Nhiều buổi hoà giải bế tắc không phải vì hai bên quá xa nhau, mà vì cả hai chỉ nhìn vào một biến số: số tiền. Khi mọi thứ dồn về một con số, mỗi đồng bên này được là một đồng bên kia mất, và không ai muốn lùi. Phương án tốt thường ra đời khi người ta thêm biến số vào: thời gian, cách trả, điều kiện, tài sản thay thế, những việc phải làm hoặc thôi làm.
Bài này trình bày sáu cách thiết kế phương án để cả hai bên cùng thấy mình được thứ mình coi trọng, kèm những điều cần kiểm để phương án đó không trái pháp luật và thực hiện được. Ví dụ đều là ví dụ giả định; phương án cụ thể cho vụ của bạn phụ thuộc vào yêu cầu, chứng cứ và hoàn cảnh của hai bên.
Từ lập trường sang lợi ích
Lập trường là điều một bên tuyên bố muốn: "trả đủ hai trăm triệu", "trả lại đất", "không cho thăm con". Lợi ích là lý do phía sau: cần tiền để trả nợ ngân hàng, sợ mất lối đi, lo con bị ảnh hưởng. Hai lập trường có thể loại trừ nhau hoàn toàn trong khi lợi ích phía sau lại có thể cùng được đáp ứng.
Muốn đề xuất phương án có lợi cho cả hai, trước hết bạn cần đoán được lợi ích của bên kia. Câu hỏi đơn giản nhất trong buổi hoà giải là hỏi thẳng nhưng không gây hấn: "Điều gì làm anh lo nhất nếu phải trả khoản này?" hay "Ngoài số tiền, chị cần gì để thấy việc này khép lại được?" Người chủ trì cũng thường hỏi những câu tương tự, và câu trả lời của bên kia là nguyên liệu quý.
Đồng thời bạn cũng cần rõ lợi ích thật của mình. Có khi bạn đòi tiền vì cần tiền ngay; có khi vì muốn bên kia nhận trách nhiệm; có khi vì sợ họ tái phạm. Mỗi lợi ích mở ra một loại phương án khác nhau, và một phương án đáp ứng đúng lợi ích có thể chấp nhận mức tiền thấp hơn lập trường ban đầu.
Sáu cách mở rộng chỗ để thoả thuận
Chia theo thời gian. Bên khó khăn được trả dần, bên kia nhận tổng cao hơn hoặc nhận đợt đầu lớn. Lịch trả gắn với thời điểm bên trả có dòng tiền thật, như mùa vụ hay ngày nhận lương, giúp lịch đó sống được.
Đổi tiền lấy tài sản hoặc việc làm. Thay vì trả tiền, bên có nghĩa vụ giao hàng hoá, sửa chữa công trình, chuyển nhượng một tài sản. Cách này hữu ích khi bên đó thiếu tiền mặt nhưng có thứ khác có giá trị với bên kia.
Thêm điều kiện để cả hai yên tâm. Trả trong thời hạn thì được giảm một phần; chậm thì phải trả toàn bộ hoặc chịu thêm khoản đã thoả thuận. Điều kiện kiểu này vừa tạo động lực vừa bảo vệ bên nhận.
Tách vụ thành nhiều phần. Thoả thuận phần dễ, để phần khó cho toà quyết định hoặc cho một buổi bàn sau. Cách này giảm gánh nặng cho cả hai và cho thấy thiện chí.
Thêm cam kết không phải tiền. Không đăng tải nội dung về nhau, không liên lạc với khách hàng của nhau, trả lại giấy tờ gốc, giữ kín nội dung tranh chấp. Những cam kết này có giá trị lớn với người nhận nhưng ít tốn với người cho.
Nhờ bên thứ ba bảo đảm. Người thân bảo lãnh, tài sản bảo đảm, hoặc tiền được trả trực tiếp từ một nguồn xác định như khoản phải thu. Bên nhận yên tâm hơn nên dễ chấp nhận mức thấp hơn.
