Khi bên kia có luật sư còn bạn tự theo vụ, điều cần làm trước tiên là hiểu luật sư đó sẽ làm gì: đặt câu hỏi để bạn tự nói ra điểm bất lợi, nêu căn cứ pháp luật mà bạn chưa đọc, và chất vấn độ tin cậy của chứng cứ bạn đưa ra. Biết trước ba hướng đó, bạn chuẩn bị được phần lớn. Phần còn lại là quyết định có cần một người làm nghề đứng cạnh mình hay không.
Bài viết theo góc người tự theo vụ án ở phiên sơ thẩm dân sự. Không phải để "đấu" với luật sư, mà để bạn không bị động. Hội đồng xét xử xét trên hồ sơ và lời trình bày của cả hai bên; luật sư bên kia giỏi đến đâu cũng không thay đổi được chứng cứ bạn đang có.
Luật sư bên kia có lợi thế gì, và không có gì
Lợi thế rõ nhất của luật sư là quen thủ tục và quen ngôn ngữ pháp lý. Họ biết lúc nào nên đề nghị toà làm gì, viết được bản trình bày có cấu trúc, và không bị bất ngờ bởi trình tự phiên xử. Họ cũng không có cảm xúc cá nhân với vụ việc, nên ít khi nói hớ vì tức giận.
Nhưng luật sư không biết sự việc rõ bằng bạn. Họ biết qua lời kể của thân chủ và qua giấy tờ. Nếu thân chủ kể thiếu hoặc kể theo hướng có lợi cho mình, luật sư sẽ xây lập luận trên nền đó. Những chi tiết nhỏ mà chỉ người trong cuộc biết, như ai có mặt hôm giao tiền, tin nhắn nào gửi trước tin nhắn nào, là chỗ bạn có ưu thế.
Luật sư cũng phải tuân thủ trình tự như mọi người tham gia tố tụng. Họ không được nói chen khi chưa đến lượt, không được đưa chứng cứ ngoài cách thức pháp luật cho phép, và chủ toạ phiên toà điều khiển việc hỏi – tranh luận cho cả hai bên. Phiên toà không phải là nơi người nói giỏi hơn đương nhiên thắng.
Ba hướng luật sư bên kia thường đi
Đặt câu hỏi khép. Câu hỏi dạng "Ông có ký giấy này không?", "Bà có nhận tiền ngày đó không?" chỉ chờ một chữ có hoặc không. Câu trả lời ngắn có thể bị dùng để dựng một kết luận lớn hơn. Bạn được quyền trả lời đúng sự thật rồi bổ sung ngắn phần bối cảnh cần thiết, miễn là bình tĩnh và không lan man.
Nêu căn cứ pháp luật bạn chưa biết. Luật sư có thể dẫn một quy định về thời hiệu, về hình thức hợp đồng hay về nghĩa vụ chứng minh. Nếu nghe điều gì lạ, bạn có thể ghi lại và đề nghị trình bày ý kiến về điểm đó ở phần tranh luận, thay vì cãi ngay khi chưa hiểu.
Chất vấn chứng cứ của bạn. Ảnh chụp tin nhắn không có bản gốc, bản sao không được chứng thực, người làm chứng có quan hệ họ hàng với bạn. Đây là những điểm luật sư hay đánh vào. Biết trước thì bạn chuẩn bị bản gốc, thiết bị lưu tin nhắn, và giải thích vì sao người làm chứng đó biết sự việc.
Chuẩn bị khi biết bên kia có luật sư
Ngay khi biết bên kia có luật sư (thường thể hiện qua văn bản họ nộp hoặc thông báo của toà về người bảo vệ quyền lợi của đương sự), bạn có thể làm theo thứ tự sau:
- Đọc lại toàn bộ văn bản bên kia đã nộp, đánh dấu những câu dẫn quy định pháp luật và tra nguyên văn quy định đó trên nguồn chính thức.
- Lập bảng hai cột: điều bên kia khẳng định và chứng cứ bạn có để phản bác hoặc thừa nhận từng điều.
- Đoán trước năm đến mười câu luật sư sẽ hỏi bạn, viết câu trả lời ngắn và đúng sự thật cho từng câu.
- Kiểm lại bản gốc của mọi chứng cứ bạn đã nộp bản sao, mang theo đến phiên xử.
