Khi trình bày tại phiên toà, mỗi ý quan trọng nên đi kèm ba thông tin: tài liệu nào chứng minh, tài liệu đó nằm ở đâu trong hồ sơ (số bút lục nếu bạn đã tiếp cận hồ sơ), và hội đồng cần nhìn vào chi tiết nào trong tài liệu đó. Câu "nguyên đơn có đầy đủ giấy tờ" gần như không có tác dụng. Câu "theo giấy nhận tiền ở bút lục số mười hai, dòng thứ ba ghi rõ thời hạn trả" giúp hội đồng kiểm tra ngay điều bạn nói.
Bài này nói về cách dùng chứng cứ trong lời nói tại phiên, không bàn cách thu thập hay nộp chứng cứ. Chứng cứ phải là thứ đã có trong hồ sơ vụ án theo đúng thủ tục; thứ chưa nộp thì việc đưa ra tại phiên phụ thuộc vào quy định về nộp chứng cứ muộn, không phải chuyện kỹ năng trình bày.
Lời nói không kèm chứng cứ chỉ còn là lời khai
Trong tố tụng dân sự, nguyên tắc chung là bên nào đưa ra yêu cầu thì có nghĩa vụ chứng minh yêu cầu đó có căn cứ. Lời trình bày của đương sự cũng được ghi nhận, nhưng khi hai bên nói ngược nhau mà không có tài liệu nào xác nhận, hội đồng xét xử rất khó nghiêng về phía nào chỉ dựa vào lời nói.
Vì vậy, phần trình bày tốt không phải phần nói hay nhất, mà là phần giúp hội đồng nối được từng ý với từng tài liệu. Hội đồng đã có hồ sơ trong tay hoặc trên bàn. Khi bạn nói đúng tên và vị trí tài liệu, thẩm phán hay hội thẩm có thể lật tới đó ngay trong lúc bạn đang nói. Lời của bạn và tờ giấy trước mặt họ cùng nói một điều.
Ngược lại, khi bạn nhắc chung chung "có tin nhắn", "có người biết", hội đồng phải tự tìm, hoặc ghi lại để hỏi sau. Nhiều khi việc tìm không ra làm ý của bạn trôi qua mà không được ghi nhận đúng mức. Đó là lý do người làm nghề luôn chuẩn bị bảng đối chiếu ý với chứng cứ trước khi ra toà.
Biết tài liệu của mình đang nằm ở đâu trong hồ sơ
Hồ sơ vụ án dân sự là tập tài liệu toà án lưu, các trang thường được đánh số thứ tự gọi là bút lục. Đương sự có quyền được tiếp cận, đọc, ghi chép và sao chụp tài liệu trong hồ sơ theo quy định, trừ những tài liệu pháp luật cho phép không công khai. Muốn dẫn chính xác, bạn nên đề nghị toà cho tiếp cận hồ sơ trước phiên và ghi lại số bút lục của những tài liệu quan trọng.
Khi ghi, đừng chỉ ghi tài liệu của mình. Hãy ghi cả bản tự khai, lời khai của bên kia, biên bản các phiên họp, kết quả giám định hay định giá nếu có. Rất nhiều điểm có lợi cho bạn nằm trong chính tài liệu do bên kia nộp, ví dụ một câu thừa nhận đã nhận tiền trong bản tự khai đầu tiên.
Nếu chưa tiếp cận được hồ sơ, bạn vẫn có thể dẫn tài liệu theo tên và ngày: "bản sao kê ngân hàng nguyên đơn nộp kèm đơn khởi kiện", "biên bản hoà giải ở cơ sở ngày… đã nộp bổ sung". Mô tả càng đặc trưng, hội đồng càng dễ tìm. Tránh mô tả kiểu "tờ giấy hôm trước nguyên đơn nộp", vì trong hồ sơ có thể có nhiều tờ như vậy.
Mang theo bản sao những tài liệu chính, xếp theo thứ tự bạn sẽ nói, có đánh dấu ở mép giấy. Lúc cần, bạn nhìn bản của mình thay vì phải xin xem hồ sơ của toà.
Công thức một câu: ý chính, tài liệu, điểm cần nhìn
Ý chính đứng trước. Nói điều bạn muốn hội đồng ghi nhận trước tiên, ví dụ "bị đơn đã nhận đủ tiền lần hai". Người nghe biết mình đang được chứng minh điều gì.
Tài liệu đứng giữa. Gọi tên tài liệu và vị trí: "theo giấy biên nhận ngày mười lăm tháng năm, bút lục số hai mươi mốt". Một câu, không giải thích dài.
Điểm cần nhìn đứng cuối. Chỉ ra chi tiết trong tài liệu: "phần chữ ký người nhận ở cuối trang", "dòng ghi số tiền bằng chữ". Hội đồng sẽ nhìn đúng chỗ đó.
