng lô gạch được giao kèm phiếu kiểm tra chất lượng, nhưng kết quả giám định cho thấy độ bền thấp hơn mức hai bên đã thoả thuận trong đơn đặt hàng; còn lập luận "nhà thầu bảo quản sai" chưa có tài liệu nào chứng minh. Khối thứ ba, với đơn vị vận chuyển: ghi nhận ý kiến của họ rằng hàng giao đúng hạn, không có tranh chấp gì thêm.
Phần đề nghị cuối cùng nói rõ từng cặp: đề nghị hội đồng chỉ chấp nhận phần thiệt hại tương ứng với bức tường bị nứt, và xem xét trách nhiệm của nhà cung cấp đối với phần thiệt hại do chất lượng gạch, trong phạm vi các yêu cầu đã được đưa ra theo thủ tục. Ví dụ chỉ để minh hoạ cách chia khối; trách nhiệm thật sự của mỗi bên do hội đồng xét xử đánh giá dựa trên toàn bộ chứng cứ.
Những lỗi hay gặp trong vụ nhiều bên
Ngoài các lỗi chung khi tranh luận, vụ nhiều bên có vài lỗi riêng:
- Phản bác cả lập luận đang có lợi cho mình chỉ vì nó đến từ một bên mà bạn coi là đối thủ.
- Không nói rõ bạn yêu cầu bên nào thực hiện nghĩa vụ, khiến đề nghị không thể đưa vào bản án.
- Để người cùng phía nói hết phần chung rồi lặp lại y nguyên, làm loãng thời gian của phiên.
- Bỏ qua những người có quyền lợi liên quan phát biểu cuối, trong khi lập luận của họ có thể làm thay đổi trách nhiệm của bạn.
- Trao đổi riêng, bàn bạc thành tiếng với người cùng phía trong lúc bên khác đang trình bày.
Vụ nhiều bên thường kéo dài và phức tạp hơn mức một người tự theo vụ dễ xoay xở. Nếu bạn nhận thấy trách nhiệm của mình phụ thuộc vào việc chứng minh lỗi của một bên thứ ba, hay có nhiều yêu cầu độc lập chồng lên nhau, việc nhờ người có chuyên môn rà lại chiến lược tranh luận là điều nên cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Đồng nguyên đơn có phải nói giống nhau tại phiên toà không?
Không. Mỗi đương sự có quyền trình bày ý kiến riêng và chỉ nên nói những gì mình biết và tin là thật. Các đồng nguyên đơn có thể chia nhau phần trình bày cho gọn, nhưng không được thống nhất kể một phiên bản khác với sự thật.
Người có quyền lợi liên quan có được tranh luận không?
Có. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được trình bày ý kiến và tham gia tranh luận về phần quyền lợi của mình, kể cả yêu cầu độc lập nếu đã đưa ra theo thủ tục. Thứ tự phát biểu do chủ toạ điều hành.
Nếu đồng ý với một phần ý kiến của bên khác thì có nên nói ra không?
Nên, nếu phần đó có lợi cho bạn. Một câu ngắn ghi nhận sự đồng thuận giúp hội đồng thấy điểm đó ít tranh chấp. Bạn không cần lặp lại toàn bộ lập luận của họ, chỉ cần nêu bạn đồng ý ở điểm nào.
Trong lúc phiên diễn ra có được trao đổi với người cùng phía không?
Nên hạn chế và không làm ồn khi người khác đang trình bày. Nếu cần trao đổi một việc quan trọng, có thể ghi ra giấy hoặc đợi lúc nghỉ giữa phiên. Bàn bạc thành tiếng dễ bị chủ toạ nhắc nhở.
Vụ có quá nhiều bên, đến lượt mình thì quên mất ai nói gì, phải làm sao?
Chuẩn bị trước một trang ghi chép chia ô theo từng bên, mỗi người phát biểu thì ghi vài chữ khoá vào ô của họ. Đến lượt mình, đáp theo thứ tự các ô, bắt đầu từ bên có yêu cầu trực tiếp với bạn.
Có nên đề nghị toà buộc một bên thứ ba chịu trách nhiệm thay mình không?
Bạn được trình bày quan điểm về trách nhiệm của từng bên, kèm chứng cứ. Việc toà có xem xét trách nhiệm của bên thứ ba hay không còn phụ thuộc vào tư cách tố tụng của họ và các yêu cầu đã được đưa ra theo thủ tục; nên tìm hiểu kỹ từ giai đoạn chuẩn bị.