Trong vụ án dân sự sơ thẩm, luật sư thường làm năm nhóm việc: đánh giá vụ việc và chọn yêu cầu, nghiên cứu – sao chụp hồ sơ tại toà, thu thập và giao nộp chứng cứ, tham gia phiên họp hoà giải và phiên toà để hỏi – tranh luận, rồi tư vấn bước tiếp theo sau khi có bản án. Mức độ tham gia tuỳ hợp đồng giữa bạn và luật sư và tuỳ tư cách luật sư đứng trong vụ án.
Hiểu luật sư làm gì ở từng giai đoạn giúp bạn hai việc: biết hỏi đúng khi gặp, và biết phần nào vẫn là trách nhiệm của mình. Bài đi theo trình tự một vụ án dân sự thông thường ở toà án nhân dân khu vực, theo nguyên lý của pháp luật tố tụng dân sự; chi tiết thời hạn cụ thể bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Hai tư cách khác nhau: người bảo vệ quyền lợi và người đại diện
Luật sư có thể tham gia vụ án dân sự với hai tư cách, và hai tư cách này khác nhau đáng kể. Tư cách thường gặp nhất là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Ở tư cách này, luật sư đứng cạnh bạn: nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, hỏi và tranh luận tại phiên, nhưng bạn vẫn là người trực tiếp thực hiện quyền của đương sự, như thay đổi yêu cầu hay đồng ý hoà giải.
Tư cách thứ hai là người đại diện theo uỷ quyền. Khi bạn uỷ quyền bằng văn bản, người đại diện thay mặt bạn thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng trong phạm vi uỷ quyền, kể cả có mặt thay bạn ở các buổi làm việc. Phạm vi uỷ quyền ghi càng rõ thì càng ít tranh cãi về sau, nhất là với những việc hệ trọng như rút đơn, thoả thuận mức tiền, hay nhận tiền thi hành án.
Có những việc pháp luật không cho uỷ quyền. Điển hình là vụ ly hôn: đương sự phải tự mình tham gia, không được uỷ quyền cho người khác thay mình ly hôn, trừ một số trường hợp đặc biệt do luật quy định. Vì thế, trong vụ ly hôn, luật sư thường chỉ tham gia với tư cách người bảo vệ quyền lợi. Trước khi ký giấy tờ với luật sư, hãy hỏi rõ họ sẽ đứng trong vụ án với tư cách nào.
Trước khi nộp đơn hoặc khi vừa nhận thông báo thụ lý
Đánh giá vụ việc. Luật sư nghe bạn kể, đọc giấy tờ, xác định quan hệ pháp luật đang tranh chấp và những người cần đưa vào vụ án. Đây là giai đoạn sai một chỗ thì cả vụ đi lệch, chẳng hạn kiện nhầm người, đòi nhầm khoản, hoặc bỏ sót người có quyền lợi liên quan.
Chọn yêu cầu và cách trình bày. Với nguyên đơn, luật sư giúp viết đơn khởi kiện sao cho yêu cầu cụ thể, có căn cứ và tính toán được. Với bị đơn, luật sư giúp soạn văn bản ghi ý kiến và cân nhắc có đưa yêu cầu phản tố hay không.
Kiểm thời hiệu và thẩm quyền. Luật sư xem vụ việc còn trong thời hiệu khởi kiện không, toà án nào có thẩm quyền sau khi hệ thống toà án được tổ chức lại năm 2025. Hai điểm này nếu sai có thể khiến đơn bị trả lại hoặc vụ án bị đình chỉ.
Lập danh mục chứng cứ cần có. Luật sư liệt kê chứng cứ đã có, chứng cứ còn thiếu, chứng cứ đang nằm trong tay người khác cần đề nghị toà thu thập.
Giai đoạn chuẩn bị xét xử: hồ sơ, chứng cứ và đề nghị với toà
Sau khi toà thụ lý, vụ án bước vào giai đoạn chuẩn bị xét xử. Người bảo vệ quyền lợi của đương sự được đăng ký với toà án; sau khi được ghi nhận, luật sư có quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án theo quy định. Đây là việc tốn thời gian nhưng quan trọng nhất của giai đoạn này: luật sư biết bên kia đã nộp gì, lời khai của ai mâu thuẫn ở đâu.
