Tại phiên toà, mọi người trong phòng đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng và khi chủ toạ tuyên án; người tham gia tố tụng đứng khi trình bày hoặc trả lời câu hỏi, và ngồi xuống khi chủ toạ cho phép. Người có lý do sức khoẻ có thể được chủ toạ cho ngồi. Đó là bộ khung nghi thức cơ bản; phần còn lại là những chi tiết nhỏ về chỗ ngồi, cử chỉ, cách di chuyển mà người lần đầu ra toà hay lúng túng.
Bài này đi theo trình tự một phiên toà sơ thẩm: lúc vào phòng, lúc khai mạc, phần hỏi, phần tranh luận, giờ nghị án và lúc tuyên án. Ở mỗi nhịp, bạn sẽ biết nên đứng hay ngồi, nhìn về đâu, làm gì với tập hồ sơ trong tay. Hiểu trước những điều này giúp bạn dồn sức cho nội dung, không phải phân tâm vì sợ làm sai.
Vị trí trong phòng xử: ai ngồi ở đâu
Phòng xử án ở Việt Nam có bố cục khá giống nhau. Bàn xét xử đặt trên bục cao ở cuối phòng, thẩm phán chủ toạ ngồi giữa, hội thẩm nhân dân ngồi hai bên. Bàn của Viện kiểm sát, nếu có, đặt ở một phía gần bục. Thư ký phiên toà ngồi ở bàn thấp hơn, thường ở phía trước hoặc cạnh bàn xét xử, để ghi biên bản.
Phía dưới là khu vực của những người tham gia tố tụng. Nguyên đơn và bị đơn thường ngồi ở hai dãy bàn đối diện hoặc hai bên, luật sư của mỗi bên ngồi cạnh thân chủ. Ở giữa có một bục khai hoặc vị trí đứng trình bày, nơi người được hỏi bước lên khi chủ toạ yêu cầu. Trong phiên hình sự, bị cáo có khu vực riêng, có lực lượng dẫn giải đứng gần.
Hàng ghế phía sau cùng dành cho người dự khán. Người làm chứng có thể ngồi ở đó hoặc được mời ra phòng chờ cho đến khi được gọi. Bạn không tự chọn chỗ; thư ký hoặc bảo vệ sẽ chỉ chỗ cho từng người. Nếu chưa rõ, hãy hỏi trước khi hội đồng vào phòng, vì đổi chỗ khi phiên toà đã bắt đầu gây xáo trộn.
Biết bố cục phòng xử còn giúp bạn chuẩn bị chỗ để giấy tờ. Bàn của đương sự thường hẹp, có khi dùng chung với luật sư hoặc với người có quyền lợi liên quan cùng phía. Hãy xếp tài liệu theo thứ tự sẽ dùng, đặt sổ ghi chép ở gần tay, và để túi xách dưới chân ghế thay vì trên mặt bàn.
Bảng các nhịp đứng và ngồi trong một phiên toà sơ thẩm
Bảng dưới tóm tắt từng nhịp. Trình tự cụ thể có thể thay đổi theo loại vụ án và cách điều khiển của chủ toạ, nhưng nguyên tắc là giống nhau.
| Thời điểm | Ai đứng | Khi nào ngồi |
|---|---|---|
| Hội đồng xét xử bước vào phòng | Tất cả mọi người trong phòng | Khi chủ toạ mời ngồi |
| Thư ký báo cáo, chủ toạ khai mạc và kiểm tra căn cước | Người được gọi tên đứng lên trả lời | Sau khi trả lời xong, chủ toạ cho ngồi |
| Phổ biến quyền và nghĩa vụ | Thường các đương sự đứng nghe hoặc ngồi tuỳ chủ toạ | Theo hướng dẫn của chủ toạ |
| Trình bày yêu cầu, ý kiến | Người đang trình bày | Khi trình bày xong |
| Phần hỏi | Người đang được hỏi | Khi chủ toạ cho ngồi hoặc chuyển sang người khác |
| Tranh luận, đối đáp | Người đang phát biểu | Khi kết thúc lượt nói |
| Hội đồng vào nghị án và trở lại | Tất cả mọi người, mỗi lần hội đồng rời và vào phòng | Khi chủ toạ mời ngồi |
| Tuyên án | Tất cả mọi người trong phòng | Khi chủ toạ tuyên xong và cho ngồi |
Có toà để đương sự ngồi trình bày tại bàn với micro, có toà yêu cầu đứng ở bục khai. Khi thư ký phổ biến nội quy hoặc khi chủ toạ gọi lần đầu, hãy quan sát người được gọi trước mình làm thế nào rồi làm theo.
Đứng khi trình bày: nguyên tắc và ngoại lệ sức khoẻ
Nguyên tắc. Người tham gia tố tụng đứng khi được chủ toạ cho phát biểu hoặc khi được hỏi. Đứng giúp giọng nói vang, giúp mọi người nhận ra ai đang nói, và thể hiện sự tôn trọng hội đồng xét xử.
