Trong vụ tranh quyền nuôi con, hội đồng xét xử không chấm điểm cha hay mẹ ai tốt hơn; câu hỏi duy nhất họ phải trả lời là: sống với ai thì con được bảo đảm tốt nhất về mọi mặt. Người thắng trong những vụ này thường không phải người nói hay, mà là người cho toà thấy được một bức tranh cụ thể: con đang ăn ở ra sao, ai lo việc học, ai đưa đi khám bệnh, sau ly hôn con sẽ sống ở đâu và ai ở bên con khi bố hoặc mẹ đi làm.
Bài này đi theo góc kỹ năng tại toà: toà nhìn vào đâu, nên chuẩn bị chứng cứ gì, trình bày theo thứ tự nào, xử lý thế nào khi bên kia công kích mình, và những câu khiến hội đồng xét xử mất thiện cảm. Thủ tục nộp đơn ly hôn, án phí hay thời hạn không nằm trong phạm vi bài. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Toà nhìn vụ nuôi con qua những câu hỏi nào
Luật Hôn nhân và gia đình đặt nguyên tắc: khi cha mẹ không thoả thuận được thì toà quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi, căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con. "Mọi mặt" ở đây gồm cả vật chất (chỗ ở, thu nhập, điều kiện học hành, khám chữa bệnh) lẫn tinh thần (ai gắn bó với con, ai có thời gian, môi trường sống có ổn định không). Thu nhập cao hơn không tự động thắng; một người lương thấp nhưng ngày nào cũng ở bên con có thể được đánh giá cao hơn người lương cao nhưng đi công tác liên miên.
Có hai mốc tuổi bạn cần nắm. Con dưới 36 tháng tuổi về nguyên tắc được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc hai bên có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Con từ đủ 7 tuổi trở lên thì toà phải xem xét nguyện vọng của con; nguyện vọng là một căn cứ quan trọng nhưng không phải lá phiếu quyết định, vì toà vẫn phải cân nhắc lợi ích tổng thể.
Vì vậy, ngay từ khi chuẩn bị, bạn nên tự hỏi theo đúng câu hỏi của toà: nếu con sống với mình thì một ngày của con diễn ra thế nào, ai ở bên con lúc ốm, việc học được ai theo dõi, con có phải đổi trường, đổi nơi ở hay không. Trả lời được những câu đó bằng sự việc cụ thể là đã có nửa bài trình bày.
Dựng hồ sơ "một ngày của con" thay vì kể công
Lịch sinh hoạt thật. Ghi lại ai đánh thức con, ai đưa đón, ai nấu bữa tối, ai kèm học, ai cho con đi ngủ trong vài tháng gần nhất. Một bảng lịch đơn giản, đối chiếu được với tin nhắn của cô giáo hay người giúp việc, thuyết phục hơn cả trang kể lể về sự hy sinh.
Việc học và sức khoẻ. Sổ liên lạc, phiếu khám bệnh, sổ tiêm chủng, biên nhận đóng học phí, tin nhắn trao đổi với giáo viên chủ nhiệm cho thấy ai là người theo sát con. Bạn chỉ cần mang bản sao và xếp theo thời gian, không cần chú thích dài.
Chỗ ở sau ly hôn. Toà sẽ hỏi con sống ở đâu, phòng của con thế nào, có gần trường không. Nếu bạn ở nhờ nhà cha mẹ, hãy nói rõ ai trong nhà hỗ trợ trông con và điều đó ổn định đến mức nào. Nói thật về hoàn cảnh tạm bợ còn hơn hứa một căn hộ chưa có.
Thu nhập và thời gian làm việc. Hợp đồng lao động, xác nhận thu nhập, sao kê lương giúp toà đánh giá khả năng vật chất. Đi kèm là giờ làm việc: nếu bạn làm ca đêm, hãy trình bày ai trông con khi đó, thay vì để bên kia tự nêu ra và biến thành điểm yếu.
Người hỗ trợ. Ông bà, anh chị em sẵn sàng đỡ đần là một lợi thế, nhưng toà muốn biết vai trò chính vẫn là của bạn. Đừng dựng hình ảnh con sẽ được ông bà nuôi thay, vì như vậy chính bạn đang cho thấy mình không có thời gian.