Cũng trong giai đoạn này, luật sư có thể tự xác minh, thu thập chứng cứ trong phạm vi pháp luật cho phép, và đề nghị toà án thu thập những chứng cứ mà đương sự không tự lấy được, như hồ sơ đang lưu ở cơ quan nhà nước, sao kê tài khoản, hay lời khai của người không chịu hợp tác. Nếu cần giám định chữ ký, định giá tài sản, xem xét thẩm định tại chỗ, luật sư soạn đề nghị và giải thích lý do.
Bạn vẫn có vai trò ở đây: cung cấp bản gốc giấy tờ, chỉ cho luật sư biết ai giữ giấy tờ gì, ai có mặt lúc sự việc xảy ra. Luật sư không thể tìm được chứng cứ mà chính bạn quên kể.
Giai đoạn chuẩn bị xét xử thường kéo dài nhiều tháng, có lúc tưởng như không có gì xảy ra. Đó là lúc nên hỏi luật sư định kỳ: hồ sơ đã có thêm gì, bên kia vừa nộp gì, có cần bạn bổ sung gì không. Một cuộc trao đổi ngắn mỗi tháng giúp hai bên không bị bất ngờ khi toà gửi thông báo mở phiên họp.
Phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải
Phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải là lúc hai bên ngồi cùng nhau dưới sự chủ trì của thẩm phán. Luật sư ở phiên này làm ba việc: kiểm lại xem chứng cứ hai bên đã được công khai đầy đủ chưa, nêu ý kiến về chứng cứ của bên kia, và hỗ trợ bạn khi trao đổi phương án hoà giải.
Phần hoà giải là nơi vai trò của bạn rất rõ. Luật sư có thể phân tích phương án nào hợp lý, mức nào có cơ sở pháp lý, nhưng việc đồng ý hay không là quyết định của bạn, trừ khi bạn đã uỷ quyền rõ ràng cho người đại diện. Nhiều người ngại nói ra mức mình chấp nhận được, rồi đến phiên lại lúng túng; tốt hơn là bàn trước với luật sư một khoảng mức có thể đồng ý và điểm dừng.
Nếu hoà giải không thành, luật sư ghi nhận lại những điểm hai bên đã thống nhất và chưa thống nhất. Những điểm đã thống nhất thường thu hẹp phạm vi tranh chấp, giúp phiên xử tập trung hơn.
Tại phiên toà sơ thẩm: hỏi, tranh luận và đề nghị
Tại phiên toà, sau phần trình bày của các đương sự, luật sư tham gia phần hỏi theo trình tự chủ toạ điều khiển. Mục tiêu của câu hỏi là làm rõ điểm mâu thuẫn, không phải bắt bẻ. Luật sư giỏi thường hỏi ít câu, mỗi câu nhằm một tình tiết cụ thể trong hồ sơ.
Đến phần tranh luận, luật sư trình bày quan điểm bảo vệ: sự việc được chứng minh thế nào, chứng cứ nào có giá trị, quy định nào áp dụng, và đề nghị hội đồng xét xử chấp nhận hay bác yêu cầu nào. Luật sư thường nộp kèm bản luận cứ bằng văn bản để hội đồng xét xử đối chiếu khi nghị án. Nếu bên kia nêu điểm mới, luật sư đối đáp.
Trong lúc đó bạn không ngồi im. Bạn vẫn trình bày phần của mình, trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử, và có thể chuyển ghi chú cho luật sư nếu nghe bên kia nói sai một chi tiết mà chỉ bạn biết. Hãy thống nhất trước với luật sư cách ra hiệu, để không phải thì thầm giữa phiên.
Những việc luật sư không làm, và không nên nhận làm
Biết giới hạn của luật sư cũng quan trọng như biết họ làm gì. Nếu ai đó nhận làm những việc dưới đây, bạn nên dè chừng:
- Hứa kết quả của phiên xử. Luật sư đưa ra đánh giá khả năng, không bảo đảm kết quả; quyết định thuộc hội đồng xét xử.
- "Lo" với người tiến hành tố tụng. Mọi đề nghị với toà án phải bằng văn bản hoặc tại phiên, theo đúng trình tự.
- Soạn lời khai sẵn để bạn hoặc người làm chứng học thuộc. Luật sư giúp bạn sắp xếp sự việc, không dựng lời khai khác sự thật.
- Tạo ra hoặc sửa chứng cứ. Giấy tờ phải là giấy tờ thật, đúng thời điểm, đúng người lập.