- Viết bản trình bày yêu cầu và bản tranh luận ngắn, mỗi ý gắn với một chứng cứ trong hồ sơ.
- Cân nhắc nhờ luật sư rà lại các văn bản trên ít nhất một lần, kể cả khi bạn vẫn quyết định tự đi phiên xử.
Thứ tự này giúp bạn chuyển từ thế phản ứng sang thế chủ động. Phần lớn sự lúng túng tại phiên đến từ việc nghe một điều mới lần đầu ngay giữa phòng xử.
Tại phiên: những việc giúp bạn đứng vững
Khi luật sư bên kia hỏi, bạn có quyền xin nhắc lại câu hỏi nếu chưa rõ. Câu hỏi gộp hai ý thì bạn trả lời lần lượt từng ý. Không nhớ thì nói không nhớ, không chắc thì nói không chắc; trả lời đoán là cách nhanh nhất để mất độ tin cậy. Bạn cũng không bắt buộc phải nhận một kết luận mà luật sư rút ra từ câu trả lời của bạn; khi đến lượt mình, hãy nêu rõ bạn hiểu sự việc khác thế nào.
Nếu luật sư đưa ra một tài liệu bạn chưa từng thấy, hãy đề nghị hội đồng xét xử cho xem tài liệu đó và cho bạn trình bày ý kiến. Pháp luật tố tụng có quy định về giao nộp và công khai chứng cứ; việc chứng cứ xuất hiện muộn sẽ được toà xem xét theo nguyên tắc đó, không phải do bên nào nói to hơn.
Đến phần tranh luận, bạn không cần dùng thuật ngữ như luật sư. Câu đơn giản và có trình tự thường dễ nghe hơn: yêu cầu của bên nguyên đơn là gì, dựa trên sự việc nào, chứng cứ nằm ở bút lục nào. Nếu luật sư bên kia trình bày dài, bạn chỉ cần đáp lại những điểm thật sự ảnh hưởng đến yêu cầu của mình.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: mang theo sổ và chia trang làm hai cột trước khi vào phòng xử. Cột trái ghi những điểm luật sư bên kia nêu, cột phải ghi ngay chứng cứ hoặc ý bạn muốn đáp. Đến lượt tranh luận, bạn chỉ việc đọc lần lượt cột phải. Cách này tránh tình trạng nghe một đoạn dài rồi quên mất mình định nói gì, và giúp bạn không bỏ sót điểm quan trọng chỉ vì nó được nói lướt qua giữa một bài trình bày dài.
Khi nào nên mời luật sư cho mình
Không phải lúc nào bên kia có luật sư cũng là lý do để bạn thuê ngay. Bảng sau giúp bạn cân:
| Tình huống | Có thể tự theo | Nên mời luật sư |
|---|---|---|
| Văn bản bên kia nộp | Chủ yếu kể lại sự việc, ít dẫn quy định | Dẫn nhiều quy định, đặt vấn đề thời hiệu, hiệu lực hợp đồng |
| Yêu cầu của bên kia | Chỉ phản đối yêu cầu của bạn | Có yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập mới |
| Chứng cứ | Giấy tờ rõ, bản gốc đầy đủ | Bên kia yêu cầu giám định, định giá, đề nghị triệu tập người làm chứng mới |
| Giá trị tranh chấp | Vừa sức gia đình chịu nếu thua | Ảnh hưởng nặng đến nhà ở, nguồn sống |
| Khả năng của bạn | Đọc được hồ sơ, bình tĩnh khi bị hỏi | Dễ xúc động, khó diễn đạt, ít thời gian |
Nếu phần lớn tình huống của bạn rơi vào cột phải, việc có luật sư đứng cạnh giúp cân lại thế hai bên. Nếu chỉ một hai dòng, thuê luật sư cho một phần việc như rà hồ sơ và soạn bản tranh luận có khi đã đủ.
Những điều không nên làm khi đối diện luật sư bên kia
Một số phản ứng tự nhiên lại làm bạn yếu thế trước hội đồng xét xử:
- Ngắt lời luật sư bên kia hoặc cãi tay đôi khi chưa đến lượt mình.
- Bình luận về tư cách, đạo đức, chuyện riêng của luật sư bên kia.
- Liên hệ riêng với luật sư bên kia ngoài phiên để "nói chuyện cho rõ" mà không ghi nhận lại nội dung.