Bảng yêu cầu – điều cần chứng minh – chứng cứ
Trước phiên toà, hãy lập một bảng ba cột như dưới đây cho riêng vụ của mình. Bảng này vừa là dàn ý khi trình bày, vừa giúp bạn phát hiện chỗ nào mới chỉ có lời nói mà chưa có giấy tờ.
| Yêu cầu | Điều cần chứng minh | Chứng cứ có thể dùng |
|---|---|---|
| Được trực tiếp nuôi con | Mình là người chăm sóc chính trong thời gian qua | Tin nhắn với giáo viên, phiếu khám bệnh, biên nhận học phí, lời khai người làm chứng |
| Được trực tiếp nuôi con | Có chỗ ở ổn định, phù hợp cho con | Giấy tờ nhà, hợp đồng thuê dài hạn, xác nhận của người cho ở nhờ |
| Được trực tiếp nuôi con | Có thu nhập đủ lo cho con cùng phần cấp dưỡng | Hợp đồng lao động, sao kê lương, giấy tờ hộ kinh doanh |
| Mức cấp dưỡng đề nghị | Chi phí thực tế của con và thu nhập của bên kia | Bảng chi tiêu hằng tháng có hoá đơn kèm theo, thông tin thu nhập bên kia mà bạn biết |
| Lịch thăm nom | Lịch học, lịch sinh hoạt của con | Thời khoá biểu, lịch học thêm, lịch tập thể thao |
Ô nào trong cột cuối còn trống là việc cần làm trước ngày xét xử. Nếu chứng cứ nằm trong tay người khác, như hồ sơ học bạ ở trường, bạn có thể đề nghị toà hỗ trợ thu thập; cách nộp chứng cứ thuộc phần thủ tục, ở đây chỉ nhắc để bạn không bỏ sót.
Thứ tự trình bày yêu cầu nuôi con tại phiên
Khi chủ toạ mời trình bày, bạn có vài phút. Một bài trình bày gọn thường đi theo trình tự sau:
- Nói ngay yêu cầu: được trực tiếp nuôi cháu nào, sinh năm nào, đề nghị bên kia cấp dưỡng mức bao nhiêu mỗi tháng, đề nghị lịch thăm nom ra sao.
- Tóm tắt hoàn cảnh hiện tại của con trong hai, ba câu: con đang ở với ai, học trường nào, ai lo việc hằng ngày.
- Nêu ba lý do chính, mỗi lý do gắn với một chứng cứ đã nộp, ví dụ "về việc học, hồ sơ có tin nhắn trao đổi với giáo viên từ đầu năm học".
- Trình bày kế hoạch sau ly hôn: chỗ ở, giờ làm, người hỗ trợ, trường học có thay đổi không.
- Khẳng định tôn trọng quyền thăm nom của bên kia và đề xuất lịch cụ thể, thể hiện bạn đặt con lên trước.
- Kết bằng việc nhắc lại yêu cầu, không thêm lời phán xét về bên kia.
Một câu mẫu để mở đầu, ví dụ giả định: "Thưa hội đồng xét xử, bên nguyên đơn đề nghị được trực tiếp nuôi cháu An, sinh năm 2019, và đề nghị bị đơn cấp dưỡng hằng tháng; lý do được trình bày theo ba điểm sau." Câu như vậy giúp hội đồng biết ngay bạn muốn gì và sắp nói gì.
Khi bên kia công kích tư cách làm cha, làm mẹ của bạn
Tranh chấp nuôi con rất dễ trượt thành cuộc kể tội. Bên kia có thể cho rằng bạn nóng tính, hay đi chơi, từng bỏ mặc con. Phản xạ tự nhiên là đáp trả bằng một danh sách lỗi của họ; nhưng với hội đồng xét xử, hai người lớn bới móc nhau giữa phiên là dấu hiệu cả hai đang đặt cảm xúc lên trên con.
Cách xử lý hiệu quả hơn là tách lời công kích thành câu hỏi sự việc. Nếu họ nói bạn không quan tâm việc học của con, bạn chỉ cần đề nghị hội đồng xem tài liệu về việc học đã nộp, chỉ ra ai là người nhắn tin với giáo viên. Nếu có chuyện từng xảy ra thật, như một lần to tiếng, hãy thừa nhận ngắn gọn và nói điều đã thay đổi, thay vì chối. Sự thành thật về một khuyết điểm nhỏ thường được đánh giá cao hơn việc phủ nhận tất cả.
Còn khi bạn thật sự lo ngại về an toàn của con, như bên kia có hành vi bạo lực, nghiện ngập, thì đó không còn là công kích mà là thông tin toà cần biết. Hãy trình bày bằng chứng cứ cụ thể (giấy tờ của cơ quan có thẩm quyền, kết quả khám, lời khai), giọng bình tĩnh, và để hội đồng tự đánh giá.
Khi con được hỏi ý kiến: điều cha mẹ không nên làm
Với con từ đủ 7 tuổi, toà sẽ lấy ý kiến của con, thường trong không khí riêng, không có mặt cha mẹ, để trẻ nói tự nhiên. Đây là khoảnh khắc nhiều phụ huynh muốn "chuẩn bị" cho con, và cũng là chỗ dễ làm hỏng mọi thứ nhất.
