Đương sự muốn ghi âm hoặc ghi hình tại phiên toà phải được chủ toạ phiên toà đồng ý; ghi hình bị giới hạn chặt hơn ghi âm, và việc ghi lời nói, hình ảnh của người khác trong phòng xử còn cần chính họ đồng ý. Đây là nguyên tắc được Luật Tổ chức Toà án nhân dân bản sửa đổi có hiệu lực từ năm 2025 đặt ra, và được cụ thể hoá trong nội quy phiên toà. Lén ghi bằng điện thoại để trong túi là vi phạm nội quy, có thể bị buộc xoá và lập biên bản.
Nhiều người muốn ghi âm vì sợ bên kia nói một đằng sau lại chối, hoặc vì muốn nghe lại để chuẩn bị kháng cáo. Nhu cầu đó chính đáng, nhưng có những cách hợp lệ và hiệu quả hơn: xin phép đúng cách, ghi chép có hệ thống, và dùng quyền xem biên bản phiên toà. Bài này giải thích từng cách, kèm những rủi ro khi đưa hình ảnh, âm thanh phiên toà lên mạng. Chi tiết về giới hạn ghi hình ở từng phần phiên toà, bạn nên đối chiếu bản nội quy niêm yết tại toà vào ngày xử.
Vì sao toà án kiểm soát chặt việc ghi âm, ghi hình
Phiên toà xử công khai nghĩa là ai cũng được vào nghe, nhưng công khai không đồng nghĩa với việc ai cũng được ghi lại và phát tán. Trong phòng xử có những người không chọn xuất hiện trước công chúng: người làm chứng, người bị hại, trẻ em trong vụ ly hôn được nhắc tên, người có quyền lợi liên quan chỉ vô tình dính vào vụ án. Hình ảnh và giọng nói của họ bị đưa lên mạng có thể gây tổn hại lâu dài.
Ghi âm, ghi hình tuỳ tiện còn ảnh hưởng trực tiếp tới việc xét xử. Người làm chứng biết mình đang bị quay có thể ngại khai, khai lấp lửng. Đương sự có thể diễn cho máy quay thay vì trả lời đúng câu hỏi. Ánh đèn flash, tiếng chụp ảnh làm gián đoạn phần hỏi. Vì thế luật trao cho chủ toạ quyền quyết định: có cho ghi hay không, ghi phần nào, ghi trong phạm vi nào.
Cũng cần phân biệt ghi âm của đương sự với việc toà tự ghi âm, ghi hình phiên xử. Toà có thể ghi âm, ghi hình để phục vụ công tác xét xử, và kết quả đó thuộc hồ sơ của toà, không phải tài liệu đương sự được tự do sao chép. Báo chí tác nghiệp tại phiên toà cũng theo quy định riêng và phải tuân theo sự điều khiển của chủ toạ.
Bảng tra nhanh: hành vi ghi âm, ghi hình tại phiên toà
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung. Giới hạn cụ thể có thể khác nhau tuỳ vụ việc và quyết định của chủ toạ trong từng phiên.
| Hành vi | Nguyên tắc | Điều cần làm |
|---|---|---|
| Ghi âm lời của chính mình và diễn biến phiên toà | Phải được chủ toạ đồng ý | Đề nghị trước giờ khai mạc hoặc ngay khi khai mạc |
| Ghi hình trong phòng xử | Hẹp hơn ghi âm, thường chỉ ở một số phần như khai mạc, tuyên án | Hỏi rõ được ghi phần nào, góc nào |
| Ghi lời nói, hình ảnh của người khác | Cần chủ toạ đồng ý và người đó đồng ý | Không ghi khi người kia chưa đồng ý |
| Phiên toà xử kín | Người không có trách nhiệm không được dự, càng không được ghi | Không mang thiết bị ghi vào nếu không được phép |
| Lén ghi bằng thiết bị giấu kín | Vi phạm nội quy | Không làm; có thể bị buộc xoá, lập biên bản |
| Ghi chép tay | Được phép | Ghi có hệ thống, ghi giờ và người nói |
Nếu chủ toạ không cho ghi, bạn không cần tranh luận. Bạn vẫn còn những cách khác để giữ lại nội dung phiên toà, được trình bày ở các phần bên dưới.
Xin phép ghi âm đúng cách
Nếu bạn thật sự cần ghi âm, hãy đề nghị một cách rõ ràng và sớm. Trình tự gợi ý:
- Hỏi thư ký trước giờ khai mạc. Thư ký có thể cho biết chủ toạ thường xử lý đề nghị này thế nào và bạn nên trình bày lúc nào.