Một tài liệu cho một ý. Nếu một tài liệu chứng minh được nhiều ý, nhắc lại nó ở từng ý thay vì gom tất cả vào một lần. Như vậy mỗi ý đều có chỗ dựa rõ ràng.
Nhiều tài liệu cho một ý thì nói theo độ mạnh. Khi có cả giấy tờ có chữ ký, sao kê ngân hàng và tin nhắn cho cùng một ý, nói giấy tờ có chữ ký hoặc sao kê trước, tin nhắn sau. Tài liệu mạnh đứng đầu tạo ấn tượng đầu tiên.
Bảng đối chiếu ý trình bày với chứng cứ
Trước phiên, bạn nên lập một bảng như dưới đây. Ví dụ giả định là vụ đòi tiền vay giữa hai người quen ở Đà Nẵng. Bảng này để bạn cầm theo khi nói, không phải tài liệu nộp toà.
| Ý muốn hội đồng ghi nhận | Tài liệu chứng minh | Vị trí trong hồ sơ | Điểm cần chỉ ra |
|---|---|---|---|
| Có khoản vay và số tiền vay | Giấy vay tiền viết tay | Bút lục số 8 | Số tiền bằng chữ, chữ ký bên vay |
| Tiền đã thực sự được giao | Sao kê chuyển khoản | Bút lục số 9 | Ngày chuyển, nội dung chuyển khoản |
| Thời hạn trả đã qua | Giấy vay tiền viết tay | Bút lục số 8 | Dòng ghi hạn trả |
| Bên vay đã trả một phần | Sao kê nhận tiền | Bút lục số 15 | Hai khoản nhận, tổng số đã trừ |
| Đã đòi nhiều lần | Bản chép lời tin nhắn kèm vi bằng | Bút lục số 17 đến 19 | Ba lần nhắn đòi, có trả lời của bên vay |
| Bên vay thừa nhận còn nợ | Bản tự khai của bị đơn | Bút lục số 30 | Câu thừa nhận còn nợ một phần |
Số bút lục trong bảng chỉ là minh hoạ. Hồ sơ thật của bạn có cách đánh số riêng; bạn chỉ biết được khi đã tiếp cận hồ sơ. Một bảng như vậy cũng giúp bạn phát hiện ý nào chưa có chứng cứ, để biết chỗ nào mình phải nói thận trọng hơn.
Chứng cứ bất lợi: nhắc trước hay chờ bên kia nêu
Hầu như vụ nào cũng có ít nhất một tài liệu không có lợi cho bạn: một tin nhắn bạn lỡ đồng ý gia hạn, một biên nhận ghi số tiền nhỏ hơn số bạn đòi, một bản tự khai cũ có chỗ chưa chính xác. Câu hỏi là nên nhắc tới nó trong phần trình bày hay chờ bên kia đưa ra.
Với tài liệu đã có trong hồ sơ, bên kia và hội đồng đều đã thấy. Trong đa số trường hợp, chủ động nhắc ngắn kèm lời giải thích hợp lý sẽ tốt hơn để bị hỏi bất ngờ. Ví dụ giả định: "Tin nhắn ở bút lục hai mươi lăm cho thấy nguyên đơn đồng ý cho lùi hạn trả thêm một tháng. Nguyên đơn thừa nhận điều đó; tuy vậy, hết thời hạn lùi này bị đơn vẫn không trả, như sao kê ở bút lục hai mươi bảy cho thấy."
Cách nói này cho thấy bạn trung thực, đồng thời đặt tài liệu bất lợi vào đúng bối cảnh. Việc giải thích phải đúng sự thật; nếu tài liệu bất lợi phản ánh đúng một điểm yếu, hãy cân nhắc điều chỉnh yêu cầu cho phù hợp thay vì cố giải thích cho qua. Nếu điểm yếu đó lớn, đó là lúc nên trao đổi với người có chuyên môn trước phiên.
Dẫn lời khai, biên bản và kết quả giám định khi nói
Chứng cứ không chỉ là giấy tờ do bạn nộp. Hồ sơ còn có bản tự khai và biên bản lấy lời khai của các bên, biên bản đối chất, biên bản xem xét thẩm định tại chỗ, kết luận giám định, kết quả định giá tài sản. Những tài liệu này do toà án lập hoặc thu thập, nên thường được hội đồng coi trọng. Dẫn đúng chúng trong phần trình bày là cách làm lời nói của bạn chắc hơn.