Trẻ bị dặn trước thường nói những câu không giống trẻ con, lặp lại cụm từ của người lớn, hoặc lúng túng khi được hỏi thêm một câu ngoài kịch bản. Thẩm phán và hội thẩm đã gặp nhiều trường hợp như vậy. Khi phát hiện con bị tác động, điều bị đánh giá thấp chính là người đã tác động. Hơn nữa, đặt một đứa trẻ vào thế phải chọn giữa bố và mẹ để lại vết hằn lâu dài hơn nhiều so với kết quả một bản án.
Điều bạn có thể làm là giải thích cho con, bằng ngôn ngữ phù hợp tuổi, rằng sẽ có người hỏi con muốn sống thế nào, con cứ nói điều con nghĩ, bố mẹ đều thương con dù con nói gì. Sau buổi lấy ý kiến, đừng tra hỏi con đã nói gì. Nếu bạn tin con đang bị bên kia gây áp lực, hãy trình bày điều đó với toà bằng những biểu hiện cụ thể, không tự mình đi hỏi lại con.
Những câu nói hay làm mất điểm tại phiên
Dưới đây là các kiểu phát biểu thường khiến hội đồng xét xử nghi ngờ động cơ của người trình bày, kèm cách nói thay thế:
- "Nó không xứng đáng làm mẹ" – thay bằng nêu sự việc cụ thể kèm chứng cứ, để hội đồng tự kết luận.
- "Giao con cho bên đó thì đừng hòng gặp lại" – lời này cho thấy bạn sẵn sàng cản trở quyền thăm nom; hãy nói lịch thăm nom bạn đề xuất.
- "Lương bên kia thấp, không nuôi nổi" – thu nhập chỉ là một yếu tố; cấp dưỡng sinh ra chính là để bù phần này.
- "Con nói muốn ở với bố" khi con chưa được toà hỏi – để toà tự lấy ý kiến của con.
- Kể lại chuyện ngoại tình, mâu thuẫn tiền bạc không liên quan đến con – nếu không ảnh hưởng tới việc chăm sóc con thì nên bỏ.
- Hứa những điều chưa có, như sẽ mua nhà, sẽ nghỉ việc ở nhà trông con – toà đánh giá điều kiện thực tế.
Vụ có yếu tố phức tạp, như bên kia muốn đưa con ra nước ngoài, có tài sản lớn đan xen hay có dấu hiệu bạo lực gia đình, là lúc nên có luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý đồng hành. Sau bản án, nếu hoàn cảnh thay đổi, việc thay đổi người trực tiếp nuôi con là một yêu cầu riêng, có thể đặt ra lại khi có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập thấp hơn thì có mất quyền nuôi con không?
Không đương nhiên. Toà xem lợi ích của con về mọi mặt, gồm cả thời gian chăm sóc, sự gắn bó và môi trường ổn định. Phần chênh lệch về tài chính thường được giải quyết bằng nghĩa vụ cấp dưỡng của bên không trực tiếp nuôi con.
Con dưới 36 tháng tuổi thì bố có được nuôi không?
Về nguyên tắc con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ, nhưng có ngoại lệ khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc khi hai bên thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Người bố phải chứng minh được ngoại lệ đó bằng sự việc cụ thể.
Nguyện vọng của con có phải là yếu tố quyết định không?
Với con từ đủ 7 tuổi, toà phải xem xét nguyện vọng của con và đây là căn cứ quan trọng. Tuy vậy toà vẫn cân nhắc tổng thể lợi ích của con, nên một nguyện vọng do bị tác động hoặc trái với lợi ích của chính trẻ có thể không được chấp nhận.
Có nên nhờ giáo viên, hàng xóm làm chứng không?
Có thể, nếu họ biết trực tiếp ai là người chăm sóc con hằng ngày. Bạn nên nói rõ với họ rằng chỉ cần kể đúng những gì đã thấy, không cần khen ai chê ai. Lời khai trung thực, có chi tiết, giá trị hơn nhiều lời khen chung chung.
Bên kia đang giữ con, không cho gặp thì trình bày thế nào?
Hãy trình bày sự việc theo thời gian: từ ngày nào bạn không được gặp, đã liên lạc bằng cách nào, kết quả ra sao, kèm tin nhắn làm bằng chứng. Việc một bên cản trở con gặp người còn lại là thông tin có ý nghĩa khi toà xem xét bên nào đặt lợi ích của con lên trước.
Sau khi toà xử rồi thì có thể xin đổi người nuôi con không?
Có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có căn cứ, ví dụ người đang nuôi không còn đủ điều kiện hoặc vi phạm nghĩa vụ, hoặc hai bên thoả thuận. Đây là một yêu cầu riêng, cần chuẩn bị chứng cứ về sự thay đổi hoàn cảnh sau bản án.