- Nêu đề nghị khi chủ toạ hỏi các bên có đề nghị gì không. Ở phần đầu phiên toà, chủ toạ thường hỏi các đương sự có đề nghị gì. Đó là thời điểm hợp lý để xin phép.
- Nói rõ mục đích và phạm vi. Ví dụ: "Thưa Hội đồng xét xử, bị đơn xin phép được ghi âm phần trình bày và phần hỏi để phục vụ việc nghiên cứu lại, không phát tán." Mục đích càng cụ thể, càng dễ được chấp thuận.
- Làm đúng phạm vi được cho phép. Nếu chủ toạ chỉ cho ghi âm, đừng ghi hình. Nếu chủ toạ yêu cầu dừng ghi ở một phần nào đó, dừng ngay.
- Đặt thiết bị ở nơi chủ toạ thấy được. Để điện thoại hoặc máy ghi âm trên bàn, không giấu trong túi. Minh bạch là cách thể hiện bạn tôn trọng quyết định của chủ toạ.
Nếu chủ toạ từ chối, bạn nói "xin cảm ơn Hội đồng xét xử" rồi chuyển sang ghi chép tay. Lời từ chối này không ảnh hưởng gì tới việc giải quyết vụ án.
Không được ghi âm thì giữ lời khai bằng cách nào
Ghi chép có hệ thống. Chia trang sổ làm ba cột: giờ, người nói, nội dung chính. Không cần chép nguyên văn, chỉ cần ghi đúng những ý quan trọng, nhất là những câu bên kia thừa nhận hoặc nói khác với lời khai trước đó.
Nhờ người đi cùng ghi chép. Người thân ngồi ở hàng dự khán có thể ghi chép giúp, miễn là ghi lặng lẽ. Hai bản ghi chép bổ sung cho nhau giúp bạn nhớ lại diễn biến chính xác hơn.
Đề nghị ghi vào biên bản. Khi bên kia thừa nhận một tình tiết quan trọng, bạn có thể đề nghị chủ toạ cho thư ký ghi nhận rõ điều đó vào biên bản phiên toà. Biên bản có giá trị hơn nhiều so với một đoạn ghi âm tự làm.
Xem biên bản sau phiên toà. Theo quy định tố tụng, đương sự có quyền xem biên bản phiên toà và yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung nếu thấy biên bản ghi chưa đúng hoặc thiếu. Đây là cách chính thức để bảo đảm lời khai quan trọng được lưu lại trong hồ sơ.
Tóm tắt ngay sau phiên. Về nhà, trong ngày, hãy viết lại diễn biến khi trí nhớ còn mới. Bản tóm tắt này hữu ích nếu bạn cân nhắc kháng cáo hoặc chuẩn bị cho phiên xử tiếp theo.
Đăng hình ảnh, âm thanh phiên toà lên mạng: rủi ro thật
Kể cả khi được chủ toạ cho ghi để nghiên cứu, việc đưa nội dung đó lên mạng xã hội là một chuyện khác hẳn. Một đoạn clip có mặt, có giọng nói của người làm chứng, của bên kia hay của thẩm phán có thể xâm phạm quyền về hình ảnh, quyền về đời sống riêng tư của người khác, và bị yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường. Nếu kèm lời bình luận xúc phạm, nói sai sự thật, người đăng có thể bị xử lý theo quy định về xử phạt hành chính hoặc nặng hơn tuỳ hậu quả.
Đăng clip phiên toà để "cho cộng đồng phán xét" trong khi vụ án chưa có bản án có hiệu lực cũng có thể bị coi là gây áp lực lên việc xét xử. Hội đồng xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; dư luận trên mạng không thay đổi được chứng cứ, nhưng lại có thể khiến bạn vướng thêm một vụ việc mới.
Nếu bạn thật sự cho rằng phiên toà có vi phạm thủ tục, con đường đúng là ghi nhận vào biên bản, kháng cáo theo thủ tục hoặc khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền, kèm theo những gì bạn đã ghi chép. Những kênh đó có thể sửa sai; một đoạn clip lan truyền thì không.
Người làm chứng, người dự khán và người nhà: quy tắc giống hay khác
Quy tắc xin phép ghi âm, ghi hình không chỉ dành cho đương sự. Người làm chứng, người phiên dịch, người dự khán, kể cả người nhà ngồi hàng ghế sau, đều không được tự ý ghi. Thực tế, phần lớn các trường hợp vi phạm lại đến từ hàng ghế dự khán: người nhà giơ điện thoại quay lúc tuyên án, bạn bè ghi âm để "kể lại cho cả họ nghe". Bảo vệ phiên toà có thể nhắc nhở, yêu cầu xoá, hoặc mời người đó ra ngoài.