- Kéo dài vụ án chỉ để gây áp lực. Xin hoãn, đề nghị giám định hay triệu tập thêm người phải có lý do thật.
Những việc trên không chỉ trái đạo đức nghề nghiệp mà còn có thể đẩy chính bạn vào rủi ro pháp lý lớn hơn vụ tranh chấp ban đầu. Một luật sư nghiêm túc sẽ nói thẳng điểm yếu của vụ việc thay vì hứa hẹn, và đó là dấu hiệu tốt chứ không phải dấu hiệu thiếu nhiệt tình.
Nếu bạn gặp một người tự xưng luật sư mà đề nghị những việc như vậy, hãy kiểm tra lại tư cách hành nghề của họ qua đoàn luật sư nơi họ đăng ký, và cân nhắc dừng hợp tác trước khi giao thêm giấy tờ gốc.
Bảng tóm tắt: luật sư làm gì, bạn làm gì
Bảng dưới gom các giai đoạn và chia việc giữa luật sư và đương sự. Việc cụ thể còn tuỳ thoả thuận giữa bạn và luật sư.
| Giai đoạn | Luật sư thường làm | Bạn vẫn phải làm |
|---|---|---|
| Trước khi nộp đơn | Đánh giá vụ, chọn yêu cầu, soạn đơn hoặc văn bản ghi ý kiến | Kể đủ sự việc, đưa giấy tờ gốc |
| Chuẩn bị xét xử | Nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, đề nghị toà thu thập, giám định | Tìm người làm chứng, giấy tờ còn thiếu, có mặt khi toà triệu tập |
| Phiên họp, hoà giải | Kiểm chứng cứ, nêu ý kiến, phân tích phương án | Quyết định đồng ý hay không với phương án hoà giải |
| Phiên toà sơ thẩm | Hỏi, tranh luận, nộp bản luận cứ | Trình bày, trả lời câu hỏi, báo cho luật sư chi tiết sai |
| Sau tuyên án | Đọc bản án, phân tích hướng kháng cáo hay thi hành | Quyết định có kháng cáo, theo dõi thời hạn |
Sau khi có bản án, việc kháng cáo và phiên phúc thẩm, cũng như thi hành án, là những giai đoạn riêng với kỹ năng riêng. Thời hạn kháng cáo ngắn, nên dù hợp đồng với luật sư chỉ đến hết sơ thẩm, bạn vẫn nên hỏi rõ ai sẽ theo dõi mốc này.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có được thay bạn có mặt ở mọi buổi làm việc với toà không?
Nếu luật sư chỉ là người bảo vệ quyền lợi thì không thay bạn được. Nếu bạn uỷ quyền làm đại diện thì được trong phạm vi uỷ quyền, trừ những việc luật không cho uỷ quyền như ly hôn.
Luật sư có được xem toàn bộ hồ sơ vụ án không?
Người bảo vệ quyền lợi của đương sự sau khi được toà ghi nhận có quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án theo quy định, trừ những tài liệu pháp luật hạn chế tiếp cận.
Có nên mời luật sư làm cả đại diện lẫn bảo vệ quyền lợi không?
Tuỳ vụ việc. Uỷ quyền rộng giúp bạn đỡ đi lại nhưng cũng giao cho người khác những quyết định quan trọng. Hãy ghi rõ phạm vi, đặc biệt các việc như rút đơn, thoả thuận mức tiền.
Luật sư có tự thu thập chứng cứ được không?
Luật sư được xác minh, thu thập chứng cứ trong phạm vi pháp luật cho phép. Với chứng cứ do cơ quan, tổ chức đang giữ mà không cung cấp, luật sư có thể đề nghị toà án thu thập.
Bạn có phải có mặt ở phiên toà nếu đã có luật sư không?
Nên có mặt, trừ khi đã uỷ quyền hợp lệ cho người đại diện. Vắng mặt không có lý do có thể dẫn tới hậu quả tố tụng bất lợi, tuỳ bạn là nguyên đơn hay bị đơn.
Hợp đồng với luật sư nên ghi rõ những giai đoạn nào?
Nên ghi rõ phạm vi bắt đầu và kết thúc, ví dụ đến hết phiên sơ thẩm hay gồm cả phúc thẩm, ai theo dõi thời hạn kháng cáo, và những việc luật sư làm thay hay chỉ tư vấn.