- Nộp thêm hàng loạt giấy tờ không liên quan chỉ để hồ sơ có vẻ dày.
- Đổi lời khai so với lời khai trước đó trong hồ sơ mà không giải thích lý do.
Hội đồng xét xử quan sát cả cách bạn ứng xử. Một đương sự tự theo vụ mà bình tĩnh, nói đúng trọng tâm và tôn trọng trình tự thường được lắng nghe kỹ, dù không dùng thuật ngữ pháp lý nào.
Nếu cảm thấy mình đang bị dồn, bạn có thể đề nghị chủ toạ cho thêm thời gian xem tài liệu hoặc ghi nhận ý kiến của mình vào biên bản phiên toà. Đó là quyền chính đáng, không phải dấu hiệu yếu thế.
Ví dụ giả định: phiên đòi tiền cọc thuê mặt bằng
Ví dụ giả định: bà Hạnh cho một hộ kinh doanh thuê mặt bằng ở Hải Phòng, nhận tiền cọc, sau đó hai bên chấm dứt hợp đồng trước hạn. Bên thuê khởi kiện đòi lại tiền cọc và có luật sư; bà Hạnh tự theo vụ. Văn bản luật sư nộp cho toà lập luận rằng bên cho thuê chấm dứt hợp đồng trái thoả thuận nên phải trả cọc và chịu phạt.
Bà Hạnh không cãi chung chung rằng "bên kia nói sai". Bà lập bảng: mỗi điều luật sư khẳng định đặt cạnh một chứng cứ, gồm biên bản bàn giao mặt bằng có chữ ký hai bên, tin nhắn bên thuê báo muốn trả mặt bằng sớm, và chuyển khoản thể hiện bên thuê ngừng trả tiền thuê từ một tháng cụ thể. Tại phần hỏi, luật sư hỏi bà có nhận tiền cọc không; bà trả lời có, và nói thêm một câu rằng việc chấm dứt hợp đồng bắt đầu từ tin nhắn của bên thuê, tin nhắn đã nộp trong hồ sơ.
Kết quả vụ việc tuỳ hội đồng xét xử đánh giá toàn bộ chứng cứ, và ví dụ này không nói ai thắng. Điểm đáng học là cách chuẩn bị: bà Hạnh không cần thuật ngữ pháp lý, chỉ cần biết luật sư bên kia sẽ đánh vào đâu và có sẵn giấy tờ đặt đúng chỗ. Nếu văn bản của luật sư có thêm yêu cầu phạt vi phạm với cách tính bà không hiểu, đó là lúc bà nên nhờ người làm nghề tính lại giúp.
Câu hỏi thường gặp
Toà có giúp bên không có luật sư không?
Thẩm phán có trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ tố tụng cho đương sự, nhưng không đứng về phía bên nào. Bạn vẫn phải tự chứng minh yêu cầu của mình bằng chứng cứ.
Luật sư bên kia hỏi câu khó, bạn có được từ chối trả lời không?
Bạn có thể đề nghị chủ toạ xem xét nếu câu hỏi không liên quan đến vụ việc hoặc mang tính xúc phạm. Với câu hỏi liên quan, nên trả lời đúng sự thật; không nhớ thì nói rõ là không nhớ.
Bên kia có luật sư thì phiên xử có kéo dài hơn không?
Không nhất thiết. Thời lượng phụ thuộc số yêu cầu, số người tham gia và số chứng cứ cần xem xét. Phần hỏi và tranh luận có thể dài hơn vì luật sư thường chuẩn bị nhiều câu hỏi.
Bạn có được xem bản trình bày của luật sư bên kia trước phiên không?
Các tài liệu, chứng cứ bên kia nộp cho toà được công khai theo quy định tố tụng và bạn có quyền tiếp cận. Bản luận cứ đọc tại phiên thì thường chỉ nghe tại phiên, bạn nên ghi chép để đáp lại.
Có nên thuê luật sư ngay sau khi biết bên kia có luật sư không?
Chưa chắc. Hãy đọc kỹ văn bản bên kia nộp và đánh giá theo bảng ở trên. Nếu bên kia có yêu cầu mới hoặc dẫn nhiều quy định bạn không hiểu, đó là lúc nên hỏi người làm nghề.