Khi dẫn lời khai của bên kia, hãy nói rõ lời khai nào, ngày nào, và chỉ trích ý chính chứ không diễn giải thêm. Ví dụ giả định: "Tại bản tự khai đầu tiên, bị đơn xác nhận đã nhận tiền đặt cọc; đến bản tự khai thứ hai lại cho rằng chưa nhận. Nguyên đơn đề nghị hội đồng lưu ý sự khác nhau giữa hai lời khai này." Câu này chỉ nêu sự kiện; việc đánh giá ai nói thật là của hội đồng.
Với kết luận giám định hay biên bản định giá, bạn nên dẫn đúng phần kết luận, tránh tóm tắt theo hướng có lợi cho mình nhiều hơn mức tài liệu thể hiện. Nếu bạn không đồng ý với một kết luận, phần trình bày chỉ nên nêu ngắn là có ý kiến khác và lý do; việc đề nghị giám định lại hay tranh luận về giá trị kết luận thuộc về thủ tục và phần tranh luận phía sau.
Biên bản xem xét thẩm định tại chỗ thường quan trọng trong tranh chấp đất đai, nhà cửa. Khi dẫn, hãy chỉ rõ chi tiết đo đạc hay hiện trạng nào bạn muốn hội đồng chú ý, vì loại biên bản này thường dài và nhiều số liệu.
Lỗi hay gặp khi dẫn chứng cứ trong lúc trình bày
Những lỗi dưới đây làm phần trình bày mất trọng lượng dù chứng cứ của bạn thực ra khá tốt:
- Đưa ra tài liệu chưa có trong hồ sơ ngay giữa lúc trình bày mà không xin phép, khiến chủ toạ phải dừng phần nói của bạn để xử lý việc nộp chứng cứ.
- Đọc toàn văn một tài liệu dài, trong khi hội đồng chỉ cần nhìn một dòng.
- Nhầm bản sao với bản gốc, ví dụ nói "bản gốc đã nộp" trong khi hồ sơ chỉ có bản chụp.
- Diễn giải tài liệu vượt quá nội dung của nó, như từ một tin nhắn "sẽ thu xếp" mà khẳng định bên kia đã thừa nhận toàn bộ khoản nợ.
- Dẫn sai số bút lục do ghi chép vội, khiến hội đồng lật mãi không thấy.
- Bỏ qua tài liệu do bên kia nộp, trong khi chính tài liệu đó chứa điểm có lợi cho mình.
Sau phiên, bạn có quyền đề nghị xem biên bản phiên toà. Hãy kiểm tra xem các tài liệu bạn dẫn có được ghi nhận đúng không; nếu thiếu hoặc sai, bạn đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung vào biên bản theo thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Bút lục là gì và đương sự có được biết số bút lục không?
Bút lục là số thứ tự đánh trên từng trang tài liệu trong hồ sơ vụ án do toà án lưu giữ. Đương sự có quyền tiếp cận, đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ theo quy định, nên có thể biết số bút lục khi được toà cho tiếp cận hồ sơ.
Có được đưa tài liệu mới ra khi đang trình bày tại phiên toà không?
Việc nộp chứng cứ mới tại phiên toà phụ thuộc vào quy định về thời hạn giao nộp chứng cứ và lý do chính đáng của việc nộp muộn. Bạn không nên tự rút tài liệu ra giữa lúc trình bày, mà xin phép chủ toạ và trình bày lý do theo thủ tục.
Nếu không nhớ số bút lục thì dẫn chứng cứ thế nào?
Bạn gọi tên tài liệu thật cụ thể: loại tài liệu, ngày lập, ai lập, ai nộp và nộp kèm văn bản nào. Mô tả càng rõ, hội đồng càng dễ tìm. Lần sau nên ghi lại số bút lục khi tiếp cận hồ sơ.
Có nên nhắc tới tài liệu bất lợi cho mình khi trình bày không?
Trong nhiều trường hợp nên nhắc ngắn kèm giải thích đúng sự thật, vì tài liệu đã có trong hồ sơ và bên kia sẽ dùng nó. Nếu tài liệu đó phản ánh một điểm yếu thật, hãy cân nhắc điều chỉnh yêu cầu và hỏi người có chuyên môn trước phiên.
Tin nhắn điện thoại có được đưa ra cho hội đồng xem tại phiên không?
Tin nhắn muốn được xem xét là chứng cứ thường phải được nộp theo thủ tục trước đó, kèm cách chứng minh nguồn gốc như bản chép lời hoặc vi bằng. Tại phiên, bạn dẫn tới tài liệu đã nộp thay vì đưa điện thoại lên cho hội đồng xem.
Hội đồng xét xử có đọc hết hồ sơ trước phiên toà không?
Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án nghiên cứu hồ sơ từ giai đoạn chuẩn bị xét xử, hội thẩm cũng nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên. Tuy vậy, chỉ đúng tài liệu và chi tiết giúp họ đối chiếu nhanh trong lúc nghe bạn nói.