Nội quy phiên toà là bộ quy tắc trật tự áp dụng cho tất cả những ai có mặt trong phòng xử: đương sự, bị cáo, người làm chứng, người phiên dịch, luật sư lẫn người đến ngồi nghe. Nội dung chính gồm ba nhóm: có mặt đúng giờ và chịu kiểm soát an ninh, giữ trật tự và tôn trọng hội đồng xét xử, chấp hành mọi điều khiển của chủ toạ. Bản nội quy thường được niêm yết ở cửa phòng xử và được thư ký đọc lại trước khi khai mạc.
Nhiều người lần đầu ra toà chỉ nghe nội quy như một thủ tục cho có, rồi vô tình vi phạm vì không hình dung được nó áp vào mình ra sao. Bài này đi qua từng quy tắc theo trình tự một buổi xét xử, giải thích vì sao có quy tắc đó, và chỉ ra những chỗ đương sự tự theo vụ án hay vấp. Nội quy do Toà án nhân dân tối cao ban hành và có thể được điều chỉnh, nên trước ngày xử bạn vẫn nên đọc bản đang dán tại toà nơi vụ việc của mình được giải quyết.
Nội quy phiên toà là gì và vì sao ai cũng phải theo
Phiên toà là nơi toà án nhân danh Nhà nước quyết định quyền và nghĩa vụ của người dân, nên trật tự trong phòng xử không chỉ là chuyện lịch sự. Một tiếng chuông điện thoại có thể làm người làm chứng quên mất câu đang nói; một lời chen ngang có thể khiến biên bản ghi thiếu ý. Nội quy sinh ra để mọi người được nói và được nghe trọn vẹn, và để hội đồng xét xử tập trung vào chứng cứ chứ không phải vào việc giữ trật tự.
Nội quy áp dụng cho mọi người có mặt, không phân biệt vai. Người ngồi ở hàng ghế dự khán cũng phải đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng, cũng không được quay phim tuỳ tiện, cũng có thể bị mời ra ngoài nếu gây ồn. Có những quy tắc chỉ dành cho người tham gia tố tụng, như việc phát biểu phải được chủ toạ cho phép, nhưng phần lớn nội quy là luật chung của căn phòng.
Người có quyền điều khiển trật tự là chủ toạ phiên toà, tức thẩm phán ngồi ở giữa hội đồng xét xử. Thư ký phiên toà là người phổ biến nội quy, kiểm tra ai có mặt và báo cáo với hội đồng. Lực lượng bảo vệ phiên toà hỗ trợ giữ an ninh. Hiểu được ai làm việc gì giúp bạn biết cần hỏi ai khi chưa rõ: hỏi thủ tục thì hỏi thư ký trước giờ xử, còn trong lúc xử thì mọi đề nghị đều hướng tới chủ toạ.
Những việc phải làm từ cổng toà đến lúc khai mạc
Phần lớn nội quy dồn vào khoảng thời gian trước khi phiên toà bắt đầu. Làm tuần tự các việc dưới đây thì gần như không có chỗ để vi phạm:
- Có mặt trước giờ khai mạc. Giấy triệu tập ghi giờ bắt đầu phiên xử, không phải giờ mở cổng. Đến sát giờ thì bạn vừa qua kiểm soát an ninh vừa phải tìm phòng xử trong vội vàng.
- Chịu kiểm tra an ninh tại cổng hoặc cửa phòng xử. Nhân viên bảo vệ có thể soi túi, yêu cầu gửi lại đồ vật không được mang vào. Hợp tác và không tranh cãi ở bước này.
- Trình diện với thư ký phiên toà. Mang giấy triệu tập và giấy tờ tuỳ thân để thư ký đối chiếu, ghi nhận bạn có mặt với tư cách gì.
- Ngồi đúng chỗ được hướng dẫn. Đương sự, người làm chứng và người dự khán có khu vực riêng. Đừng tự chọn ghế gần bàn hội đồng chỉ vì muốn nghe rõ.
- Tắt chuông điện thoại và cất đi. Chế độ rung vẫn có thể gây tiếng trên mặt bàn gỗ; tốt nhất là tắt hẳn máy hoặc để chế độ im lặng hoàn toàn.
- Nghe thư ký phổ biến nội quy. Chú ý phần thư ký nói riêng cho phiên hôm đó, ví dụ toà xử kín hay có ai được phép ghi hình.
- Đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng. Ngồi xuống khi chủ toạ cho phép. Đây là nghi thức bắt buộc với mọi người trong phòng.
Danh sách này áp dụng cho cả buổi chiều nếu phiên toà kéo dài sang ngày khác hoặc nghỉ giữa giờ: mỗi lần hội đồng trở lại phòng xử, mọi người đều đứng dậy như lúc đầu.