Ngoại lệ vì sức khoẻ. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người bệnh, người khuyết tật vận động có thể đề nghị được ngồi khi trình bày. Bạn nên báo thư ký trước giờ khai mạc; nếu chưa kịp, khi được gọi lần đầu hãy nói ngắn: "Thưa Hội đồng xét xử, xin phép được ngồi trình bày vì lý do sức khoẻ." Chủ toạ thường chấp thuận.
Khi phải đứng lâu. Phần hỏi có thể kéo dài. Nếu thấy chóng mặt, mỏi chân, bạn xin phép chủ toạ được ngồi hoặc nghỉ một chút. Đừng gắng đứng tới lúc ngất, vì sự cố sức khoẻ làm gián đoạn phiên toà còn nhiều hơn một lời xin phép.
Phòng xử nhỏ hoặc phiên xử theo thủ tục rút gọn. Ở những phòng xử nhỏ, các bên có thể ngồi quanh một bàn và chủ toạ cho phép trình bày tại chỗ ngồi. Khi đó bạn không cần đứng, nhưng vẫn giữ tư thế ngay ngắn, nói hướng về hội đồng xét xử và chỉ nói khi được mời. Không khí gọn hơn không có nghĩa là bớt trang nghiêm.
Đứng như thế nào. Đứng thẳng, hai tay để trước hoặc cầm tập giấy, mặt hướng về hội đồng xét xử. Không chống tay lên bàn của người khác, không đút tay túi quần, không đung đưa người.
Cử chỉ và tư thế khi ngồi nghe người khác nói
Phần lớn thời gian trong phiên toà, bạn ngồi nghe. Hội đồng xét xử không chỉ nhìn người đang nói mà còn thấy cả những người đang ngồi. Một vài thói quen nên giữ:
- Ngồi ngay ngắn, không ngả người ra ghế, không gác chân lên thanh ngang của bàn trước.
- Ghi chép lặng lẽ khi bên kia trình bày; không lắc đầu, cười khẩy, thở dài thành tiếng.
- Không trao đổi bằng ánh mắt hay cử chỉ với người nhà ở hàng ghế dự khán.
- Không quay sang nhìn chằm chằm vào bên kia hay vào người làm chứng đang khai.
- Giữ hai tay trên bàn hoặc trên đùi, tránh gõ bút, bấm bút liên tục, lật giấy ồn ào.
- Khi muốn nói với luật sư của mình, viết vào một tờ giấy rồi đưa sang, không thì thầm lâu.
- Nếu cần lau nước mắt hay uống thuốc, làm nhẹ nhàng, không cần xin phép từng lần.
Những cử chỉ này không làm thay đổi chứng cứ. Nhưng một người ngồi điềm tĩnh trong suốt lúc bị bên kia nói không đúng sẽ có lời trình bày đáng tin hơn khi tới lượt mình.
Di chuyển trong phòng xử: đưa tài liệu, ra ngoài giữa chừng
Trong phòng xử, mọi việc di chuyển đều phải có lý do và được chủ toạ biết. Khi muốn đưa một tài liệu cho hội đồng xét xử xem, bạn không tự mang lên bục. Bạn đứng dậy, xin phép chủ toạ, nói tài liệu đó là gì, và chờ thư ký hoặc người được chỉ định nhận chuyển lên. Nếu tài liệu chưa nộp trước đó, chủ toạ sẽ quyết định có xem xét và cho các bên khác xem hay không.
Nếu cần ra ngoài giữa chừng vì việc riêng hay sức khoẻ, đương sự nên xin phép chủ toạ, vì việc vắng mặt ở một phần phiên toà có thể khiến bạn mất cơ hội trả lời hoặc tranh luận. Người dự khán ra ngoài thì đi nhẹ, theo lối bên, không đi ngang qua giữa phòng xử hay trước bàn hội đồng.
Khi được gọi lên bục khai, bạn đi thẳng tới bục, đứng ở vị trí được chỉ, không đi vòng qua bàn của bên kia. Xong phần khai, bạn chờ chủ toạ cho về chỗ. Giữa các phần của phiên toà thường có giờ nghỉ ngắn; đó là lúc đi vệ sinh, uống nước, không phải lúc lên trao đổi riêng với hội đồng xét xử hay với kiểm sát viên.
Lỗi nghi thức hay gặp và cách sửa ngay tại chỗ
Quên đứng dậy khi hội đồng vào phòng. Thường xảy ra khi bạn đang cúi đọc giấy. Thấy mọi người đứng thì đứng ngay, không cần xin lỗi. Để tránh, khi thư ký báo hội đồng chuẩn bị vào, gấp giấy lại và nhìn lên.