Ví dụ giả định: một vụ, ba phương án
Hai anh em góp vốn mở xưởng mộc ở Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, rồi bất hoà. Người em kiện đòi rút lại phần vốn góp. Người anh đang giữ xưởng, không có tiền mặt. Bảng so ba phương án mà hai bên có thể bàn.
| Phương án | Người em được | Người anh được | Điều cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Trả một lần theo giá trị phần vốn | Nhận đủ, nhanh | Phải vay hoặc bán máy móc, có thể đóng xưởng | Người anh có khả năng huy động không, định giá theo cách nào |
| Trả dần theo quý từ doanh thu xưởng | Nhận đủ nhưng chậm, có rủi ro xưởng làm ăn kém | Giữ được xưởng và khách hàng | Cần lịch trả cụ thể, điều khoản khi chậm, quyền xem sổ sách |
| Người em nhận một phần máy móc và một phần tiền | Có tài sản để tự mở cơ sở riêng | Giảm số tiền phải trả, giữ phần chính | Mô tả rõ từng máy, tình trạng, thời điểm giao nhận |
| Kết hợp: đợt đầu bằng máy móc, phần còn lại trả dần | Có ngay công cụ làm ăn, phần tiền nhỏ hơn | Áp lực tiền mặt giảm | Giá trị máy móc quy đổi, cam kết không cạnh tranh nếu hai bên muốn |
Phương án thứ tư không có trong đơn khởi kiện của ai. Nó chỉ xuất hiện khi hai bên ngồi xuống nói về lợi ích thật: người em cần sinh kế, người anh cần giữ xưởng. Một phương án như vậy cần được viết thật cụ thể nếu muốn toà ghi nhận và thi hành được.
Thử phương án bằng con mắt của bên kia
Trước khi mang phương án vào phòng, hãy ngồi thử vào ghế bên kia. Nếu bạn là họ, với hoàn cảnh của họ, bạn có chấp nhận nổi không? Câu hỏi này nghe đơn giản nhưng loại được nhiều phương án chỉ đẹp trên giấy: lịch trả đòi một khoản tiền mà bên kia rõ ràng không có, hay đòi họ giao một tài sản mà họ đang dùng để sống.
Một cách làm cụ thể là viết ra ba câu: bên kia được gì từ phương án này, bên kia mất gì, và bên kia sẽ phải giải thích với ai. Câu thứ ba hay bị bỏ qua. Người đại diện của một doanh nghiệp phải giải thích với giám đốc; người chồng phải giải thích với gia đình bên nội; người con trong vụ thừa kế phải giải thích với anh chị em khác. Phương án nào giúp họ dễ giải thích thì dễ được nhận.
Từ đó bạn có thể chỉnh câu chữ mà không đổi bản chất. Ví dụ thay vì ghi "bị đơn bồi thường do vi phạm", có thể ghi "bị đơn thanh toán khoản tiền theo thoả thuận để chấm dứt tranh chấp". Với bạn, số tiền vẫn thế; với bên kia, họ không phải mang về một tờ giấy ghi mình vi phạm. Những điều chỉnh nhỏ kiểu này nhiều khi quyết định một buổi hoà giải thành hay không.
Cách đưa phương án ra trong phòng hoà giải
Phương án dù hay mà đưa ra sai lúc, sai cách vẫn dễ bị bác. Trình tự dưới đây giúp đề xuất của bạn có cơ hội được bàn nghiêm túc.
- Chờ tới khi hai bên đã nêu xong lập trường và người chủ trì bắt đầu tìm điểm chung. Đưa phương án quá sớm dễ bị coi là dấu hiệu bạn sẵn sàng lùi.
- Mở đầu bằng lợi ích của bên kia mà bạn đã nghe được: "Anh nói anh cần giữ xưởng để còn làm ăn, nên phía này nghĩ tới một cách…"
- Trình bày phương án ngắn gọn, nêu rõ mỗi bên được gì, mất gì.
- Đưa hai, ba biến thể thay vì một. Khi có lựa chọn, bên kia cảm thấy được tham gia quyết định chứ không bị áp đặt.
- Mời bên kia sửa: "Phương án này chỗ nào anh thấy chưa ổn?" Chỗ họ sửa cho biết điều họ thật sự coi trọng.
- Khi đã gần thống nhất, đề nghị người chủ trì ghi lại từng ý cụ thể để hai bên cùng đọc.
Điều cần kiểm trước khi chốt
Một phương án sáng tạo vẫn phải đứng vững về pháp lý và thực tế. Trước khi đồng ý, rà các điểm sau.
- Nội dung không trái pháp luật và không trái đạo đức xã hội: toà sẽ không công nhận thoả thuận vi phạm điều này, ví dụ thoả thuận tước quyền của con chưa thành niên.