Bảng tra nhanh: hành vi nào được, hành vi nào không
Bảng dưới gom những tình huống người dự phiên hay hỏi nhất. Cột cuối là cách xử lý đúng khi bạn thật sự cần làm việc đó.
| Hành vi | Trong phòng xử | Cách làm đúng nếu cần |
|---|---|---|
| Nói chuyện riêng với người bên cạnh | Không được | Viết ra giấy hoặc chờ giờ nghỉ |
| Ăn uống, nhai kẹo cao su | Không được | Ăn trước khi vào, uống nước khi nghỉ giữa giờ |
| Hút thuốc, kể cả thuốc điện tử | Không được | Ra khu vực cho phép trong giờ nghỉ |
| Dùng điện thoại gọi, nhắn tin | Không được | Ra ngoài khi có việc gấp, báo thư ký nếu bạn là đương sự |
| Ghi âm, ghi hình | Chỉ khi chủ toạ cho phép | Đề nghị trước khi khai mạc, làm đúng phạm vi được cho phép |
| Ghi chép bằng bút và sổ | Được | Ghi lặng lẽ, không lật giấy ồn ào |
| Phát biểu khi chưa đến lượt | Không được | Giơ tay xin phép chủ toạ, nói ngắn lý do |
| Ra ngoài giữa chừng | Hạn chế | Đi nhẹ, không đi qua giữa phòng; đương sự nên báo trước |
| Đưa trẻ dưới 16 tuổi vào phòng xử | Không được, trừ khi toà triệu tập | Nhờ người trông ở ngoài hoặc ở nhà |
Một số toà có quy định cụ thể hơn về vật dụng mang vào hoặc khu vực chờ. Bảng trên là nguyên tắc chung; khi bản niêm yết tại toà ghi khác, hãy làm theo bản niêm yết.
Những điều bị cấm mà người lần đầu ra toà hay vi phạm
Nhóm cấm đoán trong nội quy không nhiều, nhưng có vài điều người ta làm theo thói quen mà không nhận ra mình đang vi phạm:
- Mang vật dụng nguy hiểm. Vũ khí, chất cháy nổ, chất độc là điều hiển nhiên, nhưng dao gọt hoa quả, kéo nhỏ, bình xịt hơi cay để trong túi xách cũng có thể bị giữ lại ở cổng.
- Mặc trang phục thiếu chỉnh tề. Quần đùi, áo ba lỗ, dép lê có thể khiến bạn bị nhắc nhở ngay ở cửa. Đây không phải chuyện thời trang mà là sự tôn trọng phiên xử.
- Có lời nói, cử chỉ xúc phạm. Gọi bên kia bằng từ miệt thị, chỉ tay, lắc đầu cười khẩy khi họ trình bày đều là hành vi chủ toạ có quyền nhắc nhở.
- Gây ồn trong lúc người khác đang nói. Tiếng xì xào, tiếng thở dài cố ý, tiếng gõ bút liên tục cũng bị coi là làm mất trật tự.
- Tự ý tiếp cận bàn hội đồng xét xử hoặc bàn của bên kia. Muốn đưa tài liệu, bạn đề nghị và chờ thư ký hoặc người được chủ toạ chỉ định nhận giúp.
- Trao đổi với người làm chứng trong giờ nghỉ về nội dung sẽ khai. Việc này có thể bị coi là tác động đến lời khai, gây bất lợi lớn cho chính bạn.
Người đi cùng bạn cũng chịu các điều cấm này. Nếu họ vi phạm, chủ toạ có thể mời họ ra ngoài, và không khí phiên toà bị ảnh hưởng theo hướng chẳng có lợi cho bên nào.
Nội quy áp vào từng vai khác nhau ra sao
Đương sự. Nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là những người được nói nhiều nhất, nên chịu nhiều quy tắc nhất về lượt lời. Bạn chỉ phát biểu khi chủ toạ cho phép, đứng khi trình bày nếu sức khoẻ cho phép, và trả lời đúng câu được hỏi. Đương sự cũng không được rời phòng xử tuỳ tiện, vì có thể bị coi là vắng mặt ở phần quan trọng.
Người làm chứng. Người làm chứng có thể được chủ toạ yêu cầu ở phòng chờ cho tới lúc được gọi, để lời khai không bị ảnh hưởng bởi lời người khác. Đây là thủ tục bình thường, không phải bị nghi ngờ.
Người dự khán. Người đến ngồi nghe không được phát biểu, không được ra hiệu cho đương sự, không được nhắc bài. Họ có thể bị yêu cầu ra ngoài nếu phòng xử đầy hoặc khi phiên toà chuyển sang xử kín.
Bị cáo trong vụ hình sự. Bị cáo chịu thêm sự quản lý của lực lượng dẫn giải nếu đang bị tạm giam, và việc trao đổi với người nhà trong phòng xử bị hạn chế. Người nhà cần hiểu điều này để không cố tiến lại gần gây tình huống khó xử.
Người phiên dịch, người đại diện. Họ cũng là người tham gia tố tụng, chịu nội quy như đương sự, và còn có trách nhiệm dịch, trình bày trung thực đúng phạm vi được giao.