Tự ngồi xuống trước khi được cho ngồi. Đứng lên lại nếu chủ toạ chưa mời ngồi, và chờ một lời "mời ngồi" hoặc cử chỉ tay của chủ toạ. Đây là lỗi nhỏ, chỉ cần không lặp lại.
Đứng lên nói khi chưa được gọi. Nếu đã lỡ, dừng lời, nói "xin lỗi Hội đồng xét xử" rồi ngồi xuống, giơ tay chờ được cho phép. Cố nói tiếp khi chủ toạ chưa đồng ý chỉ dẫn tới bị nhắc nhở.
Ngồi trả lời trong khi người khác đều đứng. Nếu bạn có lý do sức khoẻ, hãy nói rõ một lần để chủ toạ biết. Nếu không, đứng lên trả lời như mọi người. Hội đồng xét xử không biết bạn đau lưng nếu bạn không nói ra.
Mang cả túi xách lên bục khai. Để túi ở chỗ ngồi, chỉ cầm theo những trang giấy cần đối chiếu. Đồ đạc lỉnh kỉnh trên bục làm bạn mất tập trung và lúng túng khi phải lật tìm tài liệu.
Giờ nghị án và lúc tuyên án
Kết thúc phần tranh luận, hội đồng xét xử vào phòng nghị án để thảo luận và quyết định. Mọi người đứng dậy khi hội đồng rời phòng. Thời gian nghị án có thể chỉ vài chục phút, có thể kéo dài nhiều giờ, có khi toà hẹn ngày khác mới tuyên án đối với vụ phức tạp. Thư ký sẽ thông báo; bạn đừng tự rời toà khi chưa biết giờ tuyên án.
Trong lúc chờ, bạn có thể ra hành lang, nhưng không đi xa. Đây không phải lúc bàn tán lớn tiếng với người nhà về khả năng thắng thua, càng không nên tiếp cận bên kia để cãi tiếp. Nếu có ý muốn thoả thuận vào phút cuối, hãy nói với thư ký để được hướng dẫn đúng thủ tục.
Khi hội đồng trở lại, cả phòng đứng dậy và đứng nghe tuyên án cho đến khi chủ toạ đọc xong phần quyết định và cho ngồi. Bản án có thể dài; hãy ghi lại những điểm chính, đặc biệt là phần quyết định và thời hạn kháng cáo được chủ toạ thông báo. Dù kết quả thế nào, giữ im lặng trong lúc tuyên án; mọi phản ứng nên để sau, và nếu không đồng ý thì con đường là kháng cáo theo thủ tục, không phải phản đối tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Người dự khán có phải đứng khi tuyên án không?
Có. Khi chủ toạ tuyên án, mọi người trong phòng xử đều đứng nghe, không chỉ đương sự hay bị cáo. Người có lý do sức khoẻ không đứng được lâu có thể ngồi, tốt nhất là báo bảo vệ hoặc thư ký từ trước để không bị nhắc.
Đương sự cao tuổi có được ngồi suốt phiên toà không?
Có thể, nếu chủ toạ chấp thuận. Bạn hoặc người đi cùng nên báo thư ký trước giờ khai mạc về tình trạng sức khoẻ. Khi được gọi trình bày lần đầu, nói ngắn rằng xin phép ngồi vì lý do sức khoẻ; chủ toạ thường đồng ý ngay.
Đang đứng trả lời mà quên ý thì có được ngồi xuống xem giấy không?
Bạn không cần ngồi xuống. Hãy cầm sẵn tập ghi chú trong tay khi đứng, và nếu cần thì xin phép chủ toạ cho xem lại tài liệu một chút. Đứng im vài giây để tìm ý vẫn tốt hơn là trả lời đoán mò.
Có được mang tập hồ sơ lên bục khai không?
Thường được, vì người trình bày cần đối chiếu tài liệu khi trả lời. Bạn mang gọn những trang cần thiết, đã đánh dấu sẵn, thay vì ôm cả chồng hồ sơ dày. Nếu muốn đưa một tài liệu cho hội đồng xem thì phải xin phép chủ toạ.
Hội đồng nghị án lâu quá thì có được về trước không?
Không nên. Thư ký sẽ thông báo giờ tuyên án hoặc ngày hẹn tuyên án nếu toà quyết định như vậy. Bỏ về giữa chừng có thể khiến bạn không nghe trực tiếp phần quyết định và các thông báo về thời hạn kháng cáo.
Có được vỗ tay hay phản ứng khi nghe tuyên án không?
Không. Vỗ tay, la hét hay phản đối khi tuyên án đều là vi phạm trật tự phiên toà. Dù kết quả có lợi hay bất lợi, bạn giữ im lặng đến khi chủ toạ tuyên xong. Không đồng ý với bản án thì con đường đúng là kháng cáo theo thủ tục.