- Thoả thuận không ảnh hưởng quyền của người thứ ba: tài sản đang thế chấp, tài sản chung với người không có mặt, cần đối chiếu.
- Lịch và số tiền được ghi bằng con số, ngày tháng cụ thể, không dùng chữ "sớm nhất có thể" hay "khi có điều kiện".
- Tài sản thay thế được mô tả đủ để nhận diện, có giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, có thời điểm và nơi giao nhận.
- Có điều khoản xử lý khi một bên không thực hiện đúng: hậu quả cụ thể, không phải chỉ là "sẽ bàn lại".
- Phương án tính tới thuế, phí khi chuyển nhượng tài sản nếu có, và ai chịu khoản đó.
Nếu phương án có nhiều thành phần hoặc liên quan tới nhà đất, doanh nghiệp, bạn nên nhờ người có chuyên môn đọc lại trước khi ký. Một phương án hay mà viết hở là mầm của tranh chấp mới.
Khi bên kia từ chối mọi phương án
Có những trường hợp bên kia từ chối hết mọi đề xuất mà không đưa ra phương án nào của mình. Có thể họ chưa sẵn sàng về tâm lý, có thể họ tin chắc mình sẽ thắng nếu xét xử, cũng có thể họ chỉ muốn kéo dài.
Lúc này bạn không cần tiếp tục đưa phương án mới. Một câu ghi nhận rằng phía bạn đã đưa ra các đề xuất cụ thể và vẫn sẵn sàng bàn là đủ. Những phương án đã nêu không mất đi; ở các giai đoạn sau, khi bên kia có thêm thông tin hoặc khi phiên toà tới gần, họ có thể quay lại với chính những phương án đó.
Điều nên tránh là tự hạ phương án xuống thấp hơn nữa chỉ vì bị từ chối. Bị từ chối không có nghĩa phương án của bạn tệ; nó có thể chỉ có nghĩa thời điểm chưa tới. Giữ nguyên các đề xuất hợp lý và để quá trình tố tụng tiếp tục là một lựa chọn hoàn toàn bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Phương án hoà giải có được khác với yêu cầu trong đơn khởi kiện không?
Các bên có quyền tự thoả thuận nội dung giải quyết, kể cả những điều không có trong đơn, miễn không trái pháp luật, không trái đạo đức xã hội và không xâm phạm quyền của người khác. Khi được toà công nhận, các nội dung đó có giá trị thi hành.
Trả bằng tài sản thay cho tiền có rủi ro gì?
Rủi ro chính là tài sản không đúng giá trị, có tranh chấp với người khác, đang bị thế chấp hoặc khó sang tên. Cần kiểm giấy tờ, tình trạng thực tế, và ghi rõ trách nhiệm nếu sau đó phát hiện tài sản có vấn đề.
Có nên đưa nhiều phương án cùng lúc không?
Đưa hai, ba biến thể có lợi vì bên kia được chọn và qua lựa chọn của họ bạn biết điều họ coi trọng. Nhưng đừng đưa quá nhiều, vì người nghe sẽ rối và cảm giác bạn chưa có định hướng rõ ràng.
Thoả thuận giữ kín nội dung tranh chấp có giá trị không?
Hai bên có thể thoả thuận không công khai nội dung với người ngoài nếu không trái pháp luật. Tuy vậy cần ghi cụ thể phạm vi và hậu quả khi vi phạm, và hiểu rằng cơ quan nhà nước có thẩm quyền vẫn có thể yêu cầu cung cấp thông tin theo luật.
Ai nên đưa phương án trước, mình hay bên kia?
Không có quy tắc cứng. Đưa trước giúp bạn định khung cho cuộc bàn; để bên kia đưa trước giúp bạn nghe được điều họ coi trọng. Nếu bạn đã chuẩn bị kỹ và biết lợi ích của bên kia, đưa trước thường có lợi hơn.
Phương án chia theo thời gian có nên kèm lãi không?
Tuỳ hai bên thoả thuận. Bên nhận có lý do đòi bù cho thời gian chờ, bên trả có lý do xin miễn để đổi lấy cam kết trả đúng hạn. Nếu có lãi, cách tính phải rõ ràng và không vượt giới hạn pháp luật cho phép.