Một vụ án hình sự không chỉ có bị cáo và bị hại: người bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường có thể tham gia với tư cách nguyên đơn dân sự; người mà pháp luật buộc phải bồi thường thay có thể là bị đơn dân sự; còn người có tài sản, quyền lợi bị ảnh hưởng bởi việc giải quyết vụ án là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Ba tư cách này có quyền tham gia phiên toà, trình bày, đưa chứng cứ và tranh luận về phần liên quan đến mình.
Người ở các vị trí này thường bất ngờ khi nhận giấy triệu tập: chủ chiếc xe cho người quen mượn rồi xe bị thu giữ, doanh nghiệp có tài xế gây tai nạn, cha mẹ của bị cáo chưa thành niên, người đã mua một tài sản mà sau đó mới biết là do phạm tội mà có. Bài này giúp bạn xác định mình ở tư cách nào, cần chuẩn bị gì, và trình bày ra sao tại phiên sơ thẩm. Nội dung theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự và luật dân sự hiện hành.
Ba tư cách và ví dụ giả định
Ranh giới giữa các tư cách đôi khi không rõ ràng; cơ quan tiến hành tố tụng xác định tư cách cụ thể trong từng vụ. Bảng giúp bạn định vị.
| Tư cách | Là ai | Ví dụ giả định | Quan tâm chính tại phiên |
|---|---|---|---|
| Nguyên đơn dân sự | Cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường | Một công ty có hàng hoá bị hư hỏng trong vụ cố ý gây cháy, nộp đơn đòi bồi thường | Chứng minh thiệt hại và mức bồi thường |
| Bị đơn dân sự | Cá nhân, cơ quan, tổ chức mà pháp luật quy định phải chịu trách nhiệm bồi thường | Doanh nghiệp vận tải có tài xế gây tai nạn khi đang làm nhiệm vụ; cha mẹ của bị cáo chưa thành niên | Phạm vi trách nhiệm của mình, quyền yêu cầu hoàn trả |
| Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan | Người có quyền lợi, nghĩa vụ bị ảnh hưởng bởi việc giải quyết vụ án | Chủ xe cho mượn, xe bị dùng vào việc phạm tội; vợ của bị cáo có tài sản chung bị kê biên; người mua ngay tình tài sản do phạm tội mà có | Đòi lại tài sản, bảo vệ phần tài sản của mình |
Nếu bạn thấy mình có quyền lợi liên quan mà chưa được đưa vào vụ án, hãy gửi văn bản cho cơ quan đang giải quyết, nêu rõ tài sản hay quyền lợi nào, kèm giấy tờ. Chờ đến khi bản án tuyên mới lên tiếng thì việc bảo vệ quyền lợi sẽ khó khăn hơn nhiều.
Chủ tài sản bị thu giữ làm vật chứng: đòi lại thế nào
Tình huống gặp nhiều nhất là chủ một chiếc xe máy, ô tô, điện thoại cho người khác mượn, rồi người mượn dùng nó vào việc phạm tội và tài sản bị thu giữ. Theo nguyên lý của luật hình sự, tài sản của người khác bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép thì không bị tịch thu mà trả lại cho chủ sở hữu hợp pháp; tuy vậy, nếu chủ sở hữu có lỗi trong việc để người phạm tội dùng tài sản vào việc phạm tội, tài sản có thể bị tịch thu.
Vì vậy, điều bạn cần chứng minh tại phiên là hai việc: tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của bạn, và bạn không biết, không có lỗi trong việc người kia dùng tài sản vào việc phạm tội. Giấy tờ sở hữu như đăng ký xe, hoá đơn mua, cùng lời trình bày về hoàn cảnh cho mượn, tin nhắn hỏi mượn với lý do bình thường, là những thứ nên chuẩn bị.
Nhiều trường hợp tài sản đã được trả lại trong giai đoạn điều tra nếu không cần thiết giữ làm vật chứng. Nếu chưa, hãy theo dõi để có mặt tại phiên. Khi được hỏi, nói ngắn: tài sản của ai, cho ai mượn, lúc nào, vì lý do gì, có biết mục đích sử dụng thật không. Không cần bình luận về bị cáo.