Nếu bạn là đương sự, hãy dặn trước người đi cùng. Một người nhà bị mời ra khỏi phòng xử vì quay phim lén không làm vụ án của bạn thua, nhưng tạo ra một khoảnh khắc khó xử ngay trước mặt hội đồng xét xử, và khiến bạn mất tập trung đúng lúc cần bình tĩnh nhất.
Với người làm chứng, nên biết thêm rằng họ có thể được yêu cầu ở ngoài phòng xử cho đến khi được gọi. Ghi âm lời người khác khai để "biết mà khai cho khớp" không chỉ vi phạm nội quy, mà còn làm lời khai của chính họ mất giá trị nếu bị phát hiện.
Những tình huống hay gặp và cách xử lý
Một vài tình huống thực tế người tự theo vụ án thường gặp liên quan đến thiết bị ghi:
- Bên kia đặt điện thoại trên bàn như đang ghi âm. Bạn có thể giơ tay, xin chủ toạ làm rõ phía bên kia có được phép ghi âm hay không. Việc giữ trật tự là trách nhiệm của chủ toạ, bạn không tự đi tới bàn bên kia.
- Người nhà muốn quay lại lúc tuyên án làm kỷ niệm hoặc làm bằng chứng. Phải được chủ toạ cho phép. Nếu không, khuyên người nhà cất điện thoại.
- Bạn cần dùng điện thoại để đọc tài liệu đã lưu. Nói trước với thư ký hoặc chủ toạ, và chỉ dùng điện thoại để đọc. Tốt nhất là in tài liệu ra từ trước.
- Phóng viên ngồi ở hàng ghế dự khán. Họ tác nghiệp theo quy định riêng và chịu sự điều khiển của chủ toạ. Nếu bạn không muốn bị quay mặt, có thể đề nghị chủ toạ lưu ý.
- Phiên toà chuyển sang xử kín giữa chừng. Mọi thiết bị ghi phải dừng, người dự khán ra ngoài. Đây là quyết định của hội đồng xét xử, không phải để tranh luận.
Trong cả năm tình huống, nguyên tắc chung là: không tự xử lý, đề nghị chủ toạ quyết định, và làm theo quyết định đó.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có quyền ghi âm phiên toà của mình không?
Đương sự có thể đề nghị, nhưng việc ghi âm tại phiên toà phải được chủ toạ phiên toà đồng ý. Chủ toạ xem xét mục đích, tính chất vụ án và quyền lợi của người khác trong phòng xử. Không được tự ý ghi âm dù đó là vụ án của chính mình.
Lén ghi âm phiên toà thì bản ghi có dùng làm chứng cứ được không?
Bản ghi lén tại phiên toà không phải là cách chính đáng để chứng minh lời khai, vì nội dung phiên toà đã được thư ký ghi vào biên bản. Hành vi lén ghi còn có thể bị lập biên bản vi phạm. Nếu thấy biên bản ghi thiếu, bạn dùng quyền xem và yêu cầu sửa đổi, bổ sung biên bản.
Có được chụp ảnh bản án lúc chủ toạ đang đọc không?
Không nên. Chụp ảnh, ghi hình trong phòng xử phải được chủ toạ cho phép. Bạn sẽ nhận bản án theo thủ tục sau khi tuyên án, nên chỉ cần ghi chép phần quyết định và thời hạn kháng cáo khi nghe tuyên án.
Xem biên bản phiên toà ở đâu và khi nào?
Sau khi phiên toà kết thúc, đương sự có quyền xem biên bản phiên toà, thường ngay tại toà khi thư ký đã hoàn thành. Bạn hỏi thư ký về thời điểm và cách xem. Nếu thấy ghi chưa đúng, đề nghị ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản.
Toà án có ghi âm, ghi hình phiên toà không?
Toà án có thể ghi âm, ghi hình phiên toà để phục vụ công tác xét xử theo quy định. Đây là tài liệu của toà, việc tiếp cận do toà quyết định. Đương sự không nên dựa vào việc toà có ghi hay không mà vẫn nên tự ghi chép những điểm quan trọng.
Đăng video phiên toà lên mạng xã hội có bị xử lý không?
Có thể bị xử lý nếu việc ghi không được phép, hoặc nội dung đăng tải xâm phạm hình ảnh, đời tư của người khác, xúc phạm danh dự hay đưa thông tin sai sự thật. Mức xử lý tuỳ hành vi và hậu quả, từ yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường đến xử phạt.