Đọc nội quy ở đâu, và khi nào nên hỏi lại
Bản nội quy thường được dán ở bảng tin của toà và ngay cửa phòng xử. Hãy đến sớm vài phút để đọc nó một lần, nhất là phần về vật dụng không được mang vào, vì mỗi toà có cách bố trí nơi gửi đồ khác nhau. Nếu bạn khó đọc chữ nhỏ, có thể chụp lại ở bảng tin bên ngoài trước khi vào khu vực xử, khi bảo vệ cho phép, rồi đọc kỹ ở ghế chờ.
Những điểm không chắc chắn nên hỏi thư ký trước giờ khai mạc, khi họ chưa bận điều hành. Ví dụ: bạn bị đau lưng có được ngồi khi trình bày không, bạn có cần ra ngoài uống thuốc đúng giờ không, người phiên dịch tiếng dân tộc của bạn đã có mặt chưa. Hỏi trước thì việc được sắp xếp từ đầu, thay vì phải xin phép giữa chừng làm cắt mạch phiên toà.
Khi phiên toà đã bắt đầu, mọi thắc mắc về trật tự đều chuyển sang chủ toạ. Bạn giơ tay, chờ được gọi, rồi nói ngắn gọn điều mình cần. Đừng hỏi người ngồi bên cạnh, đừng quay xuống hàng dự khán tìm người thân giúp, vì những việc đó lại tự nó vi phạm nội quy.
Những hiểu lầm hay gặp về nội quy phiên toà
"Mình là người dự khán nên không cần đứng dậy." Sai. Nghi thức đứng khi hội đồng xét xử vào phòng và khi tuyên án áp dụng cho mọi người có mặt, trừ người được miễn vì lý do sức khoẻ.
"Ghi âm bằng điện thoại để trong túi thì không ai biết." Ghi âm không được phép có thể bị buộc xoá, bị lập biên bản, và bản ghi đó không phải là thứ bạn nên dựa vào. Muốn có tư liệu, cách chính đáng là xin phép chủ toạ và đề nghị xem biên bản phiên toà.
"Bên kia nói sai thì mình có quyền ngắt lời ngay." Không. Bạn có quyền phản bác, nhưng ở đúng lượt của mình. Ngắt lời chỉ khiến bạn bị nhắc nhở trước mặt hội đồng xét xử.
"Nội quy chỉ là hình thức, không ai bị xử lý." Trên thực tế phần lớn vi phạm nhỏ chỉ bị nhắc nhở. Nhưng vi phạm lặp lại hoặc nghiêm trọng có thể dẫn đến bị buộc rời phòng xử và bị xử lý theo quy định, tuỳ mức độ.
Câu hỏi thường gặp
Nội quy phiên toà có giống nhau ở mọi toà án không?
Nội quy phiên toà do Toà án nhân dân tối cao ban hành nên phần nguyên tắc giống nhau trên cả nước. Khác biệt nằm ở cách bố trí cụ thể của từng toà như chỗ gửi đồ, khu vực chờ, cách kiểm tra an ninh, nên bạn vẫn nên đọc bản niêm yết tại nơi mình ra toà.
Người dự khán có bị kiểm tra giấy tờ khi vào phòng xử không?
Tuỳ toà và tuỳ tính chất vụ việc. Với phiên xử công khai, người dự khán thường chỉ qua kiểm soát an ninh. Với vụ đông người quan tâm hoặc có yếu tố an ninh, toà có thể kiểm tra giấy tờ và giới hạn số người vào.
Có được mang nước uống và thuốc vào phòng xử không?
Thuốc cần dùng theo giờ thì nên mang theo và báo thư ký nếu cần uống trong lúc xử. Nước uống thường được để ngoài hoặc chỉ dùng khi nghỉ giữa giờ; một số toà có bố trí nước cho người tham gia tố tụng, bạn hỏi thư ký để biết.
Nếu lỡ để điện thoại đổ chuông trong phòng xử thì phải làm gì?
Tắt máy ngay, không nghe máy, không giải thích dài. Nếu chủ toạ nhắc nhở, bạn đứng dậy xin lỗi ngắn gọn rồi ngồi xuống. Một lần sơ suất như vậy thường chỉ dừng ở lời nhắc, miễn là không lặp lại.
Nội quy phiên toà có áp dụng cho luật sư không?
Có. Luật sư là người tham gia tố tụng nên cũng phải chấp hành nội quy và sự điều khiển của chủ toạ như mọi người khác. Ngoài ra luật sư còn chịu thêm quy tắc đạo đức và ứng xử của nghề luật sư.
Đương sự không biết chữ thì làm sao biết nội dung nội quy?
Thư ký phiên toà đọc nội quy trước khi khai mạc, nên người không đọc được chữ vẫn nghe được nội dung. Nếu chưa rõ chỗ nào, bạn có thể hỏi thư ký trước giờ xử hoặc nhờ người đi cùng đọc lại bản niêm yết ở bảng tin.