Doanh nghiệp, chủ phương tiện là bị đơn dân sự
Hiểu vì sao mình bị gọi. Luật dân sự quy định một số trường hợp người khác phải bồi thường thay, như pháp nhân bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao, hoặc chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ trong những trường hợp nhất định. Đọc kỹ cáo trạng và giấy triệu tập để biết căn cứ.
Chuẩn bị tài liệu về quan hệ với bị cáo. Hợp đồng lao động, phân công công việc, lệnh điều xe, thời điểm và lộ trình của chuyến đi. Câu hỏi then chốt thường là hành vi gây thiệt hại có xảy ra khi bị cáo đang làm nhiệm vụ được giao hay không.
Có ý kiến về mức bồi thường. Bị đơn dân sự được trình bày ý kiến về từng khoản bị hại yêu cầu, đề nghị xem xét lỗi của các bên, đưa chứng cứ phản bác khoản không hợp lý. Đây là quyền chính đáng, không phải hành vi "chối trách nhiệm".
Quyền yêu cầu hoàn trả. Pháp nhân đã bồi thường thay có thể có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo luật dân sự và thoả thuận lao động. Việc này thường giải quyết riêng, nhưng nên nêu quan điểm tại phiên nếu cần.
Cử người đại diện phù hợp. Doanh nghiệp cử người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền có giấy uỷ quyền hợp lệ, nắm rõ hồ sơ. Người đi phiên chỉ để "có mặt" mà không trả lời được câu hỏi sẽ khiến doanh nghiệp bất lợi.
Trình bày phần quyền lợi của mình tại phiên
Dù ở tư cách nào trong ba tư cách trên, phần trình bày của bạn nên gọn và chỉ tập trung vào phần liên quan.
- Xác nhận tư cách và phần quyền lợi: tài sản nào, khoản bồi thường nào, trách nhiệm gì.
- Nêu yêu cầu cụ thể: trả lại tài sản, bồi thường bao nhiêu, đề nghị không buộc mình bồi thường hoặc bồi thường ở mức nào.
- Gắn mỗi yêu cầu với giấy tờ đã nộp, nói rõ số thứ tự chứng cứ nếu có.
- Trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử ngắn, đúng sự việc; không nhận xét về tội danh của bị cáo nếu không được hỏi.
- Ở phần tranh luận, nêu ý kiến về đề nghị của kiểm sát viên liên quan đến phần của mình, đặc biệt về xử lý vật chứng và trách nhiệm bồi thường.
- Sau tuyên án, ghi lại phần quyết định liên quan đến mình và hỏi cách nhận bản án.
Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền kháng cáo phần bản án liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của mình. Thời hạn ngắn, nên quyết định nhanh.
Vợ chồng có tài sản chung bị kê biên
Khi bị cáo bị buộc bồi thường hoặc bị áp dụng biện pháp tư pháp về tài sản, cơ quan có thẩm quyền có thể kê biên tài sản để bảo đảm thi hành. Nếu tài sản đó là tài sản chung của vợ chồng, người vợ hoặc chồng không liên quan đến hành vi phạm tội có quyền bảo vệ phần của mình.
Điều cần chuẩn bị là giấy tờ chứng minh tài sản chung và nguồn hình thành: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký xe, hợp đồng mua bán, sao kê tiền góp. Nếu có tài sản riêng của mình bị kê biên nhầm, chứng minh nguồn gốc riêng như được tặng cho riêng, thừa kế riêng, có trước hôn nhân.
Tại phiên, trình bày ngắn: tài sản nào, phần của mình là bao nhiêu theo căn cứ nào, đề nghị toà xác định phần của bị cáo khi giải quyết. Việc phân chia cụ thể có thể được giải quyết trong vụ án hoặc ở giai đoạn thi hành án, tuỳ tình huống; hỏi người có chuyên môn để biết hướng đúng cho trường hợp của bạn.
Nguyên đơn dân sự là doanh nghiệp: chứng minh thiệt hại bằng sổ sách
Khi doanh nghiệp bị thiệt hại do tội phạm, chẳng hạn hàng hoá bị phá huỷ hay tài sản bị hư hỏng, phần chứng minh thiệt hại nằm chủ yếu ở sổ sách. Hội đồng xét xử cần thấy giá trị thiệt hại được tính trên căn cứ nào: giá vốn hay giá bán, khấu hao thế nào, có bảo hiểm đã bồi thường một phần chưa. Một bảng kê do kế toán lập, có chữ ký người lập và người đại diện, đối chiếu được với phiếu nhập kho, hoá đơn mua vào, biên bản kiểm kê sau sự việc, có sức thuyết phục hơn nhiều so với một con số tổng.
Nếu doanh nghiệp đã được công ty bảo hiểm chi trả, cần nói rõ khoản đã nhận. Bên bảo hiểm có thể có quyền yêu cầu người gây thiệt hại hoàn trả phần đã chi trả theo pháp luật kinh doanh bảo hiểm; việc ai đứng tên yêu cầu phần nào cần được làm rõ để tránh đòi trùng.
Người đi phiên thay mặt doanh nghiệp phải có giấy uỷ quyền hợp lệ và nắm được bảng kê. Nên cử người trực tiếp xử lý sự việc hoặc kế toán phụ trách, đi cùng người đại diện. Khi hội đồng xét xử hỏi vì sao một mặt hàng được tính giá này, người trả lời được ngay sẽ giữ được con số; người phải hẹn "về hỏi lại" thường làm khoản đó bị chấp nhận thấp hơn.
Khi nào nên có luật sư
Tư cách nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan thường xoay quanh tiền và tài sản. Nếu giá trị lớn, như ô tô, nhà đất, hàng hoá của doanh nghiệp, hoặc nếu có tranh chấp về việc bạn có lỗi hay không, nên có luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi. Họ giúp bạn xác định đúng căn cứ, chuẩn bị chứng cứ và tranh luận phần dân sự.
Với doanh nghiệp là bị đơn dân sự, người phụ trách pháp chế nội bộ có thể đi phiên, nhưng nên tham khảo luật sư về phạm vi trách nhiệm trước ngày xử. Với cá nhân có xe bị thu giữ, giá trị nhỏ và giấy tờ rõ ràng, tự trình bày thường đủ.
Nếu chưa rõ mình thuộc tư cách nào hoặc có nên tham gia không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu, rồi liên hệ toà hoặc cơ quan đang giải quyết vụ án để được hướng dẫn thủ tục cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn mượn xe, bạn dùng xe đi phạm tội, chủ xe có bị xử lý hình sự không?
Nếu chủ xe không biết và không có hành vi tiếp tay, chủ xe không bị xử lý hình sự chỉ vì cho mượn xe. Vấn đề là chứng minh mình không có lỗi để được trả lại xe. Nếu biết mục đích phạm tội mà vẫn cho mượn, đó là tình huống khác hẳn.
Người mua tài sản do người khác phạm tội mà có có bị mất tài sản không?
Tuỳ trường hợp. Pháp luật dân sự có quy định về bảo vệ người thứ ba ngay tình, nhưng có ngoại lệ, nhất là với tài sản bị chiếm đoạt. Toà sẽ xem xét giấy tờ mua bán, giá mua, hoàn cảnh giao dịch. Nên có luật sư nếu tài sản có giá trị lớn.
Cha mẹ của bị cáo chưa thành niên có phải bồi thường thay không?
Theo luật dân sự, người chưa thành niên gây thiệt hại thì cha mẹ có thể phải bồi thường toàn bộ hoặc phần còn thiếu, tuỳ độ tuổi và tài sản của người đó. Toà xác định cụ thể trong bản án.
Doanh nghiệp không cử người đến phiên toà thì sao?
Toà có thể vẫn xét xử và quyết định phần dân sự dựa trên hồ sơ, hoặc hoãn phiên tuỳ trường hợp. Vắng mặt khiến doanh nghiệp mất cơ hội trình bày và phản bác yêu cầu bồi thường.
Có được xem hồ sơ vụ án phần liên quan đến mình không?
Theo luật tố tụng hình sự, những người tham gia tố tụng này có quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định. Liên hệ toà để được hướng dẫn thủ tục.